آنادیل‌دن درلمه‌لر-42

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 26 مرداد 1398-01:52 ب.ظ

1.      یئییلمک(yéyilmek):"مغلوب اولماق، مبارزه‌دن چکیلمک/قاچماق". دانیشیق دیلینده داها چوخ منفی شکلینده یعنی "یئییلمه‌مک، یئییلمز و.." بیچیم‌لرینده ائشیتمیشم. ایلک باخیش‌دا، یئمک فعلی‌ ایله ایلگی‌لی گؤروله‌بیلر. آنجاق منجه فعل یئنمک<یئنگمک "مغلوب ائتمک" فعلینه دایانیر. نگ>گ>ی حادثه‌سی‌نین بنزرلری دیلیمیزده چوخ‌دور. بیر اؤرنه‌یی یئر آدلاریندا گؤرولن ینگی‌کند>*یگی‌کند> یئی‍کند آدی‌دیر. یئییلمک بو معناسی ایله آنادولو آغیزلاریندا، یالنیز دیاربکیر آغزیندا وار. باشقا یئرلرده ده یئنیلمک اولاراق گؤرولور.

2.      کووَر(küver):"ایکی یاشیندا تکه". سؤزجویو میانادان درله‌میشم، آنجاق باشقا یؤره‌لریمیزده ده اولاجاق‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا بنزر بیر سؤزجویه راستلامادیم. قونشو دیللردن، کوردجه‌ده(کورمانججادا) کاویر(kavir) "ایکی یاشیندا قویون/قوْچ" و ارمنیجه‌ده او معنادا kavər دقت چکیر. ارمنیجه سؤزجویون کوردجه‌دن گئچدییی بیلینیر. اما کوردجه سؤزجوک هاردان گلیر؟ آنادولو لهجه‌لرینده بیر هویر(hevir) واردیر:"بورولمامیش ارکک گئچی، ایکی یاشیندا ارکک گئچی" دئمک‎دیر. بونون دا، تیتسه‌نین یازدیغی کیمی کوردجه قایناقلی اولدوغو بیلینیر((hewur> . آنجاق کوردجه سؤزجوک، عربجه "یعمور"دان، "چَپیش، قوزو" معناسیندا، گلدییی‌ ده بیلینمک‌ده‌دیر. کوردجه‌ده، کلمه ایچی و سونو v<m حادثه‎سی سیرادان و یایقین‌ ساییلیر. کوردجه کاویر بو "هویر" کلمه‎سی‌نین بیر ده‌ییشگه‎سی ساییلابیلر. میانا کیمی بیر ایچ بؤلگه‎میزده گؤرولمه‌سی، ارمنیجه‌دن گئچدییی احتمالینی یوکسلدیر.

3.      تؤوشه‌مک(tövşemek):"قاچماق‌دان و یا آغیر ایشله‌مک‌دن تئز-تئز نفس آلیب وئرمک، نفس-نفس زدن". سؤزجوک آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. آنادولو آغیرلاریندا بو کلمه و بنزرلری گؤرولمه‎دی. سانیرام اسکی تورکجه‌دن بری سیخ-سیخ گؤرولن تاویش(tavış) "سس، آلچاق سس"دن گلدییی آچیقلانابیلر. کلاوزون'ون دا گتیردییی کیمی، فرقلی تورک دیللریندهtavuş, tavış , tawuş و بنزر بیچیم‌لر وار. منجه تاویش+ـی(آددان فعل قوران اک)+ـماق، اولاراق آچیقلایابیلیریک. "تاویش"دا، a>o حادثه‎سی تورکجه‎میزده V سس‌سیزی یانیندا چوخ گؤرولور. سوْوماق<ساوماق و بنزرلرینه دقت ائدین. تاویش اؤزو ایسه بیر *تاو/*تاپ کیمی سس تقلیدینه دایانمالی‌دیر. سانیرام بو سؤزجوک دوْوشان<تاوشان<تابیشقان سؤزجویو ایله ایلگی‎سیز اولاجاق‌دیر. آیریجا تؤوشه‌مک فعلیندن، دیلیمیزده ، تؤوشک(tövşek) آدی واردیر و "نفس دارلیغی، سورعتله نفس آلیب-وئرمک" معناسیندادیر.

4.      دیغیرلانماق(dığırlanmaq):"یومرولانیب گئتمک، یووارلانماق". سؤزجوک آذربایجان ساحه‎سینده باشقا، بیتلیس (آخلاط)ده بو بیچیم‌ده و قارص‌دا دیغیررانماق(dığırranmak) اولاراق یاشار. ایلک باخیش‌دا بیر سس تقلیدینه دایاندیغی سئزیلیر؛ اصلینده آنادولودا تیقیر-تیقیر(tıkır-tıkır) دئییمی و تؤره‌تی‌لری(مشتقاتی)یایقین‌دیر. تیقیر-تیقیر "دوزنلی و منظم بیر سس چیخارماق(ماشین کیمی)" معناسیندادیر و بو بیچیم سس تقلیدی آدلار، تورکجه ده چوخ گؤرونور؛ جاییر-جاییر یانماق، تیقیر-تیقیر چالیشماق، فوقور-فوقور قایناماق و.. آیریجا تیقیراق(tıkırak) بوْلو آغزیندا "زینقیروْو" دئمک‌دیر و ایستانبول تورکجه‎سینده تیقیرداماق(tıkırdamak) بو سسه دایانیر و "تیقیر-تیقیر سس چیخارماق" دئمک‌دیر. اسکی تورکجه‌ده، کاشغرلی‌نین یازدیغینا گؤره، تیکیر-تیکیر(tikit-tikir) "آت نالی‌نین سسی"ایمیش. بو کؤکلو سس تقلیدی یانیندا منجه، بیر اسکی سؤزجویوموز اولان و دیلیمیزده اولان اوندان چوخلو سؤزجوک یارانان تینگیر/تنگیر ده بو فعل‌ده تأثیرسیز اولمایاجاق‌دیر( بو کلمه اوچون دگیرمان، دگیرمی، دگره کیمی اسکی تورکجه‌ده‌کی سؤزجوک‌لره دقت ائدین).

5.      کَبین(kebin):"نکاح، مهریه، ائولنینجه به‌ی طرفیندن گلینه وئریله‌جه‎یی تعهد ائدیلن پول و یا بنزری باهالی شئی‌لر". آذربایجان تورکجه‎سیندن باشقا، دوغو آنادولودا، بیتلیس، قارص(آرپاچای)، ایغدیر، ایچ آنادولودا کیلیس‌ده و کرکوک تورکجه‎سینده ده واردیر. کبین کسمک، تورکیه تورکجه‎سینده، نکاح قییماق قارشیلیغی ساییلیر. کبین، اسکی فارسجا قایناق‌لاردا، کاوین/کابین اولاراق گئچر و عربجه صداق/مهر ترجومه‎سی اولاراق بیلینر. کلمه‌میزین کؤکنی چوخ آچیق ساییلمیر. دؤرفر'ه گؤره اسکی خوارزم دیلی/ خارزمجه‌دن فارسجایا و اورادان تورکجه و باشقا ایچ ایران دیللرینه گئچیبدیر.

6.      سوْسقا(sosqa):"امزیک، اوشاغین آغزینا وئریلن پلاستیک ممه(پستانک)". اردبیل آغزیندان درلنن سؤزجوک باشقا یئرلی لهجه‌لریمیزده، "مشغولیت" و یا "دوموک"(dümük) اولاراق دا بیلینیر. سوسقا، آذربایجان جمهوریتی‌نده ده یایقین‌دیر. سؤزجویون روسجادان آلینتی اولدوغو آچیق‌دیر(cocka).

