تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر

گوزلک و گوزله

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 28 اردیبهشت 1396-05:32 ب.ظ

تصوّرم این بوده است که تحلیل دسته‌جعمی توپونیم‌ها نتایج بهتری به دست می‌دهد. در اینجا هم یک سری از این اسامی را آنالیز خواهم کرد. ابتدا لیست اسامی:

1.      گوزلک: قریه‌یی از توابع اردل، بخش میانکوه استان چهارمحال و بختیاری. تلفظ اسم در ویکی‌پدیا Gavzalak آمده است.

2.   گوزلک: قریه‌یی در نزدیکی اهواز. اطلاعات زیادی دربارۀ آن نتوانستم حاصل کنم. فرهنگ جغرافیایی ایران ج.6-که متنی کهنه شده و outdated  است-آن قریه را کم جمعیّت در ده کیلومتری اهواز معرفی می‌کند. تلفّظ "گُزلَک" ضبط شده است.

3.      گوزلک: اسم رباطی در گرگان که فرهنگستان-به دلیل واقع شدن در مسیر ریلی شمال-نام آن را به "دیدگاه" تغییر داده است(سال 1316). از ترجمه-تبدیل فرهنگستان برمی‌آید که آن را گؤزلک (Gözlek) خوانده‌اند. گرچه نتوانستم تلفّظ حقیقی و بومی کلمه را جایی بیابم و با آن‌که گؤزلک و گؤزله در منابع ترکی به معنی "کلبۀ شکارچیان، کمینگاه" وجود دارد، اما به وجهی که در ادامه توضیح داده خواهد شد، احتمال آن که با اسامی فوق از یک قماش باشد، قوی‌تر است.

در آناتولی هم حداقل یک گوزلک وجود دارد:

·        گوزلک(Güzlek): قریه و محلّه‌یی در آق‌یازی از توابع ساکاریا.

علاوه بر گوزلک، چند گوزله هم وجود دارد:

1.      گوزله: قریه‌یی از توابع بخش نمشیر شهرستان بانه

2.      گوزله: روستایی از توابع بخش مرکزی سردشت

3.      کانی گوزیله: قریه‌یی از توابع بوکان

این سه روستا متعلّق به مناطق کردنشین بوده و تلفّظ‌های متنوعی برای آنها در اینترنت مشاهده می‌شود. به نظر می‌رسد تحلیل‌هایی که می‌کوشند بعضی از این اسامی را با گوز(guz/gwiz)=گِردو مرتبط سازند، عامیانه و غیرعلمی باشند.

در آناتولی هم حداقل یک گوزله وجود دارد:

·        گوزله(Güzle): روستایی از توابع قورقوت‌ائلیِ آنتالیا.

تحلیلِ اسم

گوزلک در فرهنگ‌های ترکی با معنای"محّلی که عشایر کوچنده، پاییز را در آن سپری می‌کنند، محّلِ نزدیک به قشلاق به عنوان آخرین مکان اُتراق قبل از قشلاق" مضبوط است. بدیهی است که منشأ آن فعل گوزله‌مک (güzlemek) "پاییز را گذراندن" است. کما اینکه منشأ یایلاق/ییلاق فعلِ یایلاماق "تابستان را طی کردن" و اتیمونِ قیشلاق/ قِشلاق، فعل قیشلاماق "زمستان را سر کردن" بوده است و همان طور که در آناتولی و بعضی لهجه‌ها، قیشلاق و یایلاق به صورت قیشلا(kışla) و یایلا(yayla) درآمده، فرمِ گوزله هم با حذف صامت ق/غ حاصل شده است.

واژۀ گوزلک در فرم گوزلاق هنوز هم در نزد عشایر آذربایجان رایج است. این فرم حتی در متون کلاسیک فارسی هم ضبط شده است. مثلاً در فرسنامۀ شاه‌قلی میرآخور، می‎خوانیم:" و سرکارِ غانات، اگر هزار و اگر ده‌هزار باشد، همه بر قشلاق و یارلاق(کذا فی‌الاصل) و ییلاق و گورلاق(کذا فی‌الاصل) برعهدۀ میرآخوران است و تفحص قُرُق و ضبط و ربط یورت‌ها نمایند...اصحاب صحرایی که از گوزلاق یعنی جابرلیق(کذا فی‌الاصل) به قشلاق درآیند..."[1].

در عبارات فوق اولاً یازلاق صحیح بوده و احتمالاً مصحِّح تحت تأثیر لهجۀ محلّی‌اش، "یار" را شکل صحیح تلفظ محلّی "یای" دانسته (نوعی hypercorrection) و توجه نداشته که محّل کوچ/اتراق تابستانی یایلاق/ ییلاق مشهور بوده و به این فرم احتیاجی نیست. یازلاق هم مانند موارد فوق‌الذکر، باید مشتق از فعل یازلاماق "بهار را طی کردن" باشد. ثانیاً گوزلاق صحیح است و مورد اوّل هم-که بی‌نقطه و مهمل ضبط شده- باید تصحیح شود. ثالثاً آنچه به هیأت جابرلیق ضبط شده، به احتمال قریب به یقین چایرلیق(=چاییرلیق) است که به معنی "چمنزار و مرغزار" می‌باشد. "چاییر" معادل "گیاه مَرغ" فارسی است. این هرسه واژۀ ترکی-یازلاق، گوزلاق، چایرلیق-از فرهنگ‌های فارسی مفقود بوده و با استناد به همین منبع و منابع مشابه، باید به عنوان الفاظ دخیل در فارسی به حساب آیند.

باری با وجود گوزلاق، یایلاق، یازلاق و قیشلاق، محّلِ اقامت/کوچ برای هر چهار فصل را در ترکی در اختیار داریم. در این میان فرم گوزلاق(güzlaq) باید با قواعد ترکی، گوزلک باشد و فرم مضبوط در متن باید تحت تأثیر سه شکل دیگر و کپی‌برداری از آنها به وجود آمده باشد. اما در زبان شفاهی به احتمال زیاد همین فرم صحیح و فصیح شایع بوده است.

***

از واژۀ گوز(güz) "پاییز/خریف" مشتقات دیگری هم در ترکی به جای مانده است که حداقل دو لفظ از آن میان هنوز متداول است:

·        گوزلوک(güzlük): پاییزه، کشت/گندم پاییزه را گویند. با فرم "گوزلوگ بوغدا" هم تصریح می‌شود. گوزلک در آناتولی با گوزلوک خلط شده و مترادف می‌شود.

·        گوزم(güzem): "پشمی که در پاییز چیده می‌شود، پشمِ برّه". علی‌القاعده از فعلی نظیر *گوزه‌مک (*güzemek) باید مشتق شده باشد. عجیب است که چنین کلمۀ رایجی در فرهنگِ تیتسه مشاهده نمی‌شود.

***

تلفّظ لُری گوزلک-مذکور در بالا- عجیب نیست. زیرا در لهجات لری، تمایل به تبدیل اصوات مدوّر به فتحه و صامتِ و/v یعنی u/o>av شدید است. در خصوص بعضی از موارد مذکور از مناطق کُردنشین هم اطمینان کامل ندارم، اما پیشنهادهای کُردی موجود را نمی‌توان مُقنع دانست.



[1]  شاه‌قلی میرآخور، فرسنامه، تصحیح: یوسف بیگ‌باباپور، در: گنجینۀ بهارستان، به کوشش: عبدالحسین مهدوی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی،1387(علوم و فنون:3، فرسنامه:1).




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل دن درلمه‌لر-14

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 24 اردیبهشت 1396-08:48 ب.ظ

1.      قاسا(qasa): اورمودا "پول صاندیغی، صاندیق" دئمک دیر. سؤزجوک عثمانلیجا قایناقلی اولدوغو آچیق‌دیر. عثمانلیجادا، سؤزجوک ایتالیانجادان گلمه‌دیر. cassa ایتالیانجادا "صاندیق، قوتو" دئمک اولور. کؤکو لاتینجه capere فعلینه(=توتماق، قاپساماق، آلماق) دایانیر. اینگیلیزجه‌ده suitcase سؤزجویونون ده نهایی قایناغی بو ایتالیانجا کلمه دیر(فرانسیزجا یولویلا). قاسا(kasa) چاغداش تورکیه تورکجه‌سینده ده یایقین‌دیر.

2.      احداز/اهتاز/احداث(ehtaz/ehdaz): "کئشیک، گئجه گزمه‌سی". کلمه بعضی یئرلی آغیزلاردا یاشاماق‌دادیر و یاشاماسی دا حیرتلندیریجی ساییلمالی. چونکو "احداث"لیق صفوی دؤنمی‌نده وارایدی و اوچ-دؤرت یوز ایل سونرا بئله بیر سؤزجویون قالماسی و قالابیلمه‌سی انسانی حیرته سالیر. حَدَث اوچلو کؤکوندن گلدییی آنلاشیلان کلمه‌نین اساس معناسی "قورماق، تیکمک، اوز وئرمک، واقع اولماق" دئمک اولور. احداث "ایگیت‌لر، گنجلر" معناسی دا داشیر. آنجاق اساس معناسی "اولای‌لار، حادثه‌لر" اولاجاق‌دیر و شَهَرده باش وئرن حادثه‌لردن(اؤلدورمه، اوغورلوق، یارالاما، ووروشما، ایچگی آلیش-وئریشی و..) مسئول توتولان کئشیک‌لره و گزمه‎لره ده بو آد وئریلیر زامان ایچینده. صفوی‌لر چاغیندا، دارقا (داروغه) الی آلتیندا چالیشیرمیش‌لار احداث گزمه‌لری. بلکه تبریز آغزیندا یایقین اولان دارقا-شاییرد(= های-کویچو، قیشقیریقچی، اوتانماز و..) دئییمی ده بو احداث‌لارا وئریلن آد ایمیش.

3.      انسه(ense): "بوینون دالی، پئیسر". کلمه‌نی ماراغادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا بؤلگه‌لرده ده واردیر. آنجاق آذربایجان تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده گؤرولمز. من ده، بیر زامان‎لار، کلمه‌نی تورکیه تورکجه‌سینه مخصوص ساییردیم. نه ایسه چوخ یئرلرده، فارسجا پئیسر گلره‌ک، انسهنین یئرینی دارالدیب‌دیر. آنادولودان باشقا، قاقاووزجا و تورکمنجه‌ده، ینسه(yense) اولاراق، اورتا تورکجه و قیرقیزجا و قازاقجا، قوموقجا، نوقایجا، اویراتجا، قاراقالپاقجادا، انگسه(eŋse) بیچیمی‌نده یاشار. اسکی تورکجه‌ده انگ( بو گون ده دیلیمیزده وار) وار آنجاق، اونون انسه ایله ایلیشگی‌سی آچیق ساییلماز. استاروستین و آرخاداش‌لاری، کلمه‌یه آلتایجا کؤکن اؤنرمیش‌لر(551.ص). یازی دیلیمیزده ایشلنمه‌سی، هر حال آلینتی پئیسر دن یئی‌دیر.

4.      آوانتا(avanta): "سو سوواران آدمین یاردیمچی‌سی، کؤمکچی". آذربایجان دا داها چوخ گون‌باتان بؤلگه‌لرده(خوی، اورمو و..) گؤرولور. سؤزجوک آنادولوداکی معنالاریندا بیر آز فرقلی‌دیر. آنادولودا، دانیشیق دیلینده "زحمت‌سیز، امک‌سیز اله گلن پول" دئمک اولور.  آغیزلاردا، اوردو ایلی و کندلرینده، ریزه و کندلرینده، قونیانین اَرمَنَک بؤلگه‌سینده، چوروم‌دا، "آوارا، ایش‌سیز، بوش‌گزن، قولای آدام" دئمک اولوب و بو معنالارلا درلمه سؤزلویونه آلینیب‌دیر. کلمه‌نین آوروپا دیللریندن گلدییی و کؤکونون لاتینجه و اسکی ایتالیانجا  avantare فعلی اولودوغو بیلینیر. آنجاق هانسی دیللرین آراجلیغی ایله تورکجه‌یه گیردییی آچیق ده‌ییل. تیتسه، اوزونجا، بولغارجا، یونانجا و ایتالیانجادان گئچه‎بیله‌جه‌یینی آراشدیریر. بیلیندییی کیمی، عثمانلی دنیزچیلیک دیلینده، "آوانتا!"، "ایره‌لی!، قاباغا!" دئمک‌دیر و بو ایسه لاتینجه ab ante(=اؤنجه‌دن، اؤن‌دن) گلیر. نیشانیان´ـا گؤره ایکی سؤزجویون قایناغی بیردیر. بو سؤزجوک ده، باتی آذربایجان‌ین آنادولویلا اولان آلیش-وئریشینی بیر یول داها گؤزلر اؤنونه سریر.

5.      آغباش(ağbaş): قاراداغ‌دا "قوللوقچو، خدمتچی" دئمک اولور. اصلینده بیر طایفا آدیندان گله‌بیلیر دییه دوشونورم. آقباش آدلی کندلریمیز وار و آقباش‌لار آدلی ائل´ین ده اولدوغونو ائشیتمیشم. اردبیل و خالخال بؤلگه‌سینده بو آدی داشییان‌لار وار. بونون یانیندا باشقا بیر تحلیل ده گلیر عقلیمه. قاراواش <قاراباش کیمی بیر گلیشمه اولابیلیرمی بوردا؟ آغباش بیتگی آدی اولاراق(=مرزنجوش/ مرزنگوش، بابونه، بیر یئرکؤکو جینسی) دا یایقین دیر.

6.       بَرنی(berni)"سیرکه، مربا کیمی زادلاری ساخلاماق اوچون ایشله‌نن قاپاقلی شوشه قاب". کلمه، بیلدیییمه گؤره تورک دیللرینده، یالنیز آذربایجان دا واردیر و اونودولمایا اوز توتموش سؤزجوک‌لردن ساییلیر. آنلاشیلان آلینتی‌دیر. دهخدا سؤزلویونده بو آنلام دا برنی وار. برهان قاطع و آنندراج کیمی سؤزلوک‌لرده ده گؤرولومه‌سی فارسجادا اسکی‌دن یایقین اولدوغونو گؤرسه‌دیر. قایناق عربجه برینّه(جمع بیچیمی: برانی) ساخسی قاب دئمک‌دیر. فارسجادا مرطبان/مرتبان و تورکیه تورکجه‌سینده، قاوانوز (kavanoz) وار بونون قارشیلیغی‌ندا. قاوانوز ایسه یونانجادان آلینج اولدوغو آچیق‌دیر.

7.      خیمیر-خیمیر(xımır-xımır):"سس‌سیزجه، یاواشجا". آنادولو آغیزلاریندا دا بو دئییم واردیر. آنجاق تیتسه سؤزلویونه آلمامیش‌دیر "آلچاق سسله دانیشماق، گیزلی-گیزلی بیر ایش گؤرمک" معنالاری داشییان دئییم، بیر سس تقلیدیندن قایناقلانمالی‌دیر. باشقا دیللرده ده  بنزر سؤزجوک‌لر وار. یازی دیلیمیزه آلینمایان سؤزجویه بنزر باشقا سس-آد لاری دا واردیر؛ آنادولودا  فیقیر-فیقیر(fıkır-fıkır): جیلوه‌لی، اویناق، چیتیر-چیتیر(çıtır-çıtır): اودونون یانماسیندان چیخان سس، قیزغینجا یانماق، شیقیر-شیقیر(şıkır-şıkır): پارلاق، ایشیقلی .. آذربایجان‌دا، پیتیر-پیتیر(pıtır-pıtır): دوز اولمایان سطح و... بو بیچیم سؤزجوک‌لرین/دئییم‌لرین بیر نئچه اؤرنه‌یی ساییلیر.