7.      پرچیم(perçim):"قارماق(قلّاب)، پرچ". بیر چوخ یئرلی لهجه‌میزده، پرچیم و پرچین وارکن، اردبیل‌ده پرچوم(perçüm)ده گؤرونور. پرچیملشمک و پرچیم اولماق فعل‌لری ده واردیر "بیر یئرده حبس اولماق، چیخاجاق تاپابیلمه‌مک" معناسیندا. آیریجا پرچینله‌مک ده دیل دنیزده وار. سایی هادی، فارسجا پرچ ایله تورکجه پرچین/پرچیم سؤزجوک‌لری‌نین یئنی اولدوق‎لارینی و اینگیلیزجه press دن گله‌بیله‌جک‌لرینی یازار. پرچیم یئنی اولسایدی، آنادولودا اولمازدی. بوگون آنادولودا، پرچیم/پرچین"چَپَر، دووار، چیت، سدّ" معنالاریندا یایقین ساییلیر و یازیلی دیل‌ده ده، فارسجا پرچ ایله اینگیلیزجه rivet ین تام قارشیلیغی‌دیر.  نه ایسه، اسکی فارسجا متین‌لرده پرچین "چپر، باغ دوواری" معناسیندادیر و پرچیدن<چیدن فعلیندن گلدییی ده آچیق‌دیر.

8.      قوْدوقلوق(qoduqluq):" [طؤوله‌ده] قودوق‌لارین سالیندیغی-ساخلاندیغی یئر، مجازن: زیندان[دانیشیق فارسجاسیندا: هولفدونی]". کلمه‌نین قودوق آدیندان، مکان آدی دا قوران ـلوق/ـلیق/... اکی ایله یاراندیغی اورتادادیر. قودوق، تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده یئرآلماز، اما آنادولو آغیزلاریندا سون درجه یایقین‌دیر و  بیر چوخ بیچیمی وار. قوْداق(kodak)، غوْدوق(goduk) کیمی.. آیریجا "ائششک بالاسی" معناسی یانیندا، "قاتیر بالاسی، اینک بالاسی/بیزوْو" کیمی آنلام‌لاری دا واردیر. عثمانلیجا قایناق‌لاردا، قوْدوجاق(koducak) "کیچیک قودوق، سوپا" معناسیندادیر. کلمه‌نین "بیری‌نین دالیسیجا اولان/ دوشن" معناسی آنادولودا چوخ یایقین ساییلیر و بیر چوخ یئرده اساس معنا بودور. قودوق، ارمنی آرشدیرماجی، آچاریان'ین فیکرینجه، ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر، اما دانکوف  بئله اولمادیغینی دوشونور. منجه سؤزجویون یایقین‌لیغی ارمنیجه احتمالینی ضعیفله‌دیر. آیریجا قودوق، آغیزلاردا قویروق دئمک‌دیر. بو کلمه قودروق>قویروق‌دان گلیشمش اولابیلر می؟

9.      چیرگیمک(çirgimek):"بیر زاددان بئزمک، بیر زادی ایسته‌مه‌مک". سؤزجوک بو بیچیمی ایله بعضی بؤلگه‌لریمیزده وار و بعضی یؤره‌لرده ده چییریمک(çiyrimek)واردیر. چیرگیمک، آنادولودا "بیخماق، بئزمک، سوْیوماق" معناسیندا، بیتلیس، الازیغ، مالاتیا، غازی آنتپ، قارص و ایغدیر لهجه‎لرینده وار. آز فرقله، چیرگه‌مک(سیواس/دیوریگی) ده گؤرونور. آنجاق آنادولودا ان یایقین بیچیم چییریمک (çiğrimek)‌دیر و "نفرت ائتمک" معناسییلا، اسکی‌شهیر، توقات، غازی آنتپ، قایصری، آدانا و چییره‌مک (çiğremek) سؤیله‎ییشی ایله سیواس، نئوشهیر، نییده(بوْلو) و آدانا(قاراعیسالی) دا یاشار. چییریتمک (çiğritmek) کیمی ائتدیرگن فعلی ده وار(توقات، آشقاله(ارزروم)، مالاتیا/عربکیر، غازی آنتپ، ماراش/ البیستان، قیرشهیر). فعلی، تیتسه، حسن اَرَن و تونجر گولنسوی کیمی کؤکنلی سؤزلوک یازان آراشدیرماجی‌لارین سؤزلوک‌لرینده تاپادیم. منجه سؤزجوک چیی<چیگ کلمه‎سینه دایانیر. بیلیندییی کیمی چیی "خام"، مجازی معنالاری دا واردیر و "سئویلمه‌ین نسنه/اوشاق و.." اوچون ده سؤیله‌نیر..."اؤزونو چیی سالماق" دئییمی، اؤزونو سئویلمز دوروما سالماق معناسیندادیر. دانیشیق دیلینده "چیی آشیق" دئییمی "سئویمسیز آدام/اوشاق" دا یایقین‌دیر. تورکیه و عثمانلی‌دا، "چیی رنگ" دئییمی ده چوخ گؤرولور. قیساجاسی، منجه چیگ+ی[آددان فعل قوران اک]+ـمک، فعلینه –Ur- اکی(فعل‌دن فعل قوران اک) گتیریلمیش و چیگریمک>چییریمک اورتایا چیخیبدیر و اونون کؤچوشمه‌لی(مقلوب) شکلی چیرگیمک اولاراق یاشار. منجه چییریمک/چیرگیمک، ایکی‌سی ده یازی دیلینده "بئزمک، سئومه‌مک، خوشلانماماق و نفرت ائتمک" معنالاریندا ایشلک‌لیک قازانابیلر.

10. چؤردک(çördek):"میوه‌لرین ایچینده اولان و چوخ یول برک اولوب آتیلان دن‌لر، هسته". کلمه بو بیچمی ایله ماراغادان درلنمیش. آنجاق باشقا یئرلرده ده اولاجاق‌دیر. های به‌ی، چردک(çerdek) سؤیله‌ییشینی یازییا آلمیش. چار اویماق‌دا چَودَک(çəvdək) بیچیمی قید ائدیلمیش. آنادولودا، چَوتیک (çevtik) اولسا دا، چییردیک(çiğirdik) و داها چوخ چکیردک(çekirdek) گؤرونور. بو سون بیچیم، یازی و اؤلچونلو دیل‌ده ده یایقین‌دیر. چکیردک ‌ده، مؤحتملن، چکیرتکه<چکیرگه اسمی‌نده اولدوغو کیمی، بیر سس تقلیدینه دایانیر. داها سونرا یازاجاغیم چاتلانغوچ و بنزرلری ده سس تقلیدینه دایانیرلار. چکیردک، مثلا چاقیرداماق/*چکیرده‌مک کیمی بیر فعل‌دن گلمیش اولابیلر. منجه یازی دیلیمیزده، چؤردک و چردک و حتا چکیردک بیچیم‌لری یایقین‌لاشابیلیرلر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-41

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 4 مرداد 1398-11:01 ق.ظ

1.      اَنلیک(enlik):"قادین‌لارین بَزَک اوچون اوزلرینه سورتدوک‌لری قیرمیزی بویاق/توْز". تورکیه تورکجه‎سینده، بو معناسی ایله یوخ کیمی‌دیر. آنجاق آنادولو آغیزلاریندا، دار بیر آلان‌دا(غازی آنتپ) بیزده‌کی معناسییلا گؤرونور. آذربایجان جمهوریتی‌نده ایسه چوخ یایقین‌دیر. تورکیه‌ده بونا قارشیلیق آللیق(allık) و روژ(ruj) واردیر(< فرانسیزجا rouge). بورداکی روژ ایسه فارسجاداکی رُژ ایله بیر و عینی‌دیر. آنجاق فارسجاداکی سؤزجوک اصلینده "دوداق روژو(=رُژِ لب/ماتیک)"ایمیش. سونرالار قیسالیب‌دیر. نه ایسه انلیک، فارسجادا بوگون "رُژِ گونه" آدییلا بیلینن بَزَنْمه وسیله‌سی‌نین قارشیلیغی‌دیر. انلیک اورتا تورکجه‌ده انگلیک(eŋlik) بیچمی‌نده ایدی. اَنْگ(=اوز، بنیز) کلمه‎سیندن گلدییی بیلینیر. بوگون دانیشیق دیلینده بیر آز منفی چالاری اولدوغو اوچون(چوخ یول سئویلمه‌ِیَن قادین‌لارین/پیس یولا دوشموش قادین‌لارین بزک‎لرینه بو آد وئریلیر)، دانیشیق دیلینده یایقین‌لاشدیریلماسی چتین گؤرونسه‌ده، بو کؤکلو سؤزجویوموزو، ادبی اثرلریمیزده دیری توتوب، جانلی ساخلایابیلیریک.