8.      دوبور(dübür): "اَتلی چَپیش/اوغلاق، آیری-ایری بؤلگه‌لرده فرقلی اوغلاق‌لارا وئریلن آد". بو سؤزجوک دوغو آنادولودا "ایکی یاشیندا ارکک کئچی"دیر(قارص، ایغدیر). سایین هادی‎نین یازدیغینا گؤره دیویر (dıvır) و دیبیر(dıbır) ده‌ییشگه‎لری ده واردیر آغیزلاردا(450.ص). بو کلمه‌نی همدان آغزینداکی تورکجه سؤزجوک‌لری آراشدیریرکن، اله آلیب و او زامان قایناغی‌نی بیلمه‌دیییم اوچون شوبهه‌لی سؤزجوک‌لر آراسیندا وئرمیشدیم. آنجاق ایندی الیم‎ده‌کی بیلگی‌لر کلمه‌نین قایناغی‌نین کسین اولاراق یئرلی فارسجالار اولدوغونو گؤرسه‌دیر دییه‌بیلیرم. اؤرنک اوچون سمنان(سطوه) بؤلگه‎سیندن بیر درلمه‌یه گؤره، بؤلگه‎ ناخیرچی‌لاری‌نین تورک‌لرله آلیش-وئریش‌لری آپ-آچیق اورتادیر.تُغلی<توقلو/توخلو، تُلُم <تولوم/تولوق، کُرپه<کؤرپه..کیمی تورکجه آلینتی‌لار وار. آما دقتیمی چکن باشقا سؤزجوک‌لر ده وار؛ یک‌بُر(=بُز نر یکساله)(172.ص)، بُر خوردن "متفرق کردن گوسفندان هنگام چرای گلّه"(173.ص)، دو بُر(=گوسفند و بز نر دوساله)(171.ص)[1]. آیریجا باشقا فارسجا لهجه‌لرینده "سه‌بُر" و "چهاربُر" کیمی تعبیرلر ده واردیر. بعضی آراشدیرماجی‌لارا گؤره بو اک اسکی ائلامجا/عیلامجادان قالینتی‌دیر[2].  

9.      سیینیشمک(sinişmek):"عادت ائتمک، بیر یئره یاتقین حالا گلمک، اویماق". آنادولو آغیزلاریندان، ایسپارتا دا،"آلیشماق" دئمک اولور و نییده‌(Niğde)ده "عقله یاتماق"(=اویماق) معناسی وار. مانیسا، قارص، ایچل کیمی بؤلگه‌لرده "یئمه‌یین معده‌یه یئرلشمه‌سی" آنلامی وار. بو سونونجو آنلام(=هضم اولماق) سینمک فعلی ایله ایلگی‌لی گؤرونور. بوگون دیلیمیزده یاشایان "گیزلنمک، یئره یاتماق" معناسی‌ندا بیر سینمک فعلی ده وار. منجه سینیشمک بو آنلام‎لا ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر. "بیر یئره اویماق، اویغون حالا گلمک، بیر یئرین باتینتی-چیخینتی‌لارینا اویوشماق" اولور اساس معناسی فعلیمیزین. آنادولو آغیزلاریندا سینیشمک´ین "یاراشماق" معناسی دا وار. منجه سینیشمک اینگیلیزجه to adapt  یعنی تورکیه تورکجه سینده گؤرولن "آداپته اولماق" و "آداپتاسیون" معنالاری‎نین تام و دویوروجو قارشیلیغی‌دیر و یازی دیلیمیزده جانلانمالی.

10.  اکیره‌مک(ekiremek): زنجان آغزیندا "تورشاماق" دئمک ایمیش. ائل دیلی و ادبیاتی درگی‌سینده چیخان بیر آراشدیرماجی‌نین یازی‌سیندان اؤیرندیم. وئریلن اؤرنک ده "قیزین یورت‌دا قالماسی، تورشاماسی"دیر. بو دانیشیق دیلینده نه اینجی‌لر گیزلی‌دیر! دییه حیرت‌لنیرم هردن. بیلدیییمیز کیمی اکشی(ekşi) تورکیه تورکجه‌سینده و اوغوزجادا "تورش" دئمک‌دیر. اسکی تورکجه‎ده "اکشیگ" (ekşig)وار بو آنلام‌دا. اکشیمک "تورشاماق" فعلی ایسه یئنی ساییلیر و عثمانلیجادان بری گؤرونور. آنجاق بیزیم اکیره‌مک چوخ داها اسکی اولمالی. بوردا کسین اولاراق بیر ش~ ل یعنی لی‌لاشما (Lamdaism) یاشانمالی‌دیر. بیر موغولجا آراجیلیغی اولابیلیرمی؟ یوخسا بو فعل اسکی تورکجه‌ده‌کی اکشیگ‌دن داها می اسکی؟



[1] سید حسین طباطبایی، سیدحسن طباطبایی، گردآوری و بررسی واژگان و اصطلاحات دامداری در گونۀ زبانی «سطوه»،  دوفصلنامۀ فرهنگ و ادبیات عامه، سال 2، شمارۀ 4، پاییز و زمستان 1393.

[2]  عبدالمجید ارفعی، کتایون مزداپور، "واژه‌یی ایلامی در فرهنگ پهلوی و گویش‌های زندهفرهنگ، بهار و تابستان 1383. 13-5.صص.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل دن درلمه‌لر-13

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 19 اردیبهشت 1396-09:43 ب.ظ

1.      پرسنگ(perseng): دانیشیق دیلینده چوخ فرقلی سؤیله‌ییش‌لری وار؛ پَره‌سَنگ(pereseng)، پَرسن (persen)، پره‌سر(pereser). بو سونونجو دا، سون هجانین دوشمه‌سی‌ندن قایناقلانان بوشلوغو ر/r دولدورور. اسکی تَرَزی‌لرده، بیر گؤزون، او بیریسی‌ندن آغیر باسدیغی‌ندا، ایکی‎سی‌نی تاراز/دَنگه‌لی ائتمک اوچون، کیچیک داش پارچالاری قویاردی‌لار. پرسنگ بو داشلارا وئریلن آد ایدی. آنلاشیلدیغی کیمی فارسجا "پاره‌سنگ"دن گلیر و آنادولو آغیزلاریندا دا یایقین‌دیر.  آنادولودا، پرسنک(persenk) و برسنک(bersenk) و اونلارین یانیندا، پله‌سنک(pelesenk) ده گؤرونور و یازی دیلینه ده گیریبدیر. "دیلیمه پله‌سنک اولدو"(دورمادان بیر سؤزو تکرارلییرام).

سؤز تَرَزی‌دن دوشموشکن بونودا یازیم: تَرَزی<ترازو اولدوغو بیلینیر. اسکی تورکجه‌ده ده پهلویجه‌دن آلینتی اولان ترازوک یانیندا، اولگو(ülgü) ده واردیر. یئنی تورکجه‌ده تارتی(tartı)، تارتماق(=دارتماق، چکمک، اؤلچمک) فعلیندن گلیر. تورکیهده ترازی(terazi) هله‌ده یایقین‌دیر. فارسجا ترازو ایسه، تراز(= اؤلچو، درجه، ائشیت‌لیک)دان گلیر. دیلیمیزده ناتاراز(=یاراماز، کؤنز، اینجیدن اوشاق/آدام ..)دا بو کؤک‌دن دیر. بیلدیییمه گؤره، کلمه بو بیچیمی و آنلامی ایله فارسجادا یوخ‌دور.

2.      دیندیق(dındıq): "قادین‌ین جنسیت اورقانی". کلمه آذربایجان ساحه‌سینه مخصوص ساییلابیلر. تیتسه سؤزلویونده یوخ. درلمه سؤزلویونده، "آذری کؤیلری" قیدی ایله، آماسیا و گیره‌سون کیمی بؤلگه‌لردن یازییا آلینیب‌دیر. بعضی آنادولو لهجه‌لرینده، "کیچیک(قاب و ..)، بالاجا" دئمک‌دیر. سانیرام بو ایکی معنانین بیربیریله، ایلیشگی‌سی وار. سؤزجویون اسکی قایناق‌لاردا گئچمه‌دییی گؤز اؤنونده توتولورسا، و قونشو دیللرده بنزر بیر سؤزجویون گؤرولمه‌دیینه دقت ائدیلیرسه، داها چوخ آنلادیجی-بیلدیریجی(expressive) ماهیتی داشیدیغینی دییه‌بیلیریک.  بیلدیییمه گؤره "دیندیغینا ده‌یمک" ([بیر سؤزدن و..] کوسمک، اینجیمک) دئییمی‌نده، دیندیق مجازی معناسییلا یایقین‌دیر. آنادولودا، یوزغات و هایمانا(آنکارا) کیمی یئرلرده "آلینغان، سینیرلی(کوسه‌یَن، عصبی)" معناسی دا وار. منجه بو معنالار اساس معنایله ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر.

3.      کیروه(kirve): داها چوخ شاسَوَن(شاهسئون) ائلی آراسیندا، بیر اجتماعی قوروم(=نهاد) اولاراق گؤرولور. اوشاغی سونّت  اولورکن، اوغلانی قوجاغینا آلان کیشی او اوشاغا ایکینجی آتا کیمی اولور. آنادولودا داها چوخ کوردلرین آراسیندا یایقین اولاراق گؤرونور بو گله‌نک. کیروه مسیحی/ارمنی/آسوری (=سوریانی)لردن گلیر. نیشانیان کیروه سؤزجویونو، تورکجه‌یه 1930‌لاردا و کوردجه یولویلا گئچدییی‌نی یازار. دیاربکیرلی ارمنی کؤکنلی یازار، میغیردیچ میگروسیان(Mıgırdiç Migrosyan)ین "کیروه‌مه مکتوب‌لار" آدلی اثریله، کیروه یازیلی تورکجه‌ده ده کؤک سالدی. آنجاق کلمه دیلیمیزده، نیشانیان´ین یازدیغیندان چوخ داها اؤنجه وار اولدوغونون اثباتی، بوگون موغان کیمی بؤلگه‌لرده یاشاماسی‌دیر. نه ایسه کلمه ارمنیجه‌ده ده وارسا، کؤکنی سوریانیجه‌دیر. نیشانیان´ین یازدیغی کیمی، عربجه قُربه/قرابت /اقرباء (یاخینلیق/ قوهوملوق/ یاخین‌لار) کلمه‌لریله کؤکدش ساییلیر. کیروه‌لیک، دوغو آنادولودا، بیر یئرلی گله‌نک ساییلمالی. تورک‌لر، کوردلر و ارمنی‌لر بو یئرلی گله‌نه‌یی منیمسه‎میش‌دیرلر(بلکه اسکی تورک‌لرده ساغدیچ/ساغدیش/ساغدوش قورومونا بنزه‌ییرمیش). بو سؤزجوک و قوروم‌ دا، آذربایجانلا دوغو آنادولونون یاخینلیغی‌نی، قارداشلیغی‌نی(یا دا باجیلیغی‌نی) بیرلیک‌ده‌لییی‌نی و آلیش-وئریش‌لرینی گؤزلر اؤنونه سریر.

4.      آلمالیق(almalıq):"آلما باغی" معناسی یانیندا، آغیزلاردا "قادین‌لارین(و یا دیشی حیوان‎لارین) یومورتالیغی (تخمدان)" معناسی دا وار. سانیرام بو اورقانین شکلی‌ندن قایناقلانیر بو آدلاندیرما. "یومورتالیق" یانیندا، آلمالیق'ین دا دیلمیزده ایشلنمه‌سی، دیلیمیزه وارسیل‌لیق و دولغونلوق قازاندیرار.

5.      آردیل(ardıl): خوی‌دا و بیر چوخ باشقا بؤلگه‌ده "اؤزوندن اوسته‌کی‌نین آتینی گتیریب، اونون آردینجا حرکت ائدن" دئمک‌دیر. کلمه فارسجا متین‌لرده، اؤزللیک‌له قاجار دؤنمی‌نده چوخ یایقین‌دیر. دهخدا، آردل" فرّاش، سوچلولاری/سانیق‌لاری(متهم‌لری) چاغیران مأمور" اولاراق وئریر. معین سؤزلویونده آردل´ین یان بیچیمی اولاراق اردل ده وار "فرّاش، مأمور اجرا" معنالاریلا. معین کلمه‌نین کؤکنی‌نی تورکجه اولاراق گؤستریر. عمید ایسه کلمه‌نی "منسوخ" قیدی ایله "آردال"ـا گؤندیریر و روسجا اولدوغونو یازیر. سانیرام عمید روسجا بیلمیرمیش. چونکو روسجا سؤزلوک‌لرده بئله بیر سؤزجویه راست گلینمز. اوسته‌لیک "فرّاش" معناسیندا سؤزجوک‌لر چوخ فرقلی ساییلیرلار. منجه سؤزجوک تورکجه‎دیر. بیلدیییمیز آرد "آرخا، دال، سونرا" کلمه‌سییله ایلگی‌لی گؤرونسه‌ده، کؤکنی باشقا اولاجاق‌دیر. عثمانلی قایناق‌لاریندا، احمد وفیق پاشا´نین یازدیغینا گؤره آردالو(ardalu) "الی دَیه‌نک‌لی چاووش" آنلامی واریمیش. بو ایسه "آردا"(=اوزون ال ده‌یه‌نه‌یی، نیشان اوچون تیکیلن ده‌یه‌نک"(تیتسه، 193.ص) سؤزوندن گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق آردا، اسکی قایناق‌لاردا گؤرونمز. سانیرام مینورسکی اردلان(مشهور کورد ائلی) آدی‌نین بیر تورکجه سان/لقب‌دن پوزولما اولدوغونو یازارکن، بو لقب‌دن سؤز ائدیرمیش. سونرالاری بو سؤزجوک، آرد، آردیماق(=بیربیری‌نین دالیسیجا مینمک) کیمی سؤزجوک‌لرین تأثیر آلتیندا، "دال‌دان گئتمک" معناسی‌نی قازانیب‌دیر. کلمه‌نین سونونداکی سسلی‌نین دوشمه‌سی ده، اوچونجو شخص یییه‌لیک اکی ساییلماسیندان اولمالی‌دیر. یئنی تورکجه‌ده‌کی ، آردیل(=خَلَف، جانشین) باشقادیر و یئنیجه تؤره‌دیلیب‌دیر. او زامان آردیل سؤیله‌ییشی بو ده‌ییشیم´ین تأثیر آلتیندا اورتایا چیخیب و دوغروسو معین ده اولدوغو کیمی "آردال"(<آردالو/آردالی)اولاجاق‌دیر.

6.       لؤپوک(löpük): "یومورو داش، اوشاق‌لارین اویون‌لاریندا اویناتدیق‌لار بالاجا یومورو داش‌لار". لهجه‌لریمیزده لپیک(lepik) بیچیمی ده وار. آنادولودا ارجیش(وان) دا بو معنا ایله لپبیک(lepbik) وار. کرکوک‌ده، لپلیک(leplik) گؤرونور. آیریجا ارزروم دا لپپیک(leppik) و بنزر بیچیم‌لر وار. سؤزجویون آلینتی اولدوغو آنلاشیلیر. دانکوف´ـا گؤره، ارمنیجه ده lep´ "یومرو داش" دئمک دیر. بلکه ایلک اولاراق لپلیک اورتایا چیخیب، سونرا باشقا بیچیم‌لر.

7.      تئشی(teşi):"ایگ/ایی، یون اَییرمه‌یه یارایان وسیله". بیلدیییمه گؤره آذربایجان چوخ یایقین ده‌ییل‌دیر. آنجاق "تئشی‌باش" کیمی دئییم‌لرده واردیر. آنادولودا یایقین ساییلیر. ترشی(terşi) بیچیمی‌ایله گیره‌سون، اورفا، غازی آنتپ و ماراش‌دا ، تیشه اولاراق اوردو‌´دا، تئشی شکلی‌ایله ایسپارتا، اسکی شهیر، توقات، گوموشخانه، ارزروم، وان، بیتلیس، دیاربکیر، الازیغ، سیواس، قیصری، آدانا و.. یاشار. قارادنیزده تئشیک(teşik) بیچیمی یایقین‌دیر. نه ایسه اوزاتمایاق. کلمه ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر(دانکوف، 47.ص). 

8.      کوروک(kürük):"کیچیک دای/دایچا". کلمه بو بیچیمی ایله ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر. آنادولودا کوروک "سوپا/سیپا" معناسیندا، آفیون، ایزمیر، چاناق قلعه، چوروم، سامسون، توقات‌دا یاشار. قوریک بیچیمی‌ده وار(گوموشخانه، قارص، ارزروم ..). دانکوف´ـا گوره ارمنیجه‌دن گلیر(158.ص). آنجاق دانکوف´ون یازدیغی کیمی، اسکی تورکجه ده بیر "قوری(qurı)"، آت سسله‌مه سؤزجویو/چاغیرما اداتی واریمیش. بوندان گلیب و یا تأثیر آلمیش اولابیلرمی؟ آیریجا ارمنیجه سؤزجوک، فارسجا کُرّه‌دن گلمه‌لی‌دیر.

9.      قه‌نوو(qenov):"آرخ، آخاق، اؤزللیک‌له شهرلرده سویون آخماسی اوچون دوزلن آخاق/کانال". کلمه‌نین عربجه قنات و آوروپا دیللریندن گلن کانال ایله بنزرلییی دقت چکیر. کانال(اینگیلیزجه channel و canal) لاتینجه canna "قامیش بورو" سؤزجویوندن گلیر. او کلمه ایله اسکی یونانجاداکی kanna و آرامیجه‌ده‌کی  kaniya ایلیشگی‌لری آچیق ساییلیر. کلمه‌نین نهایی قایناغی آکادجا kanu"قامیش" اولدوغو دوشونولور. عربجه قنات "جیدا(نیزه)" معناسی داشیدیغی کیمی، قنی "قامیش/جیدا" دئمک‌دیر. آیریجا قازماق معناسی دا وار فعل‌ده(قارشیلاشدیرین: مُقَنّی=قویوقازان/قازیجی). نه ایسه قه‌نوو´ون سونونداکی سسلی، اونون آرامیجه کیمی بیر سامی دیلیندن آلیندیغی‌نی گؤستره‌بیلیر. آیریجا سؤزجوک آنادولودا یوخ کیمی‌دیر.

10.  قوندارا(qondara): "یاستی باشماق". آذربایجان‌دا اونودولمایا اوز توتان سؤزجوک‌لردن ساییلیر. فارسجا سؤزلوک‌لرده "دابانی قیسا، تاختا باشماق" معناسیندا، قُندُره بیچیمی ایله بیر سؤزجوک وئریلیر. شوبهه‌سیز فارسجایا تورکجه‌دن گئچمیش اولاجاق‌دیر. سؤزجوک آنادولودا قوندورا(kundura) اولاراق گئچر و یایقینلیغی آزآلماق‌دادیر. عربجه‌ده قندره، یانیندا کُندره ده واردیر. نه ایسه سؤزجوک ایتالیانجادان گلیر. نیشانیان´ـا گؤره chondura لاتینجه condure"تیکمک/انشاء ائتمک" فعلیندن گلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

عین در کلمات فارسی؟

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 14 اردیبهشت 1396-09:09 ق.ظ

شاعر و محقق محترم استاد شفیعی کدکنی در یکی از ضمایم کتاب قلندریه[1] مطلبی دربارۀ بعضی لغات به ظاهر فارسی که با عین کتابت شده‌اند، آورده و مدعی شده‌اند که گویا در فارسی صدایی مابین a و ā وجود داشته و مجزّای از آن بوده و با ع عربی نگاشته شده است. اما شواهدی که ذکر می‌کنند همگی مشکوک و محل تردید است. با اینکه این بحث ربط مستقیمی با فیلولوژی و اتیمولوژی ترکی ندارد و از این بابت از خوانندگان اغماض می‌طلبم، اما از آن حیث که نشان می‌دهد یک ادیب برجسته و شاعری مفلق هم در مقام اتیمولوژی می‌تواند دچار اشکال شود، آموزنده است. باری آنالیز این مجموعه نشان خواهد داد که چگونه گاهی مجموعه‌یی از کلمات با منشأهای متنوع، می‌تواند محقق را بفریبد و به نتیجه‌گیری‌های غیردقیق و مشکوک سوق دهد؛

1.      لعل: استاد از هرمزدنامه ابراهیم پورداود و حواشی مرحوم معین بر برهان قاطع آورده‌اند که این کلمه در اصل هندواروپایی بوده و با لاله مرتبط است. این یک حدس بوده و می‌تواند درست باشد. کمااینکه منشأ "لاله" را هم سانسکریت  ارزیابی می‌کنند. اما این کلمه با همین فرم معرّب است و نه کلمه‌یی فارسی.

2.      کعک: همان نان کاک که هنوز هم در بعضی نواحی مثلِ کرمانشاه شایع است. استاد خود تصریح کرده‌اند که کعک منشأ آرامی دارد و معرّب است. شباهت آن با کیک انگلیسی هم تصادفی است.

3.      زعفران: این واژه در زبانهای اروپایی نظیر انگلیسی(saffron) هم وجود دارد و اتیمولوژیست‌ها منشأ نهایی آن را نامشخص و نامعلوم می‌دانند. تحلیل‌هایی چون *زرپرن عامیانه به نظر می‌رسد. با این حال با توجه به ظاهر کلمه و شباهتش با اصفر/صفراء عربی و ?spr سریانی، منشأ سامی برای آن محتمل‌تر است. در ترکی استانبولی فرم zaferan هم وجود دارد.

4.      زعرور: علف خرس. گیاهی که در زبان‌های اروپایی با اسم مأخوذ از عربی اندلسی Ascerola خوانده می‌شود. همۀ منابع تصریح دارند که لفظ عربی از  a’zararta مأخوذ است.

5.      جعده: جادّه. تصور می‌کنم نوعی hypercorrection علمایی از جادّه است و منابع قدیم به آن اهمیتی نداده‌اند. لطیفه‌های فراوانی در باب تلفظ "غلیظ" الفاظ عربی یا عربی‌مآبی در تلفظ الفاظ فارسی وجود دارد. مثلاً گویند کسی از مغازه‌داری می‌پرسد که آیا "مُربَّع" دارد. مرادش مربا بوده. فروشنده جواب می‌دهد که داریم اما نه به این غلیظی!. اصرار بر تلفظ از مخرج صحیح مایۀ طنزهای متعددی بوده است.

6.       زعیر: تخم کتان/بزرک. در منابع قدیمی بیشتر با فرم زغیر ضبط شده. با عبارت دیگر، زعیر به احتمال قوی ghostword بوده و وجود خارجی ندارد. این واژه به احتمال قوی منشأ سامی دارد.

7.      صعلوک: سالوک/سعلوک، عیّار و راهزن. استاد ادعا می‌کنند که علی‌رغم وجود شواهد جاهلی، احتمالاً از ایران رفته است. ای کاش برای این قبیل پیشنهادها، اتیمون و منبعی هم در زبان‌های ایرانیک مطرح می‌ساختند. به هر حال برای علاقه‌مندان ادب عربی، طبقۀ شعرای صعالیک معروف است.

8.      سعتری: با واریانت‌های سعتر/صعتری و صعتر. استاد آن را با شاطر مرتبط دانسته و حتی در ص 304 در توضیح شعر سنایی تعبیر "خوبان سعتری" را معادل شاطر گرفته‌اند. حال آنکه شاطری به این معنا احتمالاً متأخر است. از طرف دیگر تحول شاطر به سعتری به لحاظ قواعد فونولوژیک عربی و فارسی محال می‌نماید. همان طور که استاد از مرحوم دهخدا نقل می‌کنند و از روی نام منظومۀ "سعتری و مشتری" به درستی حدس می‌زنند، تلفظ صحیح اسم باید سُعتری باشد و منشأ آن یونانی است. در معاجم عثمانی سعتری(ترکی جدید سویتاری/soytarı) به معنای "لِزبین/زن همجنس‌باز" بوده و مجازاً معانی "بی‌حیاء، مقلّد و مسخره‌باز" هم یافته است. در یونانی saturos، در اصل نام موجودی افسانه‌یی با پای بُز و ذَکَر عریان است. از آنجا، لفظ معنای "شهوتران، زنی که به خود آلت ذکوریت می‌بندد و با زنان همخوابه می‌شود" یافته است. کسب معنای "زن زیبارو و صاحب جمال" هم برای چنین لفظی به هیچ وجه عجیب نیست. احتمالاً سعتر به معنای گیاه معروف(کاکوتی) هم از همین جا نشأت گرفته است و نباتی مرتبط با آن موجود اساطیری تلقی شده است.

9.      شَعر: نوعی پارچه/بافته. استاد ارتباط آن را با شعر(=موی) انکار می‌کند. حال آنکه چنین ربطی استبعادی ندارد. موتاب فارسی امکان چنین تحولی را نشان می‌دهد. موتاب در عثمانی به صورت موتاف (mutaf) درآمده و در آذربایجان با تبدیل f>v به موتاو(mutav) و نهایتاً میتوو(mitov) مبدل شده است. هنوز هم در بازار مراغه(و احیاناً بعضی شهرهای دیگر) محلی به نام میتوولار(mitovlar) وجود دارد. موتاف در ترکی عثمانی معنای "بافته‌یی که از جنس پشم زبر/کرک(قیل/قَزیل) است"  هم کسب کرده است. به هرحال در صورتی که فرض استاد را هم قبول کنیم، از این نمی‌توان مصادره به مطلوب کرد و شَعر را فارسی دانست.

10.  شعبده: با املاهای شعبذه و شعوذه هم در فارسی و هم در عربی وجود دارد. در عربی معاصر "السحر و الشعوذه" عبارت رایجی است. تبدیل آن به شَوبَزی(=شب‌بازی) خیال‌پردازی است. منشأ کلمه را به قطع نمی‌دانم. اما همانطور که مرحوم قزوینی گفته است، ممکن است آرامی/سریانی باشد. قیاس کنید با šgwmy, šgwmyˀ به معنی "نیرنگ و فریب".

11.  کعب: قاپ. می‌دانیم که کعب کلمۀ عربی اصیلی بوده و نظایر قابل اعتمادی در السنۀ سامی دارد. محققان عموماً اصطلاح یونانی kybos "تاس شش‌وجهی/مسدّس" را مأخوذ از زبان‌های سامی می‌دانند کما اینکه عموم اصطلاحات نرد در این زبان از زبان‌های شرق مدیترانه دخیل است. لفظ یونانی منشأ    cubus لاتین و الفاظی چون cubic انگلیسی و اغلب زبان‌های اروپایی است. قیاس کنید با qwbws در آرامی. بنابراین کاملاً موجّه است که قاپ نمی‌تواند منشأ ایرانیک داشته باشد و الفاظ بچول/پژول و شتالنگ و نظایر آن در متون فارسی وجود دارد و شباهتی هم با قاپ ندارند.

12.  صعوه: پرندۀ کوچکی به اندازۀ گنجشک. شاید نوعی بلبل باشد. این واژه در اقصی نقاط عالم عربی رواج دارد و به پرندگان بومی اطلاق می‌شود. دخیل بودنش از پهلوی/فارسی محال می‌نماید. به فرض که دخیل است از کدام اتیمون؟

13.  سُعد: اسم خانواده‌یی از گیاهان با نام علمی cyperus که اقسامی چون سُعد کوفی، سُعد طویل و. . دارد. این واژه در منابع سُریانی هم با فرمهای se’da و su’da آمده است. در هر حال منشأ سامی آن معلوم است.

14.  جعفری: سبزی معروف. استاد گویا آن را با زعفری(=زردرنگ. که منسوب به زعفران است) یکی دانسته‌اند. باری جعفری از اقدم منابع تاکنون تنوع معنایی داشته است. اما به نظر می‌رسد که اسم این سبزی منسوب به اسم شخص/آنتروپونیم باشد. این قبیل تسمیه‌ها به وفور مشاهده می‌شود: عسکری (نوعی انگور)، خلیلی(هکذا)، صاحبی(هکذا قسمی انگور)، حسینی(نوعی انگور) و محتملاً قیسی(<قیس. نوعی زردآلوی مرغوب) و..در واقع همان‌طور که اصطلاحاتی مثلِ اُهم، وات، آمپر، ولت و.. اسامی مکتشفین و مبدعین خود را جاودانه کرده‌اند، در اعصار قدیم هم کاشفان و عمل آوردندگان محصولات و میوه‌ها و نباتات، گاهی اسامی‌شان را به محصولات‌شان می‌دادند.

15.  نعلبکی: همان طور که مرحوم دهخدا احتمال داده‌اند، ممکن است در اصل نعلک(کما اینکه در برهان قاطع مضبوط است) و لذا مصغّر نعل باشد. باز به قول مرحوم علامه قزوینی، نعلبکی باید از نعلکی مأخوذ باشد. گرچه مرحوم معین نوشته‌اند که نعلبکی در عربی معاصر رواج دارد، اما تا جایی که میدانم معادل عربی‌اش "صحن" است. شاید در لهجات محلّی(مثلاً عراقی) نعلبکی هم رایج باشد. ورود صامت ب/b در کلمه که برای مرحوم دهخدا مجهول مانده-قاعده‌یی است که در اتیمولوژی epenthesis خوانده می‌شود.

16.  عنک: واژه‌یی که استاد در ترکیب "خرانِ عنک" به معنی "شریر" دانسته و منشأ پهلوی برایش قایل شده‌اند. ناظم‌الاطباء(به نقل مرحوم دهخدا) آن را "خرِ پیشاپیش گلّه" معنی کرده و در فرهنگ سخن، "خرِ نَر" دانسته شده و تلفظش ang ضبط شده و باید صحیح همین باشد. با آن‌که اغلب شواهد عنگ، مستهجن و هزل بوده و قابل نقل نیست، اما قافیه شدنش با کلنگ، نهنگ و جنگ نشان می‌دهد که حرف نون ساکن بوده و صامت انتهایی هم گاف بوده و نه کاف. بنابراین بین آن و nakāپهلوی رابطه‌یی نمی‌تواند وجود داشته باشد. شباهت  این لفظ با آنگ(ŋa) ترکی کلاسیک که منشأ آنقیرماق(= عرعر کردن الاغ، آنیرماق در ترکی استانبولی)بوده، جالب توجه است. گرچه این قبیل الفاظ اصوات تقلیدی و انعکاسی‌اند و در عموم زبانها نظایر و مشابهاتی دارند، اما احتمال ورود آن از ترکی هم منتفی نیست. به هر حال کتابت آن با ع غلط رایج باید محسوب شود.

باری از تحلیل اجمالی این الفاظ معلوم می‌شود که عموم آنها دخیل در فارسی و معرّب‌اند و گاه املای اشتباه هم در میانشان وجود دارد(مثلاً عنگ به جای انگ/آنگ). علی‌القاعده با این شواهد مشکوک نمی‌توان دست به استنباط زده و قاعده‌یی کشف کرد.

***

البته آراء لغوی استاد شفیعی کدکنی به این موارد محدود نمی‌شود. آنچه در قبال اتیمولوژی واژه‌ها گفته‌اند، در بیش از 90 درصد موارد غیرعلمی، من‌عندی و غیرمستند است. برای مثال ایشان قوتی را با قوت(=غذا) توضیح داده و از لغویونی که منشأ ترکی برای کلمه قائل‌اند، انتقاد می‌کنند(ص480). در باب قوتی قبلاً توضیح داده‌ام. فقط یادآور می‌شوم که یکی از قدیمی‌ترین شواهد این لفظ در فارسی "قوتی معاجین" در سوانح‌الافکار رشیدی است و نشان می‌دهد که بسی قبل از شواهد استاد، قوتی نسبتی با غذا و قوت نداشته است. هکذاست توضیح‌شان در باب کلمه‌چی(ص484). استاد آن را به شکل کلمه‌چین تحلیل کرده و "سخنور و خوش‌سخن" تلقی کرده‌اند. نه کلمه‌چین لفظاً چنین معنایی را القاء می‌کند و نه با این املاء جایی ضبط شده است. ثالثاً پسوند ـچین فارسی هیچگاه به ـچی مبدل نشده است(حداقل در فارسی استاندارد و مکتوب). رابعاً کلمه‌چی، املایی است که با تحلیل عامیانۀ کلمچی مغولی(در اصل به معنی دیلماج و مترجم) پدیدار شده است. دؤرفر از این لفظ و مشتقاتش با تفصیل بحث کرده است(مادۀ 335، صص2-471). اما حیرت‌انگیزترین لغت‌جویی استاد شفیعی، تفسیرش از واژۀ "اله" است در عبارت "محمد و علی و سلمان هر سه اله اند" (ص60):"اله هر چیز که بیش از یک رنگ داشته باشد و هم اکنون در کدکن به همین معنی است". به لطف استاد فهمیدیم که "اله" در کدکن هم متداول است. اما تردیدی نیست که اله/آلا(ala) ترکی است و به معنی "رنگارنگ و ملوّن(به معنای حقیقی و نه مجازی)" رواج زیادی دارد. اما مگر سیاق متن-که فحوای هترودوکسی و غالیانۀ آن هویداست-نشان نمی‌دهد که اله در اینجا همان اِلاه (=خدا، تانری) است؟ غُلات و جریان‌های حلولی و قائل به تناسخ در قرون اولیۀ اسلامی و بعدها(در علویسم ترکیه، دروزیه، اهل حق و فرق مختلف در عراق و..) به حلول روح خدا در افرادی خاص و یا تجسّد خداوند در آنها قائل بودند. استاد که خود عمری در این زمینه قلم زده‌اند، عجیب است که به غرابت معنایی که استنباط می‌شود، تفطّن نداشته‌اند. شاید هم سهوالقلم ناشی از خستگی یا پراکندگی حواس بوده است. الله اعلم بالصواب.