2.      کوْختو(koxtu):"کؤهنه دام، اوچوق ائو، آلونک، کلبه". کلمه‌نی میانادان درله‌میشم. سانیرام باشقا یئرلرده ده اولاجاق‌دیر. کلمه بو بیچمی ایله آنادولو آغیزلاریندا یوخ آنجاق، قارص کیمی بؤلگه‌لرده، کوْخ(koh) "بوْستان‌ کولوبه‌سی، چارداق، باغ ائوی" معناسیندا واردیر. بو کلمه‎نین فارسجا-عربجه کوخ "چؤر-چؤپ، قامیش‌دان قورولان دام" سؤزجویوندن گلدییی آنلاشیلیر. آنجاق بونون بیزیم کوختو ایله ایلگی‌سی نه اولابیلر؟ من کوختو'نون، ارمنیجه k`oxtik "کوختو، کلبه"دن گلدییی‌نی دوشونورم. ارمنیجه سؤزجوک ایسه، فارسجا-عربجه کوخ'دان گلدییی سؤیله‌نه‌بیلیر.

3.      هوگول(hügül):"اکینچی‌لیک، جوتچولوک ایش‌لری اثناسیندا دینجلمه/دینجلمه یئری". کلمه چاراویماق‌دان درلنیب‌دیر. آنادولودا چوخ فرقلی بیچیم‌لرده گؤرونور. بیر نئچه‌سینه گؤز آتاق: هوللوق (holluk)، سیواس‎دا "بوستان چارداغی" دئمک‎دیر. هوقول(hokul) ارزینجان و گوموشخانه‌ده "تارلا و بوستان چارداغی" معناسیندادیر. هوگول(hügül/hügul) و هؤگبول(högbül)، ارزروم‌، گوموشخانه، سیواس‌دا عینی معنالاردادیر. آنلاشیلان، بیزده‌کی معناسی سونرادان گلیشمیش و چارداغا چکیلمک ایشینی بیلدیریرمیش. سؤزجویون ارمنیجه‌دن گلدییی و اصلینده "چارداق" آنلامیندا اولدوغونو، دانکوف چالیشماسیندا گتیرمیش‌دیر(281. ماده، 68. ص).

4.      اولام(ulam): چاراویماق‌دان درلنن سؤزجوک، جوت سورمک‌ده ایشله‌ین ایکی اؤکوزون چالیشدیغی زامان قیراق‌دا توتولان و چالیشمایان اؤکوز معناسیندایمیش. بوگون جوتچولوک ایشی سونا چاتدیغی اوچون، بو سؤزجوک‌ ده، اونودولمایا اوز توتموش. آنادولو آغیزلاریندا، اولام یایقین‌دیر و "اوجرتسیز چالیشما/ چالیشدیریلما"دئمک‌دیر. اولام یانیندا، آنادولودا، یونانجا/رومجادان گلن آنغاریا(angarya) دا یاییلمیش‌دیر و بیزده ده فارسجادان گئچن بئیار(béyar)<بیگار[ی]، اولام کیمی سؤزجویو، آز قالا بوسبوتون اونوتدورموش‌دور. اولام فارسجا قایناق‌لاردا دا، موغول دؤنمی و سونراسی، سیخ-سیخ گؤرونور و "دؤولته پولسوز، قارشیلیق‎سیز چالیشماق" معناسیندا ایدی(اُلام یازیمی ایله). اولام فلسفه و منطق دیلینده، یئنی بیر سؤزجوک اولاراق، کاته‌گوری/مقوله قارشیلیغی کیمی اؤنریلمیش‌دیر و منجه ده گؤزل و دوزگون قارشیلیق ساییلیر. چونکو اولاماق فعلی "قاپساماق، قاووشدورماق" معناسیندادیر. دؤرفر'ه گؤره، اولام اصلینده چاپارلارا و چاپارلیق سیستمی‌نه وئریلمیش آددیر. سونرالاری دؤولت خدمتینده اولماق و چالیشماق آنلامینی قازانیبدیر. بیزده‎کی معناسینا گلینجه، منجه بوردا "بوش دورماق، فایداسیز-قازانجسیز دورماق" معناسیندان حرکتله، اولام، بوش دوران اؤکوزه اطلاق اولونموشدور.

5.      هؤرره(hörre):"سوت و اون ایله پیشیریلن بیر آشسی(=آش کیمی) یئمک. هؤرره داها چوخ کؤرپه لره وئریلیردی". کلمه آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص کیمی گؤرونور. چونکو آنادولو آغیزلاریندان یالنیز بایبورت و قارص‌دا واردیر. سؤزجویوموزون عربجه "حریره"دن گلدییی و فارسجادا یایقین‎لیغی آچیق گؤرونور. حریره، یوموشاقلیغی اوچون، حریر(=ایپک)دن گلمیش اولاجاق‌دیر.

6.      کؤهلن(köhlen):"بسله‌نمیش آت، یئیین قاچان و گؤزل یئریین آت". یئرلی لهجه‌لریمیزین یانیندا، آنادولو آغیزلاریندا چوخ یایقین‌دیر و کوهئیلان(küheylan) اولاراق سؤیله‌نیر. سؤزجوک اصلینده عربجه‎ و کُحیلان بیچیمی‌نده‌دیر. کحیلان سؤزجویو کُحل(=سورمه) ایله ایلگی‎لی اولدوغو و آتین رنگیندن قایناقلاندیغی آنلاشیلیر. ماراغایا باغلی کؤهلان/کهلان کندی‎نین آدی بوردان می گلیر؟ کسین بیلمیرم.

7.      وئره‌نَک(vérenek):"وئریم، بهره". سؤزجوک چاراویماق آغزیندان درلنیبدیر و اصلینده وئرنک‌لی سؤزجویو ایچینده قیده آلینیبدیر. وئره‌نک، آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‌‎دی و آذربایجان لهجه‌لرینده ده چوخ یایقین اولمایاجاقدیر. فعل‌دن اسم قوران ـاناق/ـه‌نَک اکی اوزرینه آیرینتی‌لی دورماق گره‌ک‌لی‌دیر. آنجاق قیساجا بوردا اشارت ائده‌جه‎یییم بو: اک ماراغا آغزیندا چوخ ایشلک‌دیر و باشقا یئرلرده گؤرولمه‌ین کلمه‌لر یارادیر؛ بئلله‌نَک‌لی(بئلله‌نمیش یئر)، یوووناقلی(یویولموش/یووولموش قاب) و.. سانیرام وئره‌نَک ده بئله‌جه بیر سؤزجوک اولاجاق‌دیر و تؤره‎ییشی آچیق ساییلیر.

8.      هوتدولوم(hütdülüm):"یونگول آدام، قیریق آدام، دَیرسیز". دانیشیق دیلینه عاید اولان کلمه، یئرلی آغیزلاردا گؤرولور. آنادولودا بنزری یوخ کیمی‌دیر. آنجاق سؤزجویون آنلاتیجی-بیلدیریجی (expressive) اولدوغو آنلاشیلیر. آنلاتیجی سؤزجوک‌لر، بیلدیردیک‌لری معنانی سس‌لری و بیچیم‌لریله گؤستریرلر. چوخ یول بو کیمی کلمه‌لر، سس تقلیدلرینه دایانیرلار و یا آشاغی‎لاییجی سسلمهلر/چاغیرمالاردان قایناقلانیرلار. آنادولودا هوتتولدک(höttüldek)، آشاغی-یوخاری، بیزیم کلمه‎یه یاخین و "ادب‎سیز، گوبودجا یئریین آدام"دیر. آیریجا هؤته‌لک(hötelek) ده، "قابا، ادب‎سیز"دیر. هؤته‌لک، هؤتلک(hötlek) "قورخاق" کلمه‎سینه دایانمالی‌دیر. هؤتلک قارشیلیغی آذربایجان‌دا، اؤدلک>اؤدده‌ک وار. بوردان می هؤده‌لک "عاغیل‎سیز، پخمه" گلیر؟ یوخسا هؤدوک(hödük)دن می قایناقلانیر؟ هؤدوک، تورکیه تورکجه‎سینده ده گؤرولور و "ادب‌سیز، گؤرگوسوز، قابا، گوبود" معناسی داشیماقدادیر. سانیرام هؤتلک و هوتدولوم، اصلینده اؤدلک>هؤدلک کلمه‎سینه دایانیرلار و "قورخاقلیق، اورکک‌لیک/هورکک‎لیک" معنالارینی بیلدیریرمیش. سونرالاری آنلام و سؤیله‎ییش‌لرینه گؤره، ایکی‎سی ده آنلاتیجی-بیلدیریجی حال آلیبدیرلار.