[1]  محمدرضا شفیعی کدکنی، قلندریه در تاریخ: دگردیسی‌های یک ایدئولوژی، تهران: سخن، 1386.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

باینچوب یا باینچو؟

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 13 اردیبهشت 1396-07:34 ق.ظ

تحریف اسامی همواره با قصد و نیت سوء همراه نیست. در موارد متعددی غرابت اسم و یا شباهت اسمی که معنایش معلوم نیست، با الفاظ آشنا باعث می‌شود مردم عادی و بیش از آنها طبقات تحصیل‌کرده و فضلاء و فصحاء، شکل موجود اسمی را "اشتباه" بدانند و یا آن را عامیانه محسوب کنند. در نتیجه به اصلاح و یا ترویج فرم صحیح یا اصیل و یا ادیبانۀ آن اقدام کنند. از این قسم توپونیم‎ها فراوان است. باینچوب/باینچو، که اسم قریه‌یی از توابع بخش مرکزی سنندج است، چنین سرنوشتی دارد. با آن‌که این اسم در منابع متقدم، مثلاً فرمان کریم خان زند در باب سید سعید باینچویی، همواره باینچو ذکر شده، امروزه  اسم روستا را باینچوب می‌نویسند. گویی باء انتهایی را محذوف عامّه پنداشته و تصحیح می‌کنند.

باری معتقدم که این اسم، مانند اسامی متعدد دیگر در مناطق کردنشین، منشأ مغولی دارد؛ بایچو(Baiçu) یا بایجو(Baicu) اسم مغولی معروفی است. یکی از مشهورترین بایچوها، ژنرال و سپهسالار معروف است که جای چورماغون را گرفت و در شمال غرب ایران و صفحات عراق فرماندهی مغولان را در اختیار داشت. همین بایچو نویان بود که به استقلال  سلاجقۀ روم پایان داد و سلطان سلجوقی کیخسرو ثانی را در جنگ معروف کؤسه‌داغ به هزیمت واداشت. به هر صورت اطلاق اسامی اشخاص/آنتروپونیم‌ها بر مناطق جغرافیایی و بالاخص قراء و قصبات امری شایع بوده است. مینورسکی هم مواردی از اطلاق اسامی مغولی به اعلام جغرافیایی را در مقاله‌اش آورده است. چند نمونه را هم ضبط کرده‌ام که ان شاءالله زمانی منتشر خواهد شد.

در خصوص تبدیل بایچو به باینچو می‌توان گفت که ورود صامت یا مصوت در داخل کلمه، حادثه‌یی است که با توجه به قواعد فونولوژیک و phonotactics زبان‌ها مکرراً اتفاق می‌افتد و epenthesis خوانده می‌شود.

بعدالتحریر

پس از قلمی کردن سطور فوق، به نظرم آمد که این اسم شباهت جالبی با بویانچی ترکی قدیم دارد. بویانچی واریانت‌های متفاوتی نظیر مویانچی و میانچی هم دارد و مشتق از بویان(=ثواب، اجر دینی) بوده و مجموعاً به معنی "اهل ثواب، صالح، متدیّن" دارد و البته اسمی نسبتاً رایجی در جوامع بودایی ترک و مغول بوده است. گرچه این اسم وسوسه کننده است-بالاخص که در آن نیازی به توجیه افزودن ن/n در داخل کلمه نیست- اما تبدیل صدای u به ā در هجای اوّل به سختی قابل توجیه به نظر می‌رسد. یعنی همچنان تحلیل اوّل را اقوی می‌دانم.

با آنکه به قطع و یقین نرسیدم، اما ظاهراً توپونیم بویانچی در داخل ایران وجود داشته. این نکته را از پسوند چند نام خانوادگی حدس می‌زنم. بسیاری از روستاها در طول تاریخ اسمشان تغییر کرده و به قول مسئولان، فقط بعد از انقلاب، حدود 30 هزار روستا در ایران خالی از سکنه و لذا متروکه شده است. ممکن بویانچی مزبور هم در اصل اسم روستایی بوده که اینک متروکه شده یا از نقشۀ جغرافیا حذف شده است. نمونه‌های نابودی اَعلام و بقای آنها در اسامی افراد هم کم نیست.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

واژگان ترکی در کردی مهابادی(4)

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 7 اردیبهشت 1396-07:57 ب.ظ

1.      بورا(ābor):اردکِ ماده(ص131). دخیل از مغولی می‌نماید. در مغولی بورا(bora) و بورو(boro) به معنی خاکستری است و بورجین(borǰin) با معانیِ"نوعی قاز وحشی" و "قاز وحشیِ ماده" ضبط شده است. تبدیل بورجین به بورا در کردی ممکن به نظر نمی‌رسد. لذا باید مستقیماً از مغولی دخیل شده باشد و آن هم در شکل اولیه‌اش. زیرا در زبان‌های مجاور کردی هم این لفظ ضبط نشده است. اطلاق اسم رنگ به حیوانات دارای آن رنگ مکرراً رخ داده است. جیران/یگرانِ فوق‌الذکر و کهر/کرند، بوزالاق(=گاومیش) سه نمونه از این مقوله‌اند.

2.      قَراغ(qarāϒ):ساحل(ص174)؛ کنار/لبه(ص197). بی‌تردید قیراق(qıraq) موجود در ترکی آذربایجانی و آناتولی است. قیر در ترکی قدیم به معنی کناره/کرانه است و مشتقات متعددی مثلِ قیرانگ(ŋqıra) و قیراق مزبور در بالا دارد. در التحفه الزکیه فی اللغه الترکیه، قیری(qırı) هم به این معنا ضبط شده است.

3.      قُرقُوشم(qorqošm):سُرب(ص176). در دیوان لغات الترک کاشغری، فرم قوروغژین(qoruġjin) وجود دارد که به دلیل حضور صامتِ ژ غیرعادی و احیاناً دخیل تصور می‌شود. در ترکی اوغوزی، قورغوشوم (qurġuşum) بوده که در آناتولی به صورت قورشون(kurşun) متحوّل شده است. نیشانیان احتمال می‌دهد مرکب از قوروغ(=خشک) و پسوند ـچین /ـشین(که افادۀ معنی شباهت و رنگ می‌کند) باشد. فرم کردی بی‌تردید دخیل از ترکی آذربایجانی است.

4.      اتگ(tagā):دامن(ص164). از دورۀ قراخانی تا به امروز در عموم السنۀ ترکی با تفاوت‌های جزئی به "دامن، کنارۀ لباس" اطلاق شده و نظیر دامن/دامنۀ فارسی، معانی ضمنی هم دارد.

5.      چه(ēč):نم، رطوبت(ص215). چیی(çiy) از ترکی قدیم بدین سو در عموم زبان‌‎های ترکی به معانی فوق‌الذکر و البته به معنیِ"شبنم، ترشح" هم بوده است. در سنگلاخ و مادۀ "چه" می‌خوانیم:"به ترکی رومی شبنم و ترشّح نرم باشد"(ص149). استاروستین و همکارانش چیی مزبور را با چیگ>چیی(=خام) ماده و اتیمون واحدی می‌دانند(صص6-425). چیی در ترکی معاصر آذربایجان به صورتِ شئه(şeh) تلفّظ می‌شود. لذا ممکن است  فرم کردی از لهجه‌یی دیگر اخذ شده باشد. با این حال می‌توان به افعالی مشتق از همین اسم نظیرِ چیله‌مک(çilemek) "ترشح کردن، تراوش کردن"، و چیله‌نمک(çilenmek) "ترشح شدن، تراویدن" اشاره کرد که در ترکی آذربایجان رواج کامل ندارند.

6.       پیرچ(čpir):موی سرِ زنان(ص211). باید مأخوذ از بیرچک(birçek) به معنی "زلف/گیسو(بویژه آن قسمت که از شقیقه و بناگوش آویخته باشد)" محسوب شود. مادران آغ بیرچک خوانده می‌شوند کما اینکه پدران آغ سققل/ساقال. باری منشأ لفظ و فرم ترکی اسنانبولی آن بورچک(bürçek)، بورچوک (bürçük) و همین‌طور پورچوک(pürçük) در ترکی آذربایجان( به معنی: پُرز، کُرک) همگی  بور(bür) در ترکی قدیم است که به "غنچه و برگ" اطلاق می‌شد و معانی ضمنی و شاعرانه هم یافته است. بورچوک(bürçük) به معنی غلّه، جای خود را به بورچاق داده است.

7.      دندوک(dinduk): نوکِ مرغ(ص216). مراد منقار است. دیمدیک علاوه بر آذربایجان در شرق آناتولی (قارص، ایغدیر، آرپاچای، چرمیکِ دیاربکر و باخیشلیِ آنکارا) و همین‌طور کرکوک رواج دارد. در کرمانجی الفاظ متعددی برای منقار وجود دارد، اما هیچ کدام شباهتی به دندوک ندارد. ضمناً در آذربایجان فرم‌های دیندیک و دیندوک هم وجود دارد. در آناتولی در میان معانی متعددِ  دیندیق(dındık)، معنای منقار هم مشاهده می‌شود و از این حیث باید فرم palatalized دیندیک باشد. آیا آن گونه که اسماعیل هادی معتقد است، در اصل صفتِ تأکیدی از دیک(=سخت، سِفت) است؟ معتقدم که دیمدیک و واریانت‎های آن expressive بوده و مانند معادل ترکی استانبولی‌اش gaga از صدای کاری که با آن صورت می‌گیرد، اخذ شده است.

8.      کومگ(kumag):کمک(ص197). در فارسی و لهجات مختلف داخل ایران هم شایع است. در اغلب زبان‌های ترکی با تفاوتهای جزئی مشاهده می‌شود. اما در ترکی استاندارد ترکیه کاربرد ندارد. دؤرفر از آن (مادۀ 1645) بحث کرده است.

9.      شلوغ(uluϒš): شلوغ(ص182). در فرهنگ‌های فارسی عموماً لغتی دخیل از ترکی محسوب می‌شود. خارج از آذربایجان در شرق آناتولی(ایغدیر، قارص) هم رواج دارد. گاهی تصور می‌کنم ممکن است مقلوب شوغول(şuğul)<شغل "مشغولیت ذهنی، اشتغال خاطر، برنامه و نقشه" باشد. تأخر زمانی آن در ترکی و فارسی چنین احتمالی را تقویت می‌کند.

10.  توش(štu): دچار(ص164). در ترکی توش(tuş) به معنی "مواجه شدن، مقابل، روبرو" است. در ترکی آذربایجان مشتقاتی مثلِ توشوتماق(tuşutmaq) "وسیلۀ آشنایی دو تن شدن، مواجه کردن(بالاخص برای ازدواج)" و توشلاماق (tuşlamaq) "هدف گرفتن، نشانه گرفتن" رواج دارد. بدیهی است که با توش(tüş) به معنی "میوه" که اینک از تداول خارج شده، نسبتی ندارد.

11.  کندر(kandir): ریسمان(ص171). لفظی بسیار قدیمی در ترکی است که اینک در آذربایجان تقریباً فراموش شده است. اما در آناتولی همچنان متداول است. استاروستین و همکارانش برای آن اتیمولوژی آلتاییک مطرح کرده‌اند. اما به نظر می‎رسد حق با نیشانیان است و منشأ کلمه به ghandi- سانسکریت می‌رسد. الفاظ مشابهی مانند کنف در فارسی و کَنَویر(kenevir) ترکی هم از همین اتیمون آمده‌اند.

12.  کوپه(kupa): خُم(ص161). کوپ(küp) در ترکی به معنی خمره و خُم بوده و در عموم السنۀ ترکی شایع است. اما الفاظی مشابه در اغلب زبان‌ها یافت می‌شود؛ کوب(جمع: اکواب) در عربی، gubba در آرامی، kubba در یونانی، cupa در لاتین(منشأ cup/کاپ انگلیسی) وجود دارد که نشان می‌دهد این wanderwort منشأ قدیمی‌تری دارد و احتمالاً به بین‌النهرین باستان برمی‌گردد. لذا ممکن است در کردی هم نه از ترکی که مثلاً از سریانی/آرامی اخذ شده باشد.

چند کلمۀ شایستۀ تحقیق تفصیلی‌تر

چند واژه در این مجموعه نظرم را جلب کرد که تصور می‌کنم باید با دقّت و حوصلۀ بیشتری تحلیل شود. عجالتاً نظراتم را می‌نویسم تا بعد.

1.       قاچاغ(qāčāϒ):گاومیش سه سالۀ ماده(ص199). کلمه کاملاً ترکی می‌نماید و در بعضی لهجات محلّی آذربایجان هم ضبط شده است. اما ربط سمانتیک آن با قاچاق و اشتقاقش بر من معلوم نشد.

2.      کلاوه(kalāwa): خرابه(ص160). این کلمه در ترکی آذربایجان هم رایج است و دخیل می‌نماید. آیا منشأ کردی دارد یا از زبانی دیگر وارد ترکی شده و از آنجا به کردی راه یافته است؟

3.      خانوبره(xanubara):ساختمان(ص176). واژه قطعاً ترکی نیست. اما به نظر می‌رسد که از کلمۀ بارخانه (barhane) که در آناتولی به معنی "محل/انبار وسائلِ عشایر کوچنده، زمانی که به ییلاق/قشلاق می‎روند" مأخوذ باشد و محتملاً مقلوب آن است.

4.      عجم(?ajam):تُرک(ص149). منظور تُرک آذربایجانی است. در مقالت "کرد، ترک، عجم" از آن بحث کرده‌ام. این هم شاهدی مکتوب به اضافۀ شواهد شفاهی.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

واژگان ترکی در کردی مهابادی(3)

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 7 اردیبهشت 1396-07:53 ب.ظ

1.      یُنجه(yunja):یونجه(ص221). در اسکی خرمنلر بحث کرده‌ام.  فرم یونجه، اوغوزی و شکل قدیمی‌تر یرینچغه(yorınçġa) بوده است.

2.      یرغه(yurϒa): یورغه(ص221). از فعل یوریماق(yorımaq)"تاختن، یورغه رفتن" مشتق شده است.

3.      تغار(taϒār): معادل چهار پوت(ص223). از واحدهای مایعات و غلّات است که در عموم زبان‌های ترکی وجود داشته است. در فارسی تغار و تغار ماست هنوز رواج دارد. در ترکی غربی داغارچیق(=کیسه، انبان) به عنوان مصغّر تاغار هم شایع است.

4.      قامیش(qāmiš):نی(گیاه)(ص216). در عموم السنۀ ترکی شایع است. در بحث از الفاظ ترکی دخیل در فارسی همدانی هم از آن بحث شده است.

5.      یخته(yaxta): اخته شده(ص132). لفظ بحث‌انگیزی است. آقتا(aqta) در مغولی را با آت(=اسپ) ترکی قیاس کرده‌اند. از طرف دیگر آختا/آقتا/آخته در متون فارسی عصر ایلخانی و بعد از آن، عموماً معنای اختگی دارد. "اخته" را از فعل آختن(بیرون کشیدن، بویژه شمشیر) هم مشتق دانسته‌اند. اما همان طور که دؤرفر اشاره کرده(مادۀ8) فرم قدیمی‌تر فعل آختن، آهیختن بوده و آختن متأخر هم دلالتی بر اختگی ندارد. بنابراین باید قبول کرد که اسم آقتا از مغولی به معنی اسپ خوب دخیل شده و سپس معنای جدیدی در فارسی یافته است. ظاهراً اسپان اخته رام‎تر و سریع‌تر بودند. توپونیم آختاچی(از توابع بوکان وهمین طور قریه‌یی از توابع شهرستان همدان) هم به معنی"متصدی اسپان(مهتر)، رییس اصطبل سلطنتی" بوده است. فرهنگ سخن اختا/اخته را ترکی تصور کرده که صحیح نیست.

6.        ساغ(sāϒ): سلامت. sāϒi و saq هم ضبط شده(ص175). در عموم لهجات کردی به صورت ساخ(sax) بوده و در تعبیر سَرساخی: تسلیت، سرسلامتی(=باش ساغلیغی) هم رواج دارد. ساغ تقریباً در همۀ لهجات ترکی ضبط شده است.

7.      تور(tōr):تور(ص150). در اغلب لهجات ترکی و همین طور فارسی وجود دارد. در ترکی استانبولی به جای آن آغ و تول(tül) دخیل از فرانسه شایع است. بر این اعتقادم که تور مشتق از فعل *to-(=بافتن و فعل مقدم toqı-) است.

8.      توتن(tūtin):توتون(ص150). اتیمولوژی کلمه واضح است و در اسکی خرمنلر از آن بحث شده است. در فارسی و عربی هم رواج دارد.

9.      دوگمه(dugma): تکمه(ص149). دگمه و تکمه هر دو در فارسی دخیل از ترکی‌اند و با پسوندی واحد از دو فعل جداگانه مشتق شده‌اند. تکمه از فعل تیکمک(=دوختن) و دگمه از فعل دوگمک(dügmek) "گِره زده، بستن".

10.  جارچی(jarči): جارچی(ص151). لفظ مشهوری است. کلمه با این فرم مغولی است. اما جار اتیمون ترکی دارد. جار در مغولی به معنی "اِعلام، دستور" دخیل از "یار" ترکی است(دورفر، مادۀ 147) که مشتق آشنای یارلیق/یارلیغ>یرلیغ از آن در متون ایلخانی و تیموری شایع است. باری جارچی در ترکی هم دخیل از مغولی است. دؤرفر هم به قطع اظهار نظر نمی‌کند که آیا جار/جارچی از عثمانی وارد کردی شده است یا از فارسی.

11.  شیشه(išaš):سیخ(کباب)(ص182). بی‌تردید از "شیش" ترکی اخذ شده که مشتق دیگر آن شیشلیک در فارسی رایج است. در السنۀ ترکی فرمهای شیش(şiş) و سیش(sış) شایع بوده و فرم اخیر هم شکل قدیم کلمه محسوب می‌شود.

12.  سواغ(swāϒ):کاهگل(ص194). از سوواق(suvaq) در ترکی آذربایجان و آناتولی اخذ شده است. سوواق، مشتق از فعل سوواماق(=گِل مالیدن، کاه‌گِل کردن، ماله کشیدن) بوده است. معادل عثمانی سوواق، سیوا (sıva) و منشأ آن فعل سیواماق(sıvamak) بوده، لذا منشأ فرم کردی روشن است.

13.  هاچر(hāčar):کلید(ص197). از آچار ترکی آذربایجانی و آناتولی مأخوذ بوده که مشتق از فعل آچماق (=گشودن) است و با پسوند –Ar ساخته شده که معنای فاعلیت افاده می‌کند. آچار فارسی هم، همین کلمه است.

14.  قو(qū):قو(پرندۀ معروف)(ص193). مخفّف قوغو(quğu) است که فرم مزبور در ترکی استانبولی حفظ شده است. فرم کردی ممکن است از کانال فارسی دخیل شده باشد.

15.  ترس(tars):فضلۀ اسب، الاغ، قاطر(ص189). در عموم السنۀ ترکی تس(täs) یا تز(täz) شایع است. ترس واریانتی از تس بوده که صامت ر/r در آن وارد شده است(epenthesis).

16.  قره‌چووارشمّو(qara čwāršammō): رسمی شبیه به قارابایرام ترکان(ص154). گرچه عنصر دوم فارسی است، اما ساختار عبارت و ترتیب موصوف و صفت ترکی است.

17.  چخماخ(axmāxč): چخماق(ص154). لفظ ترکی معروفی است و قبلاً از آن بحث کرده‌ام.

18.  چقو(qoāč): چاقو(ص154). اصل کلمه را محققانی نظیر دؤرفر(مادۀ 174) مغولی محسوب کرده‌اند. دؤرفر حتی چاقوی عثمانی و چاقی(çakı) ترکی جدید را دخیل از فارسی دانسته است. با این حال ممکن است فرم کردی دخیل از ترکی باشد.

19.  دلمه(dolma):دُلمه(غذا)(ص167). بی‌شک مشتق از فعل دولماق(=پُر شدن) است. در زبانهای همسایه نظیر یونانی و زبان‌های بالکان هم دخیل شده است.

20.  برچیق(barčiq):چماق(ص155). در باب منشأ کلمه اطمینان ندارم. به نظر می‌رسد که متحول از بالچاق (=دستۀ شمشیر، دسته) باشد که در ترکی کلاسیک و متونِ متقدّم فارسی هم شایع بوده است.

21.  سنگر(sangar):سنگر(ص178). محتمل است از کانال فارسی در کردی دخیل شده باشد. ولی به هرحال سنگیر(seŋir) ترکی کلاسیک رایج بوده و به دماغۀ کوه و قسمت سایه‌گیر کوه(قوزئی) اطلاق می‌شد. توپونیم‌های متعددی در ایران با سنگر شکل گرفته است.

22.  ته‌بنه(tabana): سوزنِ بزرگ(ص178). تَبَن/تَبَنه/تَمَنه در عموم السنۀ ترکی به معنی سوزن بزرگ/ جوالدوز بوده و در مغولی هم دخیل شده است. استاروستین و همکارانش برای آن اتیمولوژی آلتاییک پیشنهاد کرده‌اند.

23.  آوزنگ(?āwzang):رِکاب(ص170). بی‌شک و شبهه، فرم کردیزۀ اوزنگی(üzengi) است که در عموم زبانهای ترکی شایع است. برای آن اتیمولوژی‌های متعددی مطرح شده است. مرحوم شیناسی تکین آن را با ایز(=پاشنه) مرتبط می‌دانست. حسن اَرَن(ص430) آن را از فعلِ اوزمک(üzmek) "کَندن پای از زمین" مشتق می‌داند و آن را با اوزگو(üzgü)، اوزگچ(üzgeç)/اوزگوچ(üzgüç) "پلّه/پلّکان، نردبان" مقایسه می‌کند. استدلال مرحوم اَرَن مُقنِع به نظر می‌رسد.

24.  کَوَر(kawar):تره(سبزیِ معروف)(ص149). دربارۀ آن مطلب مفصلی در سری مقالات "آنادیل‌دن درلمه‌لر" منتشر کرده‌ام. این فرم باید دخیل از ترکی باشد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

واژگان ترکی در کردی مهابادی(2)

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 7 اردیبهشت 1396-07:52 ب.ظ

1.      بیداغ(baydāϒ): بیرق، پرچم(ص143). بی‌شک از بایراق ترکی است. در آذربایجان هم فرم بایداق (baydaq) وجود دارد. ظاهراً حاصل contamination بیرق و بیدق(=پیادۀ شطرنج) است.

2.      تاولمه(tāwlama): آتش‌گردان(ص127). از فعل تاولاماق(tavlamaq) "گرداندن/چرخاندن، فریفتن" با پسوند –mA فوق‌الذکر (مادۀ 2) مشتق شده و در برخی زبان‌های مجاور با ترکی هم وجود دارد. اصل فعل ممکن است مشتق از تاب(در "تاب دادن") فارسی باشد. اما گاهی می‌اندیشم که فعلِ taϒla- مغولی کلاسیک (=فریفتن، خدعه کردن) اگر نه اتیمون، حداقل مؤثر در تحول معنایی و حاضر در background بوده است.

3.      داشقه(dāšqa): گاری(ص199). در اسکی خرمنلر آورده‌ام که دخیل از تاچکای روسی است. اما بی‌تردید تحت تأثیر فعلِ داشیماق(=حمل کردن) و contamination با آن به این شکل درآمده است و نباید مستقیماً از روسی در کردی دخیل شده باشد.

4.      توز(toz): گَرد(و پودر)(ص200). از کلمات قدیمی و شایع در عموم السنۀ ترکی است. تا به خاطر دارم بنویسم که زمانی لفظ توزان(tozan) را به عنوان معادلی برای گَرده(pollen) وضع کرده بودم ولی منتشر نکرده‌ام. اینک مشاهده می‌کنم در چند لهجۀ ترکی و من‌جمله تاتاری، توزان به معنی "پودر، گَرد" وجود دارد. پس خطایی در آن پیشنهاد راه نیافته بود.

5.      جیران(jeyrān):گوزن(آهو)(ص202). جیران در فارسی وجود دارد. از آن و اشتقاقش در مواضع متعددی بحث کرده‌ام. فرم قدیمی‌تر جَرَن(ceren) و فرم استانبولی جیلان بوده و فرم جیران عمدتاً به آذربایجان اختصاص دارد.

6.         کورپه(kurpa): کوچک(ص118). در زبان‌های همجوار ترکی عمدتاً در معنای "میوۀ دیررس، حیوانی که دیر متولد شده، سالی که هوای زمستانی‌اش تا اواسط بهار تداوم می‌یابد"(نقطۀ مقابل هراکش> ارآغاش/هیره‌باش و..)دخیل شده است. در اسکی خرمنلر بحث شده است. یکی از معانی اصلی کؤرپه "نوزاد" است.

7.      هلک(hēlak):الک(ص132). در اسکی خرمنلر تحلیل شده. در فارسی و زبانهای متعدد دیگر هم دخیل است.

8.      وَطاق(watāq):اُتاق(صص132). در اتیمولوژی کلمه، مناقشه هست. یکی از تحلیل‎های شایع مرتبط ساختن آن با اوت(=آتش) است. به همین دلیل است که فرم ترکی عثمانی و استانبولی آن اودا(oda) شده است. فرم ترکی آذربایجانی احتمالاً تحت تأثیر فرم دخیل در فارسی، همین تلفظ آرکاییک را حفظ کرده است. این ایده نیز شیوع دارد که وثاق موجود در متون کلاسیک فارسی، واریانتی از همین اُتاق است.

9.      ولاغ(wulaϒ):اسب(و اُلاغ)(ص132). تحلیلش در اسکی خرمنلر آمده. اطلاق آن به اسپ، با توجه به معنی قدیمی و اوریژینال واژه("پیک، قاصد، شاطر") غیرعادی نیست.

10.  مشار(mušār):ارّه(ص121). تردیدی نیست که اصل واژه، منشار عربی است و در آذربایجان با همین فرم موشار(muşar) به ارّه‌های بزرگ(دو نفره) اطلاق می‌شود. اما به احتمال زیاد حذف صامت ن/n در ترکی اتفاق افتاده است.

11.  کل(kal): گاومیش نر پس از سه سال(ص199). در باب اتیمولوژی‌اش در اسکی خرمنلر بحث کرده‌ام. در هر حال ورودش از مسیر ترکی قطعی است.

12.  سونا(swēnā): مرغابی نر(ص209). در ص 131 با فرم sōna ضبط شده است. آیا هر دو تلفّظ وجود دارد؟ بعید نیست. به هر حال سونا(sona) که اسم زنانۀ معروفی در آذربایجان و ترکیه است، منشأ مغولی دارد. دؤرفر هم از مختصراً بحث کرده است(مادۀ 225).

13.  هُردو(hordu):اردو(ص131). در باب اتیمولوژی‌اش مناقشاتی وجود دارد. اما این فرم یقیناً دخیل از ترکی است. فرم مغولی اوردا(orda) بوده است.

14.  وجاخ(wajāx):اُجاق(ص131). اشتقاقش را قبلاً مورد بحث قرار داده‌ام. احتمالاً ot+çaq بوده است.

15.  قورمیش(qurmiš): کوک ساعت(ص198). بی‌شک از فعل قورماق(=تنظیم کردن، تأسیس کردن،و..) مشتق شده. جالب است که در فارسی کلاسیک افعال ترکی و گاه مغولی با پسوند ـمیشی(=میش+ی فارسی) در فارسی دخیل شده است؛ مثلِ قیشلامیشی کردن. در تاتی و کردی(بالاخص کُرمانجی) افعال بسیاری با همین پسوند اخذ شده است.

16.  کشک(kašk):کشیک(ص196). کشیک با این فرم دخیل از مغولی است. اما لفظ مغول خود دخیل از ترکی قدیم کزیک/گزیک(gezik/käzik) و همریشه با گزمه است. دؤرفر از کشیک و کشیکچی(ماده‎های 331 و 332) تفصیلاً بحث کرده است.

17.  هریشته(harišta):رشته(آش/پلو). همین‌طور هریشته-پیلاو(harišta-pilāw): رشته پلو(ص170). تردیدی نیست که هریشته از اریشته(erişte) در ترکی آذربایجان و آناتولی اخذ شده است. اریشتۀ ترکی هم به نوبۀ خود دخیل از رشتۀ فارسی است. اما فرم هریشته نمی‌تواند در کردی اصیل یا دخیل از فارسی باشد. زیرا فقط در ترکی است که صامت ر/r در ابتدای کلمات نمی‌آید و قبل از آن مصوتی وارد می‌شود.

18.  قازانچ(qāzānč): کسب، درآمد(ص189). از لغات ترکی شایع در همۀ لهجات کردی است و اتیمولوژیِ شفافی دارد.

19.  یارالماسی(yāralmasi): سیب‌زمینی(ص182). اتیمولوژی‌اش از فرط بداهت مستغنی از شرح و بیان است.

20.  چکمه(akmač): چکمه(ص155). در فارسی هم شایع است. در آناتولی معادل آن یعنی چیزمه(çizme) هم با پسوندی مشابه مشتق شده است.

21.  قیماق(qaymāq): قیماق، سرشیر(ص159). در فارسی استاندارد هم وجود دارد. اتیمولوژی‌اش در ضمن تحلیل الفاظ ترکی دخیل در فارسی همدانی اورده‌ام.

22.  کپک(kapak): سبوس(ص175). از آن در اسکی خرمنلر بحث کرده‌ام.

23.  نوکر(nōkar): نوکر، خادم(ص216). در اسکی خرمنلر بحث کرده‌ام. احتمال ورود کلمه از مجرای فارسی هم منتفی نیست.

24.  یاغی(yāϒi): یاغی، عاصی(صص221). در فارسی هم رایج است. در اصل ترکی به معنی دشمن بوده و از واژگانی است که تصور می‌رود اتیمولوژی آلتاییکِ خوبی دارد. در پروتو-ترکی به صورت *dagu بازسازی می‌شود. معنای یاغیگری بیشتر در فارسی پدیدار شده است.

25.  یخه(yaxa):یقه(ص221). فرم فارسی قدیمی‌تر است. عموماً مشتق از یاقماق(=نزدیک شدن، به هم رسیدن) تلقی می‌شود.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

واژگان ترکی در کردی مهابادی(1)

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 7 اردیبهشت 1396-07:48 ب.ظ

تحلیل لغات ترکی دخیل در زبانهای مجاور را با مطالعۀ کردی مهاباد ادامه می‌دهیم. مأخذ این الفاظ، تحقیق خانم ایران کلباسی است[i] که خود بر مطالعه‌یی میدانی و زبان شفاهی شهر مبتنی بوده است.

***

در باب مناسبات ترکی و کردی، تحقیقات علمی و جدّی اندکی به عمل آمده است؛ این امر دلایل متعددی دارد که نوعاً از حوزۀ مباحث ما خارج‌اند. اما همان طور که در مطالب متنوع وبلاگ اشاره شده است، حضور کردها در این مناطق متأخر بوده و موطن کهن‌تر کردان، شمال عراق امروزی است. بدیهی است که اسم مهاباد خود از ابداعات فرهنگستان، با عنایت به مشهور بلااصل یگانگی کردها و مادها و فرض وحدت ماه با ماد است. تصور رفته که ماه در ترکیباتی مثل ماه کوفه و ماه بصره در اصل فرم متأخر ماد بوده است که البته دلیلی غیر از فرض بر آن اقامه نمی‌شود. باری دربارۀ اختلاط کردان و مغولان هم جسته-گریخته اشاراتی رفته است. در منبع ما واژگانی که دلالت مستقیم و بلاواسطۀ کردی و مغولی باشد، مشهود نیست. شاید به استثنای بورا(=اردک ماده)، بتوان استدلال کرد که سایر الفاظ مغولی هم از کانال ترکی در کردی دخیل شده‌اند. احتمالاً کتابت متأخر کردی سورانی (در قرن 19) و تحول سریع زبان شفاهی(در قیاس با محافظه‌کاری زبان مکتوب) عامل فراموشی یا آسیمیلاسیون عناصر مغولی بوده است.