9.      چیرای(çıray):"اوز، بنیز، صورت". سؤزجوک چاراویماق‌دان درلنیبدیر[1]. ایلک باخیش‌دا فارسجا چهره'یه سس و آنلامجا بنزرلییی گؤزه چارپسا دا، چیرای موغولجادان آلینتی‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‌ین چیرای، یالنیز ایستانبول‌داکی قیریم تاتارلاری دیلی‌ندن توپلانان سؤزجوک‎لر آراسیندا گؤرونور. چیرای تاتارجا، باشقوردجا، قیپچاقجا، چاغاتایجا و بیر چوخ سیبریا تورک‌ دیللرینده واردیر.

10. آیماز(aymaz):"غافل". آنادولودا بیر قیسیم لهجه‌لرده(اوشاق، مانیسا، کوتاهیا/سیماو) گؤرولن سؤزجوک سونرالاری یازی دیلینده یئرینی آلیبدیر. بیزده‌کی سؤزجوک، گئنه ده چاراویماق آغزیندان آلینمیش. آنلاشیلان، نیشانیان'ین یازدیغی کیمی، آیماق(aymaq)"اویانماق، آییقماق" فعلیندن، ـمز/ـماز اکی ایله یارانیبدیر. آیماق فعلی بوگون ده، تورکیه تورکجه‌سینده یایقین ساییلیر و "اؤزونه گلمک، آییقماق" معنالاری داشیماقدادیر. دیلیمیزده، آیماق'دان ایکی دؤنوشلو فعل تؤره‌میش و یاشاماق‌دادیر: آیینماق (ayınmaq) و آییلماق(ayılmaq). ایکی فعل ده، فرقلی لهجه‌لریمیزده، آنلامداش اولاراق، "اویانماق" معناسیندا گؤرولمک‌ده‌دیرلر و یازی دیلیمیزده ده، آرا-سیرا یئر آلیرلار. آیریجا آییقماق "آییلماق، به هوش آمدن" فعلی ده اوسته‌کی آیماق فعلینه دایاندیغی آچیق‌دیر. آیماز، یازی دیلیمیزده ده یئرینی آلابیلر.


[1]  چاراویماق‌دان توپلانان سؤزجوک‌لر، عمومیتله، داش بولاق آدلی تلگرام آخاغیندان آلینمیش‌دیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

سیری در چند توپونیم نیمه شفاف: دیل و دوْل

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 13 تیر 1398-08:48 ب.ظ

مجموعه‎یی از چند توپونیم، که در این مختصر بررسی می‌شود، حول محور عنصر دیل/دول دور می‌زند که محتملاً مبدأ و منشأ غیرترکی و ماقبل ترکی(Pre-Turkic) دارد. جهت مرور فهرست، ابتدا از دیل/دول/دل آغاز می‎کنیم، اما قبل از آن توضیحات مقدماتی مفید خواهد بود. لفظ دل/دیل در گیلکی به "محوطۀ محصور" یا "محل نرده کشی شده و فنس بندی شده" اطلاق شده و شاید معنای ضمنی قُرُق هم داشته باشد. در تالشی دول(dol) به معنی "گودی" است و بی ارتباط با لفظ گیلکی به نظر نمی‎رسد. در مناطق جنوبی‌تر استان کردستان و لرستان، اسامی مرکب با دول هم مکرر دیده می‌شود. ظاهراً دول(dol) در لهجات کردی و لُری به معنی "وادی، دشت" است. در کُرمانجی، دولیک(dolik) به معنی "وادی کوچک، درّه" هم رواج دارد. دو روستا در آناتولی هم با نام دول(آدی یامان، الازیغ/عبدالعزیز) وجود داشت. ابتدا از آذربایجان می‌کنیم؛

1.      اوزمدل(Üzümdil): اسم روستا و چند دهستان در منطقۀ قراداغ. آیا جزء اول با اوزوم(=انگور) ترکی منطبق است یا بعدها آسیمیله شده و با اتیمولوژی عامیانه به این شکل درآمده است.

2.      صومعه‌دل(=سومادیل): در ورزقان واقع شده و جزء اول اسم همان صومعۀ مورد بحث در مطلب "انعکاس تصوف در توپونیمی" با همان ابهامات است. ارتباط آن با سوما(suma)ی مضبوط در طبری، به معنی قنات، محتمل است. در این صورت محتملاً معنایی نظیر "قنات قُرُق شده/اختصاصی" داشته است.

3.      تخمدل: روستایی از توابع دهستان اوزمدل شمالی. در این لفظ هم جزء اول "تخم" فارسی به نظر می‌رسد و بعید است از تاتی و تالشی که در آنها، فرم توم(tum) و نظایر آن، وجود دارد، اخذ شده باشد. احتمال نرمالیزاسیون کلمه هم منتفی نیست. از آنجا که تخم در ترکی هم دخیل بود، آیا می‌توان احتمال ترکیب دو عنصر دخیل را، در زبان ترکی مطرح ساخت؟

4.      ممه‌دل: اسم رسمی روستای معروفی در میاندوآب است که جزء اول آن در مطلبی دیگر بحث خواهد شد.

5.      گاودل: روستایی از توابع دهستان اوچ هاچای بخش مرکزی اهر. نظیر این اسم در گیلان هم وجود دارد و در آن صفحات "محوطۀ محصور گاوها" از آن مراد می‌شود. گاودل دیگری با تلفظ محلّی گؤودیل (Gövdil) در در منطقه ملکان/ملیک کندی وجود داشته که اسم آن در نام دهستان‌های گاودل شرقی، گاودل غربی، گاودل مرکزی برجای مانده است.

6.       شهره‌دل/شره‌دیل: دهی از توابع چاراویماق. شهر خواندن جزء اول باید ابتکار فصحاء و بلغاء باشد اگر که قلب/متاتز نباشد.

7.      شوره‎دل: از توابع آغمیون سراب. جزء اول (=شوره) واضح است.

8.      سخت‌دل: قریه‌یی از توابع ورقۀ چاراویماق. تلفظ محلی را نمی‌دانم. بعید می‌نماید جزء اول سخت مشهور فارسی باشد.

9.      آلاصندل: روستایی تابعۀ ورگهان. جزء اول بر من مجهول است. آیا ممکن است مقلوب آصلان باشد؟

10.بزنه‌دل: از توابع دهستان میشه‌پاره کلیبر. جزء اول باز هم مجهول به نظر می‌رسد. آیا ممکن است بزینه>بزنه(=بُز) باشد؟

11. اوشندل(Övşendil): قریه‎یی از توابع هشترود. عنصر اول ممکن است واریانتی از آویشن باشد و لذا اسمی بالنسبه شفاف به نظر می‌آید.

12. دول: دهستانی از توابع بخش مرکزی شهرستان اورمیه. اسم این منطقه هم قاعدتاً همان دول/دیل مدّ نظر ماست و احتمالاً غربی ‌ترین اسم از این قماش در مناطق ترک‎نشین.