***

کلمات دخیل به دلیل آسیمیلاسیون در قوالب فونولوژیک کردی، تغییرات قابل ملاحظه‌یی داشته‌اند؛ مثلاً تقریباً همۀ الفاظی که با مصوّت آغاز می‌شوند، مصوت‌شان به نیم‌مصوت‌های y و w تبدیل شده یا h در ابتدایشان آمده است. می‌دانیم که در کردی صامت‌های غ و ق اصیل نیستند و نوعاً در کلمات دخیل مبدّل به خ/x می‌شود. اما در کورپوس ما این قاعده غالب نبوده و موارد زیادی به صورتِ غ/ϒ حفظ شده است. آیا دلیل آن تماس مداوم کردی و ترکی بوده است؟

***

در این مجموعه لغاتی که احتمال می‌رود از کانال ترکی در کردی دخیل شده باشند، هم ذکر شده است. با این حال حجم لغات چندان زیاد نیست. تصور می‌کنم دلیل آن غیر از تماس نسبتاً کوتاه‌مدت دو زبان، محدودیت کورپوس تحلیل شده باشد. شاید اگر فی‌المثل مجال بررسی فرهنگ هژار/هه‌ژار وجود داشت، حجم الفاظ بسی بیشتر بود. این نکته زمانی روشن می‌شود که لغات ترکی دخیل تاتی(خلخال و تاکستان)، زازا و حتی فارسی همدانی با مورد کردی مهابادی مقایسه می‌کنیم.

در ضبط الفاظ، شیوۀ خانم کلباسی حفظ شده است:

1.      آغل(āϒal):آغُل/طویله(ص 129). از قدیمی‌ترین متون ترکی تاکنون در اغلب السنۀ ترکی شایع است. در باب اتیمولوژی‌اش اختلاف نظر وجود دارد.

2.      سوزمه(sūzma): آبکش، صافی(ص127). با پسوند –mA از فعل سوزمک(=از صافی گذراندن، پالودن) مشتق شده است. اسم آلت‌های متنوعی با این پسوند ساخته است.

3.      دلو(dalu): ابله(ص131). در ترکی به دیوانه/مجنون اطلاق شده و فرم قدیمی و چاغاتایی آن تیلبه/تیلوه (tilbe/tilwe) است. دلو/دلی فرم اوغوزی کلمه بوده در فارسی تهرانی در ترکیب محاوره‎یی دله-دیوانه مشاهده می‌شود.

4.      دَی‌لاغ(daylāϒ): بچه شتر(صص 180 و 133). اتیمولوژی‌اش را در موضعی دیگر(تحلیل پسوند –AlAQ) آورده‌ام.

5.      پالاغ(pālāϒ):بچۀ گاومیش(ص137) و گاومیش سال اوّل و دوم(ص199). تحلیلش را در موضعی دیگر آورده‌ام. تیتسه برایش منشأ یونانی قایل است.

6.       بلگه(balga): مدرک، برگه(ص138). کلمه شباهت جالب و البته فریبنده‌یی با "برگۀ" فارسی دارد. اتیمولوژی‌اش را در جایی دیگر تفصیلاً ذکر کرده‌ام. بلگه تقریباً در همۀ لهجات کردی شایع است.

7.      بستانچی(bistanči): بستانچی، مراقب بستان(ص138). مرادم پسوند ـچی است که در فارسی هم دخیل شده و در کردی و فارسی الفاظی ساخته که در ترکی وجود ندارد(مثل آهنچی، مسچی، نوارچی، قدکچی و..). در این قبیل موارد باید پسوند را دخیل دانست. همین طور است وضع چایچی(yčiāč)(ص154). البته هم چایچی و هم بستانچی در آذربایجان و آناتولی متداول است.

8.      قاپ(qāp): بشقاب(ص139). قاب به این معنا در آذربایجان رایج بوده و از آنجا در کردی دخیل شده است. قاب با طیف معنایی "ظرف، چارچوبه" در فارسی و تعداد زیادی از زبان‌های مجاور دخیل شده است. احتمالاً منشأ لفظ فعلِ *qa-(=دربر گرفتن، شامل شدن) است.

9.      بخچه(buxča): بقچه(ص139). تحلیلش را در بحث از الفاظ دخیل در فارسی همدانی آورده‌ام. اصل کلمه بوق/بوغ(boğ) است که خود به معنی "کیف، کیسه" بوده است.

10.  چول(lōč): دشت(ص141). در اسکی خرمنلر از آن بحث کرده‌ام. در باب اتیمولوژی‌اش اختلاف است. استاروستین و همکارانش آن را دارای منشأ آلتاییک می‌دانند. شخصاً احتمال منشأ ترکی را اقوی از اتیمون مغولی می‌دانم.

11.  چُولگه(čolga): بیابان(ص141). با دو واریانت جؤله‌گه(cölege) و چیلاغا (çılağa) در زبان‌های ترکی شایع بوده و منشأ مغولی دارد. فرم جُلگه به عنوان ترمِ جغرافیایی در فارسی معاصر رواج دارد. دؤرفر هم از آن بحث کرده است(مادۀ 163، صص 6-294). در متون کلاسیک فارسی املای جُلکا و نظایر مشاهده می‌شود.

12.  توک(tūk): موی(ص143). الفاظ مشتق توک‌دار و توکین هم در کردی مهابادی رایج بوده است. کلمه را جایی دیگر تحلیل کرده‌ام. این فرم اختصاص به ترکی آذربایجانی دارد. در ترکی قدیم فرم توگ(tüg) هم وجود داشت.



[i]  ایران کلباسی، گویش کردی مهابادی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و تحقیقات فرهنگی، 1362.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آلنجق، آلنجه و النجارق

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 4 اردیبهشت 1396-09:28 ب.ظ

چندین توپونیم در آذربایجان و آناتولی به شکل آلینجاق و آلینجا وجود دارد که در این مختصر تحلیل خواهند شد. ابتدا این اسامی را مرور کنیم:

1.      آلنجق: قریه‌یی از توابع عجب‌شیر

2.      آلنجق: روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان مرند.

3.      آلنجق: اسم قلعه و محبس معروفی در نخچوان که قبل از دوران مغول شناخته شده بود و احتمالاً در کتاب دده قورقوت هم همین نقطه مذکور است. نکته‌یی که شایان توجه است، ضبط اسم مزبور به صورت النجه و النجیک در متون قدیمی نظیر جهانگشای جوینی است. بقایا و خرابه‌های این قلعه امروزه الینجه (Əlincə) خوانده می‌شود و نهر مجاور آن هم به الینجه‌چای موسوم است.  

در آناتولی هم حداقل سه نقطه با نام آلینجیق(Alıncık) شناخته می‌شود:

1.      آلینجیق: مرکز بخش آلتین‌تاش در ولایت کوتاهیا

2.      آلینجیق: مرکز بخش سیوریجه در ولایت الازیغ

3.      قریه‌یی از توابع آقچه‌قلعه در استان اورفا

علاوه بر موارد فوق، حداقل یک روستا در ایران و هفت قریه در آناتولی اسم آلینجا(Alınca) دارند. این اسامی واریانتی از آلینجاق محسوب می‌شوند و باید با هم تحلیل شوند:

·        آلنجه: قریه‌یی تابعۀ بخش تازه‌تأسیس پیرسلمان اسدآباد

 توپونیم‎های آناتولی ار این قرارند:

1.      آلینجا: قریه‌یی تابعِ بخش پازاریئری در ولایتِ بیله‌جیک

2.      آلینجا: قریه‌یی تابعِ بخش تپه‌باشی ولایت اسکی‌شهیر

3.      آلینجا: مرکز بخش مرکزی ولایت گیره‌سون

4.      آلینجا: روستا‌یی تابعِ بخش مرکزی استانِ اردو

5.      آلینجا: روستا‌یی تابعِ بخش پرشمبه استان اوردو

6.       آشاغی آلینجا: قریه‌یی تابع دوراغان در ولایتِ سینوپ

7.      آلینجا: روستا‌یی تابعِ بخش اوواجیق ولایت قارابوک

 

تحلیل اسامی

آلین در منابع ترکی قدیم، از جمله در دیوان لغات الترک، علاوه بر معنای "پیشانی" مصادیق جغرافیایی هم دارد. کاشغری "آلین" را "حید و رُکح" ترجمه نی‌کند یعنی "دماغۀ/بینیِ کوه، برآمدگی و تیزی برآمده از کوه، قلّۀ کوه".  پسوند ـجا/ـجه و همین طور ـجاق/ـجک، در ساخت اعلام جغرافیایی به قدری شایع‌ است که ضرورتی برای ذکر مثال نیست. بنابراین آلینجا و آلینجاق(آلنجه و آلنجق) به معنی "مکان مرتفع، قلّۀ کوه، محلّ برآمدگی در کوه" خواهد بود. کثرتِ تعداد اسامی جغرافیایی و بویژه موقعیتِ دژِ آلنجق/آلینجاق در نخچوان این تحلیل را تأیید می‌کند. در میان امرای ایلخانی "آلنجق نویان" هم به چشم می‌خورد. اما با توجه به وفور این اسامی در آناتولی قبول منشأ مغولی ممکن به نظر نمی‌رسد و به احتمال زیاد همین اسم مغولی هم دخیل از ترکی است. به این نکته بیفزایید شفافیت اتیمولوژیک کلمه را در ترکی که جایی برای حدسیات و ظنّیات باقی نمی‌گذارد.

تلفظ آلینجیق، اگر تصحیحِ فضلاء و فصحاء(hypercorrection) نباشد، تحت تأثیر اتیمولوژی عامیانه بوجود آمده و با توجه به معانی شایع‌تر "آلین"، پسوندش به فرمی آشناتر مبدل شده است. در هر حال مؤانست و استیناس با اسم "آلین" و معانی آن، باعث تداوم و تحول اسامی مزبور شده است.

تحلیلِ النجارق

روستایی از توابع بخش کندوان شهرستانِ میانه، در دفاتر و اسناد رسمی، اَلَنجارِق مکتوب شده و ولی در تداول عامّۀ، ارینجه‌لیک(Erincelik) تلفّظ می‌شود. فرم النجالیق را هم در ویکی‌پدیا دیدم. تصورم این است که فرم اصلی همین آلینجالیق بوده است(آلینجا+لیق). احتمالاً به مرور با تبدیل ل>ر، فرم *آرینجالیق (*Arıncalıq) پدید آمده و با متاتز، فرم آلینجاریق(Alıncarıq) حاصل شده که املای رسمی النجارق، انعکاسی از آن است. تلفّظ محلّی اسم(ارینجه‌لیک) هم بی‌شک فرم palatalized همین آلینجاریق است.

***

در سنگلاخ ذیل "آلنجه" آمده است:"اسم پسر ترک بن یافث بن نوح(ع) است .." و در مدخل بعدی یعنی النجیک می‌خوانیم:"نام قبُل خان جدّ سیّم چنگیزخان است و به لغت مغولی به معنی "رعیت‌پرور" باشد و در بعضی تواریخ مسطور است که جدِّ سیُّم را النجیک گویند"(ص 27).

دؤرفر، النجیک(elänçik) را مورد بحث قرار داده و معنای جدّ اعلا(Urgrossvater) را تأیید کرده و به نقل از کلاوزون تحلیل "رعیت‌پرور" را اتیمولوژی خیالی براساس اسم شخص دانسته است(مادۀ 30، صص8-147).  بی‌شک در این تحلیل خیالی، ایل/ائل ترکی هم مؤثر بوده است. لذا به نظر می‌رسد که فرم النجیک و النجه در تواریخ عصر مغولان، تبدیل آلنجق/آلنجه به فرم آشنای مغولی براساس اتیمولوژی عامیانه بوده است. علی‌القاعده معنای مزبور که احتمالاً انعکاسی از آن را در اسمِ النجه بن تُرک بن یافث می‌یابیم، نمی‌تواند منشأ تسمیۀ توپونیم‌های متعدد فوق‌الذکر باشد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

ثمرتو و شبرتو

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 28 فروردین 1396-09:17 ب.ظ


این وجیزه به عزیزی تقدیم می‌شود که اسم شبرتو را

خاطرنشان کرد و فی‌الواقع بانی تحریر این مقال شد.

ثمرتو و شبرتو از توپونیم‌های مغولی است که در تحقیق مینورسکی ذکری از آنها نیست. به طوری که استدلال خواهم کرد، این

 دو اسم علی رغم تفاوتهای ظاهری، واریانت‌های کلمۀ واحدی محسوب می‌شوند:

·        ثمرتو: اسمِ قریه‌یی تابعِ بخش مرکزی و دهستان دول شهرستان اورمیه است. علی‎القاعده با "ثمر" عربی نسبتی ندارد و باید سمرتو نوشته شود.

·        تپۀ ثمرتو: تپه‌ و سایت باستانی در جوار روستای جُلبر از قراء بخشِ مرکزی شهرستان اورمیه بوده و طبعاً املای صحیحش سمرتو خواهد بود.

·        شبرتو(Şebertu): قریه‌یی از توابع بخش چنگ الماس بیجار و دهستان بابارشانی است. واریانت‌های محلی هم در تلفّظ اسم وجود دارد.

·        شبرتو/شیبرتو(Shibertoo/Shebartoo): که فرم Sebarto هم برای آن در اینترنت مشاهده می‌شود و باید واریانتی از آن باشد. نام دشت معروفی در ناحیۀ معروف به شهیدان در شهر بامیان افغانستان بوده و منطقه‌یی هزاره‌نشین است.

 

تحلیلِ اسم

شِبر(Şeber) در مغولی بوریات، شیور(şiwer) در اوردوس(Ordos)، و سیبر/سیبیر(sibir/siber) در مغولی غربی به معنی "زمین مرطوب، مرداب، جنگل مردابی" است(استاروستین و همکاران، فرهنگِ اتیمولوژیک زبانهای آلتاییک، ص1256). تبدیل س>ش و ش>س در مغولی رایج بوده و تحول دو صامت قریب‌المخرج  b و v به یکدیگر در اغلب زبان‌ها مشاهده می‌شود. تبدیل م>ب و ب>م نیز در ترکی و مغولی رایج بوده است. بنابراین سیبر/شیبر در اصل دو واریانت از یک کلمه‌اند. از طرف دیگر پسوند تیپیک مغولی -tU بر مالکیت و دارندگی دلالت می‌کند. لذا معنی شیبرتو/سیبرتو "محل مرطوب، محلّ دارای مرداب و باتلاق، محلّ جنگل مردابی" خواهد بود.

***

گاهی وسوسه می‌شوم که اسم روستای شیویار(قریه‌یی از توابع تیرچایی، بخش کندوان میانه) را هم با این اسامی مقایسه کنم. زیرا تلفّظِ محلّی شیوَر(Şiver) یا شووَر(Şüver) است و به خوبی با این اسامی مطابقت می‌یابد. اما املای شیویار ابهام ایجاد می‌کند. الحال، جرأت نمی‌کنم شیویار را با اسامی فوق بسنجم. احتمال وجود منشأ/اتیمونِ دیگر را اقوی می‌دانم.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

تأملاتی در چند لفظِ تالشی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 28 اسفند 1395-05:37 ب.ظ

مطالعۀ تالشی را مهم می‌دانم و در هر فرصتی منابع منتشره در آن باب را مرور می‌کنم. مع‌الاسف فرهنگِ جامعی که عمدۀ الفاظ شایع تالشی، بویژه در حوزه‌هایی مثلِ حیات اقتصادی قدیم و زراعت که احتمالاً تبادلات بیشتری در این عرصه‌ها با ترکی وجود داشته، دربرداشته باشد، موجود نیست. باری در جریان مطالعۀ کتاب "زبان تالشی: زبان باستان ایران و دستور زبان تالشی(گویش ماسال)(تألیف علی ماسالی، رشت: فرهنگ ایلیا، 1385) و واژه‌نامۀ مختصر آن، الفاظ زیر را التقاط کرده‌ام:

1.      بیله(bila): چالۀ کوچکی از آب(ص158). احتمالاً در برخی توپونیم‌های منطقۀ اردبیل از این لفظ آثاری برجای مانده باشد. در خصوص بیله‌سووار، به نظرم تحلیلِ و خبر حمدالله مستوفی هنوز معتبر است. به زعم وی پیله‌سووار، اسم یکی از امرای دیلمی بوده و لفظاً "سوار بزرگ/تنومند" بوده است.