13. منده دول: روستایی در دهستان باراندوز شهرستان اورمیه. آیا جزء اوّل ماندا(manda)ی رایج در آناتولی(=گاومیش) است؟

***

مشهورترین توپونیم‌های مربوط در قلمروی ایران را، در ادامه مرور می‌کنیم. ولی قبلاً تذکر دهم که این لیست جامع نیست و بالاخص شامل اسامی سطح میکروتوپونیمی نمی‌شود.

1.      دول ونی: روستایی از توابع بخش حسین آباد شهرستان سنندج. جزء دوم قاعدتاً وَن مشهور است.

2.      دول گلاب: قریه‌یی از توابع بخش هندمینی شهرستان بدره در استان ایلام.

3.      خشکه‌دول: روستایی تابعۀ دهستان آبیدر در بخش مرکزی شهرستان سنندج(=دشت خشک)

4.      دول ماهی: قریه‌یی از توابع بخش ماهور میلان شهرستان ممسنی(استان فارس)

5.      دول گپ: روستایی تابعۀ بخش معمولان شهرستان پل دختر(لرستان)

6.       دول ارزن: قریه‌یی از توابع بخش نمشیر شهرستان بانه(کردستان)

7.      دول باغ: روستایی تابعۀ بخش مرکزی شهرستان سنندج

8.      ملیم دول: قریه‌یی تابع بخش مرکزی خرم آباد

9.      دول بید: قریه‌یی از توابع بخش مرکزی شهرستان دلفان(لرستان)

10.دره دول: روستایی تابعۀ بخش ماژین شهرستان دره‌شهر استان ایلام

11. دول زنگی: قریه‌یی تابعۀ بخش سردشت شهرستان دزفول

12. دول جافر: قریه‌یی تابعۀ بخش سردشت شهرستان دزفول

13. دول دعوا: قریه‌یی تابعۀ بخش سردشت شهرستان دزفول

14. دول میش: قریه‌یی از توابع بخش ماهور میلان شهرستان ممسنی(استان فارس)

***

علی القاعده توپونیم دول‌کندی(از قراء تابعۀ چایپاره) از این سری نیست و با دول(dul) "بیوه زن/مرد" مرتبط باید باشد.



نوع مطلب : یئر آدلاری  اتیمولوژی 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

سؤزلو ادبیات و بیلیم-فلسفه دیلی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 2 تیر 1398-02:28 ب.ظ

فولکلور، منجه تورکجه‌میزده اَن دوغرو شکیل‌ده، "ائل بیلیمی" اولاراق چئوریله‎بیلیر و بو آددا، دَیَرلی و سئویملی بیر درگیمیز ده وار. فولکلور، گئرمن/ژرمن دیللرینده‌ (و اونون بیر قوْلو اولان آنگلوساکسون دیللرینده) فولک (اینگیلیزجهfolk ، آلمانجا:  volk) "خالق، ائل، ییغین، جماعت" و lore "بیلیک، بیلگی"دان گلیر و اوست-اوسته "ائلین بیلدیک‌لری، بیر خالقین الینده‌کی بیلگی‌لر" دئمک اولور. داها سونرا، فولکلور داها قاپساملی معنا قازانیر و "بوتون یاشام طرزی، اقتصادی حیات، اینانج‎لار، سؤزلو ادبیات، ائل طبابتی و.." کیمی آلان‌لاری آراشدیران چالیشما حالینا گلیر. بعضی یئرلرده ائل بیلیمی ایله انسان بیلیمی(آنتروپولوژی)نی بیربیریندن آییرد ائتمک چتین گؤرونور. بو یازی‌دا ایلک اولاراق ائل بیلیمی‌نین نه‌لری قاپسادیغینا بیر گؤز آتاجاغیق، سونرا اونون بیر قولو اولان، "سؤزلو ادبیات"‌ین گله‎جه‌‎ییی و دیلیمیزین گلیشمه‌سینده پایی اوزرینه دوشونه‌جه‌ییک و قورولماق‌دا اولان یئنی دیلیمیز، چاغداش بیلیم و فلسفه‌نی داشییابیلن دیلیمیز ایله بو سؤزلو ادبیات'ین ایلیشگی‌سی‌نی اله آلاجاغیق.

قیساجا ائل بیلیمی

ائل بیلیمی، اوخوما-یازما بیلمه‎یَن و یا اوخور-یازاری چوخ آز اولان توپلوم‌لارین حیات طرزلری، اینانج‌لاری، سؤزلو ادبیات‌لاری، ایشلتدیک‌لری تکنولوژی‎لری، گله‌نک‌لری(سنّت‌لری) و گؤره‌نَک(دَب‌لرینی) آراشدیریر. بئله بیر گئنیش آلانی قاپسادیغی اوچون، ائل بیلیمی‎نین بیتیریم(مرز)لری تام اولاراق تعیین ائتمک مومکون گؤرونمور. قیساجا و داها چوخ تورک ائل بیلیمی‌نه یؤنه‌لیک دَیَرلندیرمک ایسترسه‌ک، آشاغیداکی موضوع‎لار آراشدیریلمالی‎دیر؛

1.      سؤزلو ادبیات: فرقلی بیچیم‌لرده و آیری-آیری دوروم‌لاردا سؤیله‌نن و ادبی ماهیت داشییان سؤزلو، شعرلر و.. سؤزلو ادبیات اوزرینه داها آیرینتی‌لی دوراجاغیق.

2.      یاشام بیچیمی: اسکی حیات طرزی ایله گئچینن و چاغداش/مدرن حیاتا گئچمه‌یَن توپلوم‎لار، اؤز احتیاج‌لاری‌نی نئجه قارشیلاردیرلار؟ مثلا پالتارلاری نه‌ایدی؟ نئجه تیکیلیردی؟ تیکیجی‌لیک وارمی‌ایدی؟ وارسایدی اونون چالیشما طرزی نه ایدی؟ آیاق قابی و باشماق‌لار نه بیچیم‌ده ایدی؟ باشماقچی‌لیق وارسایدی، اونون ایشلمه طرزی نه جور ایدی؟ اکینچی‌لیک و بیچین‌چیلیک یؤندم‌لری، بیلگی‌لری، باشاریق‌لاری(مهارت‌لری) نه‎ایدی؟ بونلارلا باغلی ائل تقویمی‌ نه شکیل‌ده ایدی؟ هانسی آی‌لار، هانسی گونلر اؤنملی‌ایدی؟ اولدوزلارلا، گؤیلرله، گونشی ایله، سولارلا، بولاق‌لارلا و .. ایلگی‌لی اینانج‌لار نه ایدی؟ ائل بیلیمی‌نین چوخ اؤنملی قول‌لاریندان بیری ده قوشقوسوز، آشچی‌لیق(آشپازلیق) ایدی. میتباخ (mıtbax)[1]/آشپازخانا، آلت‌لری، قاب-قاجاق‌لار، پیشیرمه طرزلری، فرقلی یئمک‌لر، سوفرادا اوتورما و یئمک دب‌لری، و...ائل بیلیمی‌نین اؤزک(هسته/مرکز)لریندن ساییلیر. توی و یاس دبلری(گئیینمه، گؤرولن ایشلر، بزنمه/بزکچی‌لیک(آرایشگری)، آغلاما/آغلاتما طرزلری، اویناما/اویناتما دب‌لری، چال-چاغیر ایشلری، یاس ساخلاما دب‌لری و.. خرمن دب‌لری، حیوان بسله‌مه یؤندم‌لری و حیوان‌لارلا ایلگی‌لی اینانج‌لار، دئییم‌لر، سؤزجوک‎لر، آغارتی‌لار(لبنیات) و حاضیرلاما طرزلری، چؤرک یاپما و تندیر ایشلری (چؤرک نوعلری، حاضیرلاماسی و..) باغچی‌لیق و بوستانچی‌لیق ایشلری و یؤندم‌لری، چؤل حیوان‌لاری و آوچی‌لیق(بونونلا باغلی اینانج‌لار و یؤندم‌لر)، ال صنعت‌لری(توخوما ایشلری/جوراب/شال/قوماش/فرش، کیلیم، جئجیم و..)و اونلارلا ایلگی‌لی دبلر، ائل طبابتی(شفالی بیتگی‌لر، داوالار، قاریقچی‌لیق، اوْتاچی‌لیق و...)، انسان اوستو(فوق انسانی) و تانریمسی(الهی) وارلیق‌لارا اولان اینانج‌لار و قوتلو(مقدس) ساییلان یئرلر، آغاج‎لار، حیوان‌لار و..؛ ائو تیکمه، دام باسدیرما، سوواق ایشلری و..، موسیقی آلت‌لری و حاضیرلانمالاری، چالغی باشاریق‌لاری و قایدالاری و...؛ آلیش-وئریش یؤندم‌لری و قایدالاری؛ اَیلنجه‌لر(یئرلی اویون‎لار، قورچاق/قولچاق‌لار، سیرا گئجه‌لری و...)؛ عایله حیاتی، ائولنمه‌لر، شجره‌لر/سوی آغاجی توتماق و ساخلاماق، عایله ایچی ایلیشگی‌لر و اقربالیق؛ نزاکت قایدالاری؛ اؤلچولر(تاخیل، سو، زامان و..)؛ یاردیملاشما(ایمه‌جی، سوت دَییشمه و..)؛ توپلوم‌دا گوج پایلاشیمی[توزیع قدرت](خانلیق، به‌ی‌لیک و..)؛ یئرلی(و سؤزلو) حقوق قایدالاری(آغ ساققاللیق، قان داعوالاری، باریشدیرما، دیه/قان پولو و..)؛ قوناقلیق‌لار، دینی مراسیم‌لر و.... گؤزوم‌دن قاچمیش آلان‌لار و ساحه‌لر ده اولابیلر.

دقت ائدیلیرسه، بو آلان‌لارین هامیسی کؤکلو و درین ده‌ییشیمه اوغرامیش‌دیرلار. بوگون بیری ائو تیکرکن/ تیکدیریرکن، طؤوله/آمباری دوشونوب، پالچیق-سوواق فیکرینه قالینماز. شهرلرده(کندلرده بئله) اؤزباشینا دام تیکمه‌یه، پلان‎سیز ایش گؤرمه‌یه، موهندیس‎سیز دووار قویوب، دام تیکمهیه اذن وئریلمز. بونون کیمی موسیقی، یئرلی حقوق، طبّ، چؤرکچی‎لیک، اکینچی‎لیک و...هامی‎سی مدرنلشمک‌ده‌دیر و بیر چوخ ایشی یاخین‌دا اویغولامالار/اپلیکیشن‌لر و روْبوت‌لار گؤره‌جک‌لر. دئمک، ایسته‌سک ده، ایسته‌مه‌سک‌ ده، سئوسک‌ ده، سئومه‌سک‌ ده، یاشام بیچیمی ده ده‌ییشیر و اونونلا بیرلیک‌ده توپلوم‌داکی ایش‌لر-پئشه‌لر، عایله حیاتی، یییه‌جک‌لر، ایچه‎جک‌لر و.. ده‎ییشمک‌ده‌دیر. گئج-تئز بوتون بو مین/مینلر ایللیک حیات بیچیمی دؤنوشوب، باشقا بیچیم‌لر قازاناجاق‌دیر. او زامان بیلیمی یوخ مو اولاجاق؟

سؤزلو ادبیات

سؤزلو و شفاهی ادبیاتیمیز، شوبهه‎سیز اَن گؤزل و اَن دولغون سؤزلو ادبیات‌لاردان بیری‌دیر. سؤزلو ادبیاتین دا چوخ فرقلی قول‌لاری و آلان‌لاری واردیر. اوخویوجولار، بو ادبیاتی تانییرلار و چوخونو بیلیرلر(بلکه من‌دن داها یاخشی). بونا گؤره قیساجا گئچه‎جیییم. سؤزلو ادبیات آشاغیداکی عونصورلاری ایچینه آلابیلر:

1.      ناغیل‌لار: اوزون، قیسا حیکایه‌لر، سؤلجک‌لر(افسانه‌لر)

2.      آتاسؤزلری: مثل‌لر، دئییم‌لر

3.      خالق شعرلری(بایاتی، قوشما، سیجیرلمه، ماهنی‌لار، اوخشامالار/آغیت‌لار، امک نغمه‌لری/هولاوارلار، اکینچی‎لرین/توْخویوجولارین.. اوخودوق‌لاری شعرلر و..)

4.      تاپماجالار/بیلمه‎‌جه‌لر

5.      لایلای‎لار و..

سؤزلو ادبیات نوعلری، یاراندیق‌لاری دؤنمین ایزلرینی داشییارلار. اما بوتون اؤنملی ادبی اثرلرده اولدوغو کیمی، زامان و بؤلگه‌لریندن قوپاراق زامانسیز و مکان‎سیز حالا گله‎بیلیرلر. شوبهه‎سیز بو ادبیات اثرلری ده، حیات بیچیمی‌نین ده‌ییشیمی ایله کؤک‎دن ده‎ییشمک‎ده‎دیر. بیر گون بیری‌لری اؤکوز'ونون، آتی‎نین، اولاغی‌نین بویونا اوخشاسایدی، بو گون ماشین، نیسان، تراکتور، کومباین کیمی وسیله‌لرین بویونا اوخشاماق و او گله‌نه‌یی یاشاتماق مومکون گؤرونمور. تامام! نه اولاجاق بو سؤزلو ادبیاتین حالی؟

سؤزلو ادبیاتدان چاغداش بیلیم-فلسفه دیلینه

سؤزلو ادبیات و یئنی ادبیات-بیلیم دیلی اوزرینه منجه ایکی اوج(افراطی) گؤروش اولابیلر؛ بیرینجی سؤزلو و اسکی ادبیاتیمیزین یئترلی اولدوغونو و باشقا بیر زاد احتیاج قالمادیغی‌نی منیمسه‎یَن گؤروش: ایکینجی، چاغداش و مدرن دونیانین بام-باشقا بیر زاد اولدوغونو و اونونچون سؤزلو ادبیاتین عرضه‌سی اوخونمایاجاق دوروما گلدییی‎نی دوشونن‌لر اولابیلر. بو ایکینجی گؤروشو قبول ائدن‌لردن[جواد طباطبایی کیمی‌لری] تورکجه‎نین بئله بیراخیلمالی اولدوغونو و بو دیلین گوجونون حیدربابایا قَدَر اولدوغونو سؤیلن‎لر ده وار.

ایلک گؤروشو دوغرو گؤروب و ساوونان‌لار آراسیندا سانیرام ناصر منظوری(و بلکه حیدر عباسی[باریشماز]) کیمی ادبیاتچی‌لاریمیزی سایماق اولار. سایین منظوری‌نین دیل بیلیمی و کلمه آراشدیرمالاری آلانیندا، هئچ بیر گؤروشونه قاتیلمادیغیم راحاتلیق‌لا یازابیلیرم. دیلیمیزه قازاندیردیق‌لاری، سؤز وارلیغی، دئییم وارلیغی و ادبی اثرلرینه سایغیلی اولدوغوم، او اثرلردن سؤزجوک آلیب آراشدیردیغیم‌دان بللی دیر. اما هم سایین منظوری‌نین و هم سایین باریشماز'ین یازی‌لاری و شعرلری‌نین دیلی پَلتَک، هورکَک، قورخاق و چکینگن‌دیر. او سؤزلو ادبیاتا دایانان دیل، اسکی یاشام طرزینی آنلاتابیلیر. چاغداش دونیایا بیر گؤز آتساق؛ چاغداش طبّ سؤزجوک‌لری یوز مین جواریندا؛ ساده‌جه دیل بیلیمی آلانیندا اوچ مین اوزرینده دئییم و دئییش واردیر؛ آچیقجاسی بیزده‌کی سؤز وارلیغی، وور-توت بو آلان‌لاردا ایکی یوز-اوچ یوزو گئچمز، بونلار کیمی بوتون بیلیم و فلسفه‌ آلان‌لاری دا بئله‌دیر. مثلا یالنیز هگل فلسفه‎سی سؤزلویو، کانت فلسفه‎سی سؤزلویو کیمی اثرلرده مینلرجه سؤزجوک واردیر. تورکجه‌میزده بونلارین قارشیلیغی نه اولاجاق‌دیر؟(دیلیمیزی بیراخماق ایسته‌مزسک البته!). سؤزلو ادبیات‌دان قارشیلیق چیخار می؟ ائل بیلیمی‌ندن و مثلا اسکی طبابت‌دن بیر زاد اولورمو؟