2.      تجر(tajar): ایوان خانه‎های گِلی و بومی گیلان(ص162). از کلمات قدیمی و شایع در زبانهای ایرانیک بوده و طیف معنایی وسیعی از "ایوان و خانه" تا "چادر(=تجیر)" دارد. احتمالاً در بعضی توپونیم‌های آذربایجان بقایایی از آن باشد، نظیر اسم طِجَرَق(=تئجَره) در بخش کندوان میانه. این توپونیم ممکن است با واژۀ دیگرِ مذکور در همین لغتنامۀ کوچک یعنی تیجره(tijara) به معنی "سرد و سوزان" مرتبط باشد (ص221) مرتبط باشد.

3.      چتین(çatin): مشکل(ص162). دخیل از ترکی است. در آناتولی هم شایع است اما در ترکی استاندارد ترکیه کمتر رواج دارد. باید با چَت "سخت، صُلب، سِفت" مرتبط باشد.

4.      دول(dol): جایی گود(ص164). دربارۀ این لفظ و ربط احتمالی‌اش با دیل(dil) در گیلکی(به معنی محوطۀ محصور) و همین طور ارتباطش با چندین توپونیم در آذربایجان، مستقلاً مطلبی نوشته‌ام. قاعدتاً با دول (رایج در ترکی و فارسی به معنی "دَلو، سطل") که به زعم نؤلدکه از daula(=واحد/کیل غلّات و علی‌الخصوص جو) سریانی/آرامی دخیل است، مرتبط می‌باشد. دول با دَلو عربی قابل قیاس بوده و اشتقاق سامی دارد. دولاب(=چرخ چاه. بعدها و توسعاً به معنی اِشکاف و گنجه و.. به کار رفته) هم مرکب از دول+آب و مشتقی از این دول است.

5.      درگه(darge): پیمانه‌یی به اندازۀ یک مشت(ص165). این اصطلاح را به همین معنا در میانه شنیده‌ام. جهتِ قرض‌گیری را نمی‌دانم.

6.       زغ(zēq):زمین نرم و گِل‌دار و گِلی(ص167). مسلماً با زیغ(zığ) به معنی "گِل و لای" در ترکی آذربایجان یکی است. زیغ واریانتی از سیغ(sığ) است که در آناتولی و و السنۀ ترکی به "آب کم‌عمق(دایاز)، آب دارای گِل و لای" اطلاق می‌شود.

7.      شخته(şaxta):یخ‎های سطحی روی زمین و آب(برودت هوا)(ص168). واژهیی که در ترکی آذربایجان کاملاً شایع بوده و در لهجات آناتولی هم دیده می‌شود. در لهجات کردی و ارمنی هم ضبط شده است. منشأ و اتیمولوژی‌اش واضح نیست. در تالشی علی‌القاعده از کانال ترکی باید دخیل شده باشد.

8.      کتیل(kotil):کوهان گاو نر(ص169). واژۀ مغولی بسیار معروفی است که معنی اصلی‌اش "اسپِ یدک/ جنیبت" و "گردنه و پشته" است. این واژه در توپونیم‌های منطقۀ خزری به وفور مشاهده می‌شود و مقالاتی هم در این باره منتشر شده است. تحوّل معنایی آن به "کوهان گاو" عادی است. به نظر می‌رسد همین لفظ است که در فرم کَتیل(ketil) در لهجات ترکی ایران و برخی زبانهای مجاور به معنی "نوعی باربند برای حیوانات بارکش جهتِ حملِ علوفه/غلّات درو شده" رواج دارد. توپونیم کتیل‌دره که اسم قریه‎یی از توابعِ آبیک قزوین بوده، احتمالاً با این لفظ مرتبط است. به نظرم می‌رسد کلمۀ قودال(qodal) در ترکی معاصر آذربایجان که به معنی "مانع، انگل، معضل، مزاحم" موجود است(حداقل در مراغه و تبریز شنیده‌ام)، واریانت دیگری از همین لفظ بوده و تطوّر سمانتیک آن با "قوز بالا قوز" فارسی قابل قیاس باشد.

9.      یکه(yaka): بزرگ/یکه(ص176). واژه مغولی رایجی در ترکی آذربایجان و لهجات شرق آناتولی بوده و عمدتاً در لسان شفاهی شایع است. در ترکی عمدتاً بر "انبوهی، عظیم‌الجثگی" دلالت دارد تا معانی معنوی واژۀ بزرگ. ظاهراً مؤلف آن را با یِکّه در فارسی(تنها، یالغوز، منحصر به فرد) خلط کرده است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-12

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 22 اسفند 1395-10:03 ب.ظ

1.      تجن(técen)":یاغ، پنیر کیمی آغارتی‌لاری ساخلاماق اوچون حاضیرلانان تولوق". سؤزجوک آنادولودا گؤرونور؛ گوموشخانه ده "قالیب‌لشدیریلمیش پنیر"، چوروم‌، غازی آتنپ، قونیادا "یاغ، پنیر باسیلان تولوم" دئمک اولور. قارص دا تژن(tejen) "کئچی دری‌سیندن سوقابی" معناسی وار. سؤزجویون ارمنیجه‌دن گلدییی بیلینیر. دانکوف آراشدیرماسینا گؤره، t´ac´an ارمنیجه‌ده "آغارتی(لبنیات)" دئمک‌دیر(45.ص). بو آنلام گوموشخانه‌ده ده وار. باشقا یئرلرده "آغارتی قابی" معناسی یایقین‌لیق قازانیبدیر. تجن، موغان و شاهسئون بؤلگه‌لرینده یاشار. بو بؤلگه‌ده، باشقا ارمنیجه عونصولارین وارلیغی‌نی دا اؤنجه‎کی یازی‌لاردا گؤسترمیشدیم. 

2.      جمدک(cemdek):"اؤلو(انسان، حیوان)، لئش". آنادولودا آرپاچای(قارص‌دا)دا جمدک اولاراق، ارزینجان و یؤره‌سینده، بعضی لهجه‌لریمیزده اولدوغو کیمی، جندک(cendek) گؤرونور؛"صاحیب‌سیز جسد" دئمک اولور درلمه سؤزلویونه گؤره. آدانادا "بدن" دئمک‌دیر. بو آنلام باشقا قایناق دان گله بیلر. دیل‌دنیز ده  سایین هادی فارسجا "گند" ایله ایلگی‌لی گؤرور سؤزجویوموزو و "گندک" کیمی بیر قایناغا دایاندیریر (331.ص). بنزر گؤروشو آذریچی‌لرده ده گؤرمک اولار. مثلا عباس ماهیار نوابی، کؤکن وئرمه‌دن "جندک=جسد" سؤزجویونو(فارسجادان می؟ آذریجه‌دن می؟) اسکی قالینتی‌لار آراسیندا ساییر[1]. جواد مفردی کهلان، بیر یازی‌سیندا، کوردجه‌ده ده، جندک´ین وارلیغینا توخونار. ایلک اولاراق، عربجه جَمَد(؟)>جماد و پهلویجه ـاک بیرلشمه‌سی اولدوغونو دوشونر. سونرا ماجد کردستانی آدلی آرخاداشی‌ندان(سنندج اونیورسیته‌سینده بؤیوک/اوچ جیلدلیک کوردجه سؤزلوک حاضیرلایان هیئت‌ین باشقانی اولمالیدیر. بیزیمکی‌لر تبریز ده تورک دیلی‌نین علیهینه ایشله‌سین‌لر!) کوردجه و آذریجه جندک´ین پهلویجه گندک‌دن گله‌بیله‌جه‌ییی دوشونجه‌سینی نقل ائدر و دوغرولار. بو گؤروش‌لرین یانلیش‌لیغی‌نی گؤسترمک اوچون گ>ج حادثه‌سی‌نین(ان آزیندن کلمه‌باشیندا) یاشانمادیغی‌نی سؤیله‌مه‌لییم. بعضی یئرلی آغیزلاردا(مراغا، ملیک‌کندی، ..) و یا قارادنیز لهجه‌لرینده بو اولای اولسادا، او لهجه‌لیک دوروم ساییلیر و بوتون آذربایجان و آنادولو لهجه‌لرینی قاپساماز. آیریجا بنزر لهجه‌لرین ایزینی داشیمایان سنگلاخ‌دا "جندک":"مردۀ طیور را گویند"(139.ص) اولاراق آچیقلانیر. سانیرام کوردجه ده ده بئله ده‌ییشیم یوخ. بو کیتاب دا کوردجه و یا "آذریجه" بیر عونصور دا یوخ. تیتسه کلمه‌نین اؤنونده سورغو ایشارتی قویاراق کؤکنی‌نی بیلمه‌دییی‌نی گؤستریر. منجه کلمه موغولجادان آلینتی‌دیر. موغولجادا cemdeg(عیب‌لی، سینیق-سالخاق، یارالی-بره‌لی) دئمک‌دیر. بعضی موغول آغیزلاریندا جمتگ ده وار. بیر چوخ لهجه‌ده قیسالاراق جیمه اولور(استاروستین و آرخاداشلاری، آلتای دیللری‌نین کؤکنلی سؤزلویو، 1011.ص). کلمه شکیل باخیمی‌ندان قصورسوز ساییلیر. آنجاق آنلامجا بیر آز ده‌ییشیک‌لیک یاشانیب‌دیر. گئنه یاخینلیق آچیق‍‌دیر.

3.      سیمیشقا(sımışqa):"گونه‌باخان توخومو". بو بیچیم داها چوخ تبریزده یایقین‌دیر. آغیزلاردا، اؤزللیک‌له اردبیل و یؤره‌سینده، گونه‌باخان/آی چیچه‌یی بیتگی‌سینه ده سیمیشگه(simişge) دئییلیر. سیمکیشگه، سیمیشقانین اؤن‌سیرالی بیچیمی‌دیر. آنادولودا، قارص و ارزروم‌دا، سیمیشقا(sımışka) واردیر. سانیرام گیلکجه و تالیشجادا دا، بیر آز فرقله، وار. نه ایسه روسجادان گلدییی بیلینیر. روسجادا semeçki  و semeçko، sémya(=توخوم، دَن) سؤزجویونون کیچیلتمه اکی آلمیش بیچیمی دیر. یئرلی آغیزلاردا داها چوخ توخوم(toxum/tuxum) وار. فارسجادان یئنیجه الینان توخما(toxma)دا گؤرولور. بیر ایلگی چکن سؤزجوک‌ده، چیرتدا(çırtda)دیر. دوغو آنادولودا گؤرولن، چیرتداماق(=تخمه شکستن) فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق "بویورما" قالیبندن می گلیر؟ یوخسا بیلدیریجی/آنلاتیجی ماهیتی وار؟

4.      اؤتگون(ötgün): بو گون بیلدیییمه گؤره، یالنیز "عاغیل، عاغیل‌دان اؤتگون اولار" دئییمی‌نده یاشادیغی سؤیلهنه‌بیلر. عثمانلیجادا "تأثیرلی، نافذ، کسکین، دلیجی" معنالاریندا گؤرونور و داها چوخ "اوخ" وصفی دیر. آنادولو آغیزلاریندا اؤتکون(ötkün) و اؤتگون "ائولنمه‌یی چوخ ایسته‌ین" معناسی وار. اما تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده یئر آلماز. –Gİn/-GUn اکی تؤرهمهلریندن باشقا اؤرنک‌لرده وئرمیشدیک "آنادیل‌دن درلمه‌لر" مقاله‌لرینده. بوردا اک فاعللیک معناسی قازاندیغی گؤرونور. یازی دیلینه آلینماسی‌نی دوغرو و فایدالی گؤرورم.

5.      شوققا(şuqqa): "بیرینی دال‌دان دیزله وورماق صورتیله شوخلوق ائتمک" سؤزجویو میانادا ائشیتمیشم. باشقا بؤلگه‌لرده ده اولابیلر. منجه شوققا، اصلینده *شوتقا ایمیش و روسجا(şutka)دان گلیر. بیلینن روسجا سؤزجوک ایسه "شوخلوق، جوک" دئمک اولور.

6.       قیلیتقا(qılıtqa):"کوره‌لرده پیشن کرپیج‌لرین بیربیری‌نین اوستونه قالانمیش و دوزلموش حالی". کلمه‌نی ائشیتدییمی اوچون، بو توپلاما-قالاما حالی‌نین نه اولدوغونو تام اولاراق بیلمیرم. سؤزجوک بوگون اونودولموش کیمی. یاشاسادا خبریم یوخ. قیده گئچیلسین دییه یازیرام. سؤزجوک روسجا اولمالی‌دیر. klétka روسجادا "قفس(قوش)، سلول(بدن)" دئمک‎دیر. باشقا ایسلاو دیللرینده(اؤرنک اوچون لئهجه /لئهیستانجادا) "سیرا، فیلم فریمی" کیمی معنالاری‌دا وار. روسجا سؤزجویون، سلول قارشیلیغی اولماسی‌دا، اصلینده "سلول"ون "کیچیک دام" معناسیندا اولدوغونا دایانیر. تورکیه تورکجه‌سینده حوجره (hücre)<حُجره‌ده بئله بیر آنلاییش‌دان قایناق‌لانیر. سانیرام قیلیتقادا، کیچیک دام بیچیمی‌نده قالانیرمیش.

7.      موغایات(muğayat): دانیشیق دیلینده یاشار اما اونوتولماغا اوز توتموش سؤزجوک‌لردن دیر. عربجه مُقیَّد (باغلی، ایلگی‌لی، شرطلی)دن گلیر. تورکیه تورکجه‌سینده اولدوغو کیمی(mukayyet olmak)، تورکجه‌میزده‌ده، موغایات اولماق(=گؤزتمک، گؤزتله‌مک، قوروماق، اوتانماق) آنلامی قازانیب‌دیر. بو دئییمین ایکی دیل‌ده بنزرلییی حیرت وئریجی‌دیر. عربجه اصلیندن ایکی دیلده نئجه بنزر معنا قایماسی اولدوغو دوشوندورجو گؤرونور.

8.      تیان(tiyan):"کیچیک قازان". سؤزجوک آذربایجان دا باشقا، دوغو آنادولودا دا گؤرونور: توقات(تورخال)، ارجیش(وان)، ایغدیر و قارص کیمی یؤره‌لرده و آذربایجان تورکجه‌سینه یاخین لهجه‌لرده تثبیت ائدیلیب‌دیر. آنادولونون باشقا بؤلگه‌لرینده فرقلی بیچیم‌لر وار؛ "تاوا" معناسیندا، تیغان(tığan)، بوردور، دنیزلی، ایزمیر، بیله‌جیک، زونغولدواق، چانقیری، آنکارا و قونیا بؤلگه‌لرینده، تیخان(tıhan) بولو، ساکاریا دا، تیوان(tıvan)، گئنه‌ده زونغولداق لهجه‌لرینده یاشار. آنجاق ان یایقین بیچیم، دیغان (dığan)دیر و حسن ارن ده سؤزلویونده اونو اساس آلیر. ارن´ین یازدیغی کیمی یونانجا(teganon) دان گلدییی دوشونولور. آنجاق اورتا تورکجه‎ده بیرده تاغان(tağan) وار. بو سؤزجوک "تاوا" دئمک دیر و یونانجا سؤزجوک ایله ایلگی‌سیز اولاجاق‌دیر. آیریجا یونانجا کلمه‌نین بللی-باشلی بیر کؤکن آچیقلاماسی یوخ‌دور. نه ایسه، تیگان>تییان آچیقلاماسی دوغرو اولاجاق‌دیر. دیلیمیزده بیرده تییانچا (tiyança)وار. او فارسجا کیچیلتمه اکی آلمیش بیچیمی‌دیر.

9.      دؤلبرچین(dölberçin):"اوچگول یونجا، شبدر". رحمتلیک بؤیوک آنام، بالاجا اوشاق‌لارا، تپ-تزه‌لیک‌دن اولسا گره‌ک، دؤلبرچین دییه‌ردی. آنادولودا اوچگول(üçgül) اولاراق بیلینن و اوچ-یارپاقلی اولان، یونجایا بعضی یؤره‌لریمیزده، "آت یونجاسی"دا دئییلیر. دؤلبرچین، آپ-آچیق موغولجا آلینتی دیر. موغولجادا دؤربلجین(dörbelcin)، دؤرتگول(مربع، چهارضلعی) یعنی دؤرت‌بوچاق دئمک‌دیر. نه‌دن اوچگول یونجایا، دؤرتگول معناسیندا بیر آد وئریلیب‌دیر؟ بیلیندییی کیمی دؤرتگول یونجادا واردیر. اصلینده موغولجادان او آنلام‌دا آلینیب سونرا، دیلیمیزده یونجا سؤزجویو وار اولدوغو اوچون، فرقلی بیر یونجایا قاییبدیر.