اوزاتمایالیم، منجه بونلارین یئترلی اولابیلمز. سؤزلو ادبیات، اؤزو جدّی تهدیدلر آلتیندادیر. بوگون دیل‌دن-دیل‌دن، سینه‌دن-سینه‌یه ناغیل سؤیله‌نمیر، اوخونور(هله اوخونسا!)، یاخیندا سسلی کیتاب‌لارلا و کیتاب‌اوخویان اویغولامالار ایله دوروم بام-باشقا اولاجاق‌دیر. توتاق آذربایجان(و باشقا ایران تورکلری) سؤزلو ادبیاتی بئش-اون جیلدلیک کیتاب اولدو. بو یئترلی می؟ بوگون ایران و تورکیه کیمی اؤلکه‎لرده ایل‌ده قیرخ بئش مین ایله آلتمیش مین آراسیندا کیتاب چیخیر. یئنی ادبیات و دونیا ادبیاتینا اولان احتیاج اورتادادیر. سون زامان‌لاردا چوخ سایی‌دا رومان(چوخلو چئویری اولاراق) چیخدیغی(و ان‌شاءالله اوخوندوغونا) شاهیدیک. دوروم بو آنلام‌دا سئویندیریجی‌دیر. منجه سؤزلو ادبیاتیمیزین پایی آشاغیداکی بیچیم‌لرده اولابیلر:

1.      یئنی ادبی اثرلر یارانیرکن/چئویلیرکن بو ادبیاتین آنلاتیم گوجوندن(دئییم‌لردن، آتاسؤزلریندن، سؤزجوک‌لر) فایدالانماق مومکون‌دور.

2.      اسکی اساس و بیچیم‌لرده اثرلر یاراتماق مومکون‌دور؛ حیدر بابا بو اسکی قالیب‌لاردا سؤیله‌نمیش و چوخجا تقلید اولونموشدور. گئنه بنزر قالیب‌لاردا شعرلر سؤیله‌نیر و داها یئنیلیکچی بیر روح ایله یازیلابیلر.

قیساجاسی سؤزلو ادبیات، یئنی ادبیاتی ایله گوجلنمزسه، اونا قاریشمازسا، گله‌جه‎یی اولمادیغی‌نی دییه بیلیرم. سؤزلو ادبیاتین یوخ اولماسی ایله تورک دیلی و تورکلویون تاریخه قاریشاجاغینی دا دوشونه‌بیلیریک. اما بو روح اثرلریله، مین‌ ایللر بویو جان‌لاردان، اورک‌لردن، دویغولاردان سوزولوب گلن بو گؤنول سوزونتولریله، جان دامینتی‌لاریلا، اورک سیزینتی‎لاری نه ائتمه‎لیییک؟ منجه هر بیر فردیمیزین وظیفه‌سی بونلارین اؤیرنیب، یازییا تؤکوب/تؤکدوروب و سونراکی نسیل‌لره امانت ائتمک‌‌دیر.

یئنی تورکجه‎نی قورارکن نه کیمی اساس‌لارا سؤیکنمه‎لیییک، سورقوسونا بیر یول جاواب یازدیم؛ قیساجاسی سؤزلو ادبیاتیمیز، یازیلی ادبیاتیمیز(ان اسکی چاغ‌لاردان بری)، یئرلی لهجه‌لریمیز و سؤز وارلیق‎لاری، آنادولو آغیزلاری، تورکیه تورکجه‎سی‌نین چاغداش دیلی بیزه قایناق کیمی ساییلیر؛ دیلیمیزین احتیاج‎لارینا و قایدالارینا گؤره، گره‌کن سؤزجوک‌لری آلیب دیلیمیزی گلیشدیرمه‌لیییک. تورکجه قارشیلیق یوخسا، یارادابیلیرسک، تورکجه‌ کؤکلره و اک‌لره دایاناراق، یئنی سؤزجوک‌لر ده اورتایا آتابیلیریک. آنجاق اؤنجه دیلیمیزین سؤز وارلیغی‌نی بیلمه‌لی و اؤیرنمه‎لیییک، سونرا، احتیاج وارسا سؤزجوک یاراتمالیییق. قیساجاسی منجه بیر اورتا یول توتولمالی...سؤزلو ادبیات و ائل بیلیمی، مومکون اولدوقجا قورونمالی، یازییا آلینمالی و او طرف‌دن چاغداش، مدرن ادبیات، بیلیم و فلسفه ده دیلیمیزه داشینمالی و قازاندیریلمالی‌دیر. یاخین‌دا، یاشام بیچیم‌لری کؤک‌دن ده‌ییشه‌جه‎یینه گؤره، ائل بیلیمی چوخ دا قورونا بیله‌جک گؤرونمور. اما یئرینه یازیلی اثرلر، گلیشمیش بیلیم، ادبیات و فلسفه دیلی یارانمالی و قورولمالی‌دیر، و یاراتما، قورولوش اثناسیندا، اسکی و سؤزلو ادبیات‌دان، ائل بیلیمی‌ندن اولدوقجا، ملزمه ده آلینابیلر.

ائل بیلیمی و گله‌جه‌ییمیز

اوسته‌کی تابلودان آنلاشیلان، ائل بیلیمی اورتا وعده‌ده اؤله‌جه‌یی و یا ان آزیندان موزه‌لیک اولاجاغی و تاریخ‎لشه‌جه‌یی سؤیله‌نه‎بیلر. بو یوخ اولماغا اوز توتان ائل بیلیمی ایله ایلیشگیمیز نئجه اولمالی؟ بیر گون گؤز آچیب، بونلارین هامی‎سی‌نین تاریخه قاریشدیغی‌نی گؤروب، اجدادیمیز بئله یاشارمیش‌لار، ائله اینانیرمیش‎لار، بئله‌جه دوشونورموش‌لر، ائله‌جه طبابت ائدرمیش‌لر و.. دییه‌جه‌ییک؟ یعنی آرامیزداکی ایلیشگی بیر خاطره، آنی، تاریخ آنلاتیمی‌ندان می عبارت اولاجاق؟ او دوروم‌دا بو ائل بیلیمی‌نین اؤنمی و اهمیتی نه اولاجاق‌دیر؟ بیزه بیر اؤیونج و افتخار قایناغی می اولاجاق؟ داریخینجا، بئزیکینجه، موزه‌لری گزیب، "باخین آتالاریمیز، آنالاریمیز بئله یاشارمیش‌لار!" می دئییله‌جک‌دیر؟ دوغروسو کسین بیر جاوابیم اولدوغونو سؤیله‌یه‎بیلمم. بو مسأله اوزرینه دوشونمک لازیم‎دیر. بیزیم گئچمیشیمیز ایله گله‌جه‎ییمیزی بیربیرینه باغلایان و ایکی‎سی‌نین آراسیندا معنالی بیر ایلیشگی قوران بیر فلسفه یارانمالی‌ و دوشونولمه‎لی‌دیر. ایندیکی دوروم‌دا، هله ائل بیلیمی چالیشمالاری یئترلی سویه‌یه گلمه‌میش، تورکجه اوزرینه چالیشان‌لارین چوخو آماتؤر شاعیر و ادبیاتچی‌لاردان اوْلوشدوغو مرحله‌ده فلسفی دوشونمک، تورک وارلیغینین بوگون ایله گئچمیشی آراسیندا بیر باغ قورماق و تورکلوک فلسفه‎سی یاراتماق، و بو مسأله‎لرین فلسفه‌چی‌سینی گؤزله‌مک، بیر آز منطقلی گؤرونمور. آنجاق گره‌کلی اولدوغو کسین. بیزی گئچمیش‌دن، گله‌جه‎یه داشییان هانسی دَیَرلر، قاورام‌لار، دوشونجه‌لر، اینانج‌لار و قوروم‌(نهاد)لار اولابیلر؟ سورقوسونو دوغرو اورتایا قویموش اولابیلسه‌م، سئویندیریجی بیر ایش گؤرموش اولورام.