10.  چؤرنیک(çörnik): جؤرنیک(cörnik) سؤیله‌ییشی ده یایقین‌دیر. تیکیش ماشین‌لاریندا(=چرخ خیاطی، تیکگج>تیکج دئسک گؤزل اولمازمی؟) ایچینه تاغالاق(=قرقره، بوبین) قویولاراق، تیکیش ایشلرینده، آلت‌دان گلن ساپین قایناغی اولور. کلمه‌نین سس گؤرونوشو، آلینتی اولدوغونو گؤستریر. آنلاشیلان سؤزجوک روسجا çelnók دان گلیر. چلنوک اینگیلیزجه shuttle قارشیلیغی اولاراق فرقلی معنالاری وار. آشاغی-یوخاری هامی‌سیندا، گئت-گَل آنلامی گؤرولور. آذربایجان جهموریتی‌نده چورنیک، آزاراق اولاراق ایشله‌نیر، اما چلنوک یایقین دیر. تورکیه‌ده، تبریز آغزیندا و بعضی یئرلی لهجه‌لریمیزده، مکیک (mekik)وار. بو دا فارسجادان آلینتی‌دیر؛مکوک، مکیک یازیم‌لاری اسکی ساییلیر. بوگون ایسه ماکو(و مکو) املاسی یایقین‌لیق قازانیب‌دیر. عربجه‌ده مَکّوک یایقین‌دیر و نهایی قایناغی‌نین پهلویجه اولدوغو دوشونولور.



[1]  عباس ماهیار نوابی، "زبان کنونی آذربایجان(2)نشریه دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز، دورۀ ششم، شمارۀ سوم. 316.ص




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

یادداشت‌هایی از ترکی قزوین

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 21 اسفند 1395-07:59 ق.ظ

چندی قبل کتاب "تاریخ و فرهنگ مردم حسن‌آباد کلّج"(تألیفِ  داود وارسته‌نسب : قزوین: پرک، 1390)را خواندم. با آنکه کانون اصلی کتاب فولکلور نبوده و نوعی اتنوگرافی آماتوری عرضه شده و جامعیت مونوگرافی در آن مشاهده نمی‌شود، اما حاوی اطلاعات خوبی دربارۀ فرهنگ، زبان و حیات قدیم روستایی ترک‌نشین است. امیدوارم امثال این قبیل آثار با دقّت بیشتر و با مطالعۀ عمیق‌تر منتشر شود. برای مثال مؤلف محترم از ضبط لاتین الفاظ-عامدانه یا غیرعمدی-استفاده نکرده، توصیفی از لهجۀ محلّی و احیاناً تفاوت‌هایش با سایر نقاط به دست نداده و به استثنای نمونه‌هایی مختصر از امثال و تعبیرات، از زبان و فولکلور هم بحث نکرده است.  این هم غنیمت است و جای تشکر دارد. باری در این وجیزه، نکاتی را که جلب توجهم کرده-همچون همیشه-همراه با تحلیل‌های اتیمولوژیک عرضه خواهم داشت.

1.      آدامس/سقّز(ص 271): مؤلف محترم در معرفی پوشش گیاهی منطقه، در اغلب موارد، اسم ترکی نباتات را هم ذکر کرده است. دست مریزاد! در مواردی دیگر نمی‌دانم آیا مؤلف به اسامی ترکی واقف نبوده یا معادل فارسی جای ترکی را در لهجۀ محل گرفته است؟ علی ای حال، آدامس به عنوان معادل فارسی اسم گیاهِ سقّز آورده شده! می‌دانیم که سقز اسم نبات و درخت معروف و جویدنی مشهور مستخرج از درخت مزبور(صمغ) است. آدامس، اما، مارک معروف امریکایی "سقّز"ی خاص است که دهه‌ها قبل وارد ایران هم می‌شد. بعدها آن برند به صورت اسم عام درآمده است. نظیر آن است سوله که ظاهراً اسم شرکتی فرانسوی بوده، یا فاب که در اصل مارک پودر لباسشویی بوده و هنوز هم در آذربایجان به معنی عام پودر رختشویی کاربرد دارد. دوستی زنجانی تعریف می‌کرد که در آن صفحات، به جای فاب، برف رواج دارد که آن هم برند دیگری بوده و هنوز هم تولید می‌شود. مارک‌هایی مثلِ ساندیس، پُفک، تاید، اسکاچ و حتی سن‌ایچ از مرحله برند به اسم خاص عبور کرده‌اند. محققین باید به این قبیل تبدّلات-که در اعصار قدیم مشابهاتی داشته-بی‌توجه نباشند.

2.      ایلان یازی(ص328): توپونیمی در حسن‌آباد است. ظاهراً یازی در این نواحی رواجی دارد. اسم دیگر محل را قرمزتپه نوشته‌اند. آیا در اصل همین فرم را داشته یا بر اثر فارسی‌سازس/تفریس از قرمزی/قیرمیزی تپه به شکل مزبور درآمده است؟

3.      ایلان قارپوزی(ص302): به عنوان اسم دیگری برای حنظل جالب توجه است. اسامی "آجی قارپوز، جین قارپوزو، ابوجهل قارپوزو" را شنیده‌ بودم. فلسفۀ "ایلان قارپوزو" نامیدن این نبات طبی معلومم نشد. شاید اهالی محلّ بدانند.

4.      ایران یازی(ص76): توپونیم دیگری است؟ جزء دوم قاعدتاً "یازی" است. اما اوّلی چیست؟ ایلان؟ آیران؟ ایران؟

5.      وارَ اِلَماخ(ص201): واره در مناطق فارسی‌زبان معادل ایمه‌جی و "سوت ده‎ییشمک/ده‌ییشیک" ترکی است. در برخی مناطق حاشیه‌یی آذربایجان مانند خلخال(و احیاناً بعضی قرای اردبیل) واره با فرم وَرَه وجود دارد. در اینجا باید علی‌القاعده از همسایگان فارسی‌زبان یا تات اخذ شده باشد.

6.       قاروقچی‌های روستا(ص170) ضبط و یاد شده‌اند. کاری نیک و مفید است و به بقای حافظۀ تاریخی منطقه کمک می‌کند. قاروقچی/قاریق از طبابت عامّه ترکان است. هنوز هم در آذربایجان مشاهده می‌شود. قاروقچی در فرهنگ نصیری متعلّق به عصر صفوی هم مذکور است. اصل کلمه باید از قاروماق/قاریماق "پُر شدن و مملو شدن جوی و.." مشتق باشد. چه قاروق/قاریق "گیر کردن چیزی در گلو یا مجاری تنفّسی" است.

7.      کؤلبه(ص176): واریانتی از کوفله/کولفه است و اتیمولوژی‌اش را موضعی دیگر ذکر کرده‌ام.

8.      یولاق: در ص.206 ظاهراً مراد از آن "راه‌پلۀ پشتِ بام" است. ولی در ص.333 در کنار دالان(علی‌الظاهر به صورت عطف مترادفین) آمده است. در آذربایجان یولاق به راه/کوچۀ تنگ اطلاق می‌شود. پس اطلاق آن به دالان قابل فهم است. علاوه بر یولاق در آذربایجان یولاجاق هم وجود دارد که علاوه بر معنای "راه/کوچۀ تنگ"، "تونلِ تنگ برای عبور حیوانات یا انسان"، و معانی مجازی مثلِ "راه و رسم"(یول-یولاجاق) معنای دالان هم دارد. یولاجاق باید مصغّر از یولاج(=راهِ تنگ کوهستانی/معبر) باشد که ظاهراً در آذربایجان شایع نبوده و خود مصغّر از یول است. یولاج در آناتولی مشاهده می‌شود.

9.      کلانتی(ص73): فرم محلّی کرنتی است. اتیمولوژی‌اش را در سری مقالات اسکی خرمنلر آورده‌ام. معتقدم این قبیل الفاظ نکات مهمی را دربارۀ مهاجرت‌ها و حتی اتنوژنز منطقه به دست می‌دهد.

10.  گؤیج گوشی(ص323): مراد پرنده‌یی است که در آذربایجان بیشتر با اسم  "آری‌قیران" و احیاناً "آری‌قاپان" و در فارسی سبزقبا/زنبورخوار خوانده می‌شود. البته حدسم از روی عکس منتشره است و محتمل است خالی از اشکال نباشد. باری گؤیج واژۀ جالبی است. تا جایی که به خاطر می‌آورم آن را نشنیده‌ام. قاعدتاً از گؤگ به اضافۀ پسوند –Ac و احتمالاً متأثر از سبزقبای فارسی مشتق شده است. قیاس کنید با گؤگرچین>گؤیرچین.

11.  نخرچی(ص175): قاعدتاً ملفوظی از ناخیرچی رایج در آذربایجان و آناتولی است. اصل واژه ناخیر دخیل از ارمنی(=گلّه/گاو) بوده و مانند کلانتی فوق از حیث تاریخی و اتنوگرافیک مهم است.

12.  شباهت قابل توجهی بین مراسم عروسی سنّتی(صص195-185)، رفتار با زنان زائو/نوزادان، مثلِ قیرخلاماق:گذراندن آب از آبکش در بچۀ مبتلا به سرخک(ص195) و هکذا معتقدات عامیانه(صص 200-196)با سایر نقاط ترک‌نشین دیده می‌شود.

13.  تنوّع نان‌های منطقه جالب توجه بوده و به نظرم برای محققان فرهنگ عامّۀ ترکان مفید خواهد بود. چند نمونه را مرور کنیم(صص2-381):

الف)نان یوخا(در آذربایجان هم هست و یوفکا در ترکیه).

ب)پتو:نانی شبیه بربری با اسامی مترادف غلاج و گُلاج که احتیاج به تحقیق دقیق‌تر و اطلاعاتِ تفصیلی جهت تحلیل اتیمولوژیک دارد. احتمال دارد pütöv یا نظایر آن باشد به معنی "کامل، بی‌نقص".

ج)خامَ‌تو/خامتو(xametu?): نانی شبیه بیسکویت. تصور می‌کنم در نقاط دیگر هم این لفظ وجود دارد. حال و هوای مغولی دارد. اما تحقیق تفصیلی لازم دارد.

د)گؤله(göle?): نوعی نان. آیا همان‌ گؤله(göle) یا گؤلـله(gölle) موجود در آناتولی است؟

هـ)تابون: نوعی نان که ظاهراً داخل آتش و خاکستر می‌پزند. قیاس کنید با تابون(tabun) در آناتولی. تابون معنی "گودال نگهداریِ آتش" است.

14.  لفته: ساج(ناوبند)(ص382). در مطلب دیلیمیزده فارسجا آلینتی‌لاردان، از آن بحث کرده‌ام. باید واریانتی از ایلفیده/ایرفیده/ارفده باشد. معادل محلّی آن، یعنی چکه احتیاج به مطالعۀ بیشتر وجود دارد.

15.  گؤله: گوساله(ص322). باید از لهجات فارسیِ محلّی اخذ شده باشد. در بعضی لهجات ترکی مرکز ایران، مثلِ خمین، هم مشاهده می‌شود. پسوندِ تصغیرِ ـله در فارسی استاندارد زنده و زاینده نیست، اما در لهجات مشتقات فراوان دارد. احتمالاً گؤله<گاو+له بوده کما این‌که دوگوله<دیگ+له و شاید گلوله<گوی+ له باشد.

علاوه بر موارد فوق چند واژه و اصطلاح محلّی دیگر هم وجود دارد که شایان تحلیل و تدقیق بیشترند. بؤردلیک: محلّ خروج آب قنات(ص156). قجره: اسم قریه‌یی متروکه در آن حوالی(ص321)، شتّه: کاردک(ص 72)، بارانجیل(؟): کَتِل/کتیل(ص73).

این مطلب را با بحث از واژه‌یی که رواج زیادی در ترکی محلّی دارد و از خصوصیات کاراکتریستیک آن محسوب است، به انتهاء می‌رسانم:خور(xor)  به معنای خوب. بو آلما خوردو(=این سیب خوبست). لفظ خور از لهجات محلّی اخذ شده و فرم پهلویِ آن خوار(xwar) است. Xw- در فارسی واو معدوله (مثل خواهر و خوار مانحن فیه) یا اُ/o می‌شود (مثل خوردن). در ترکی استانبولی خور(hor) به معنی "حقیر، محقّر، پست" موجود بوده و در ترکی استاندارد آذربایجان هم مشاهده می‌شود. در ترکی استانبولی "آشاغی‌لیق و آشاغی‌لاماق" به تدریج جای آن را می‌گیرد. خوار در پهلوی هر دو معنای پستی یعنی یعنی دنائت و رذالت و کم‌ارتفاع بودن را توأمان دارد و لذا در اعلام جغرافیایی مکرراً مشاهده می‌شود. باری "خوار"ی به معنی سهولت و آسانی هم بوده(قیاس کنید با ضدش: دشخوار>دشوار) و احتمالاً همین معنا ضمن آمیختگی با "خیر" عربی در تاتی و زبان‌های فارسی محلّی در هیأت "خور" معنای مطلوب و خوب یافته است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

اطمیش یا اؤده‌میش

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 اسفند 1395-08:51 ب.ظ

اوطمیش/اطمیش قریه‌یی از توابع بخش مرکزی مهاباد، با جمعیت کرد و اهل سنّت است. روستایی هم به نام کوچک اطمیش تابع بخش مرکزی بوکان است. در این مختصر به طرح چند نکتۀ دربارۀ این اسم می‌پردازیم.

در آناتولی حداقل سه نقطه با اسمی مشابه یعنی اؤده‌میش(Ödemiş) وجود دارد؛ ناحیه(ایلچه)یی از توابع ازمیر؛ قریه‌یی از توابعِ ایلچۀ ال‌دیوَن(Eldiven) و تابع بوجاقِ مرکزی ولایت چانقیری/چانکیری؛ روستایی از توابعِ بوجاقِ مرکزیِ ایلچۀ مرکزی ولایت قارابوک. فرم موجود در آذربایجان انعکاس املای قدیمی اسم بوده ط در آن معادلِ د(مثلِ آطه=آدا) است.

***

اؤته‌میش/اؤده‌میش در دنیای ترکی‌زبان هم اسم مشهوری است؛ یکی از طوایف ایل بزرگ سالور(سالغور/سلغُر) اؤدمیش نام داشته و یکی از سرداران قیپچاق در رومانی هم اسم اؤته‌میش داشته است. اؤته‌میش حاجی مؤلف چنگیزنامه، اثری مهم به ترکی چاغاتایی(حدود 1551 میلادی)است. اؤته‌میش گیرای(Ötemiş Giray)از خوانین قازان بود که در جریان محاصرۀ 1551 این شهر، با خیانت اشراف طرفدار مسکو شکست خورد و 1553 با اسم الکساندر غسل تعمید شد.

***

قریه‌یی با نام اؤته‌میش ائلی(Ötemiş Eli) هنوز در کریمه در ناحیۀ کیروف به صورت مخروبه وجود دارد. در ناحیۀ داغستان هم دهی با نامِ اؤته‌میش موجود است که محل سکونتِ ترکان قوموق و در گذشته، مقر خوانین بوده است.

***

باری لفظ اؤته‌میش یا اؤده‌میش از فعل اؤته‌مک(>اؤده‌مک) مشتق شده که معنای اصلی و اوّلیۀ آن "پرداخت کردن/اداء کردن(قرض، دِین، وظیفه، ..) و لذا اؤته‌میش یا اؤده‌میش به معنای "ادای دِین کرده، دارای حساب پاک" خواهد بود. چنین اسمی برای تسمیۀ اشخاص(آنتروپونیم) مناسب خواهد بود.

***

 آیا اطمیشهای آذربایجان و  اؤده‌میش‌های آناتولی در اصل اسم شخص بوده یا از اسم طایفه/اویماق تابع سالور آمده‌اند؟ گرچه دلیلی برای ترجیح یکی بر دیگری ندارم. اما اتنونیم/اسم اویماق را ترجیح می‌دهم. زیرا اسم‌گذاری قراء و قصبات با اسامی قبایل شایع بوده است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 


  • تعداد صفحات :17
  • 1  
  • 2  
  • 3  
  • 4  
  • 5  
  • 6  
  • 7  
  • ...  


Admin Logo
themebox Logo