[1]  تورکیه تورکجهسینده موتفاق(Mutfak)دا اوسته گلن و ائل آغزیندا هله‌ده یاشایان سؤزجوک بیلیندییی کیمی عربجه‌دیر(مطبخ<طبخ).



نوع مطلب : دوشونجه  توركجه 

داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آچار-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 18 خرداد 1398-11:05 ب.ظ

1.      اک ایله انسان آدلاری دا تؤره‎دیلیبدیر؛ یاشار<یاشاماق، یئنر(yéner)<یئنمک "غالب، پیروز>فیروز"، سئزر(sézer) "حسّ ائدن، آنلایان"<سئزمک، گولر<گولمک "بشّاش، گولر اوزلو".

2.      فعلین تؤره‎تی‌لریندن اک‌لشن/اک حالینا گلن‌لری ده وار؛ ان اؤنملی اولانی، ـسئور[لیک] و ـبیلیر[لیک] اک‌لری‌دیر.

2.1.           ـسئور[لیک] اکی ایله وطن‌سئور، یورت‌سئور، باریش‎سئور، انسان‎سئور، قوناق‌سئور و.. بیر چوخ سؤژجوک یارانیبدیر. فارسجا ـدوست، ـپرست اک‌لرینی، چوخ یئرلرده، قارشیلایابیلر.

2.2.           ـبیلیر[لیک] اکی اؤزللیک‌له اینگلیزجه –ability (<فرانسیزجا –abilité)، فارسجا قابلِ-، ـپذیر[ی] اک و قالیب‌لرینی راحاتجا قارشیلایابیلر؛ اولابیلیر(olabilir) "امکان‌پذیر، عملی"> اولابیلیرلیک (feasibility)، اوخونابیلیر، دوزه‌له‎بیلیر(=قابل اصلاح/ترمیم، اصلاح‌پذیر)، یئنی‌لنه‎بیلیر"تجدیدپذیر"و..

3.      اک ایله مستقیل صفت‌لر یارانابیلیر. سانیرام بو صفت‌لرین، دؤنوشلو فعل‌دن تؤره‌تیلن‌لری، چوخ یول فارسجا و عربجه‌ده‌کی "اسم مفعول" قارشیلیغی ساییلابیلیر؛ داشینیر/تاشینیر "منقول"<داشینیر مال. گووه‎نیلیر(güvenilir)"قابل اعتماد، موثق، ثقه"، یاشانیر(yaşanır) "قابل زیست، یاشاماغا اویغون"، اوتانیر[اوز] و..بورداکی صفت‌لر، اوسته‌کی ـبیلیر اکی ایله قورولان صفت‌لره یاخین گؤرولسه‌لرده، فرقلی‎دیرلر و آرادا بیر "چالار" وار. مثلا گوو‎ه‌نیلیر "معتبر، موثق" اولدوغو حال دا، گوونیله‎بیلیر "قابل اعتماد/اعتماد کردنی" معناسیندادیر یعنی اعتباری داها آز ساییلیر. منجه اکین بو تؤره‌تیم گوجوندن، بیزده چوخ آز فایدالانیلمیش. خصوصیله ادبی اثرلرده یوزلرجه سؤزجوک بو اک ایله واردیر و توره‎تیله‎بیلیر.

***

بعضی آراشدیرماجی‌لارا گؤره، یئترلی، دویارلی(duyarlı) "حسّاس" کیمی سؤزجوک‌لر یانلیش‌دیر. چونکو یئتر "کافی" اولونجا، یئترلی، معناسیز اولور و اونا بنزر دویار "حساس" ایکن، دویارلی کیمی بیر سؤزجویه گره‌ک قالمیر. آما اوست‌ده گؤرولدویو کیمی، اک'ین تؤره‌تی‌لری‌نین هامی‎سیندا فاعل‌لیک یوخدور(کَسَر، چیخار، و..). او زامان یئتر'ین ده "کفایت" معناسی اولابیلر و یئترلی دوغرو ساییلمالی. دویار'دا  دا بنزر بیر شکیل‎ده "حساسیت" اولابیلر و دویارلی دا دوغرو گؤرولمه‌لی.

***

بعضی سؤزجوک‎لری بو اک ایله آچیقلاماق یانلیش‌دیر. مثلا بانغواوغلو، قاتیر(<سوغدجا)، چادیر(<فارسجا <هیندجه)، کؤمور(<کؤیمک+ـمور) کیمی سؤزجوک‎لری بو اکه باغلار. یئنی تورکجه‎ده‌کی اؤندر(önder)"رهبر" سؤزجویو ده بیر آز دارتیشمالی‌دیر. نیشانیان کیمی آراشدیرماجی‎لار گؤره، تورکجه‌ده *اؤنده‌مک فعلی یوخدور و اؤندر، اینگیلیزجه لیدر(leader) اساسیندا و اونا بنزتیلیرک اورتایا آتیلمیش‌دیر. بو گؤروش‌ده دوغرولوق پایی وار. آنجاق تورکجه‌ده بیر  آددان فعل قوران –dA- اکی وار؛ اونده‌مک (ündemek):سسله‌مک<اون "سس" کیمی. او زامان بیر اؤنده‌مک فعلی ده اؤن "قاباق" آدیندان تؤره‌تیله‌بیلینیر و اؤندر بونا باغلانابیلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آچار-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 18 خرداد 1398-11:02 ب.ظ

تورکجه‎میزده –Ar اکی ایله یارانان بیر چوخ صفت و آد واردیر، سانیرام بو اک'ین ماهیتی و وظیفه‌لری اوزرینه دقتله و آیرینتی‌لی اولاراق دورولورسا، تؤره‌تی‌لری آیدین‌‌لاشیر و یئنی تورکجه‌ده داها فایدالی و ایشلک حالا گله‌بیلر.

بیلدیییمه گؤره، بو اک اصلینده گئنیش زامان اکی‌نین اوچونجو شخصی ایله فرقسیز گؤرونور؛ مثلا "آدام، آداما بنزر" جومله‎سیندهکی بنزر سؤزونون"هیتلر و بنزرلرینه دیکتاتور دئییلیر" جومله‌سینده‌کی بنزر، شکیل باخیمی‌ندان بیر فرقی یوخدور. ایلکی فعل ساییلر، ایکینجی‎سی اسم/صفت. آراشدیرماجی‌لارا گؤره، اکیمیز اصلینده بو گئنیش زامان فعلی‌نین بیرلشیک حالی‌ایمیش، سونرالاری اسم‎لشمه و صفت‌لشمه یولونا گئدیلمیش‌دیر؛ دؤنر کباب>دؤنر اؤرنه‌یینده اولدوغو کیمی. سانیرام بو اکین تؤره‌تی‌لرینی(مشتقات) آشاغیداکی اؤبک‌لره(گروهلارا) آییرابیلیریک:

1.      صفت اولاراق، آدلارلا بیرلیک‎ده گلن‌لر. بونلارین چوخوندا صفت تک باشینا گؤرولمز. اؤرنک‌لره گؤز آتارساق:

1.1.           گؤرور/گؤره‌ر گؤز(görer göz/görür): چشم بینا، بصیر.

1.2.           باخار کور: داها چوخ آشاغی‌لاما ماهیتی داشییان دئییم‌ده، گؤزو اولدوغو حال‌دا دقت‌سیز ترپه‌نن انسان‌لار قصد ائدیلیر.

1.3.           بیلیرکیشی(bilirkişi): تورکیه‌ده "کارشناس، ایش‌بیلن" قارشیلیغی‌دیر و بیلیر تک باشینا گؤرولمز.

1.4.           چالار ساعات: ساعت زنگ‌دار

1.5.           گئدرآیاق: گئتمک اوزره‌ایکن، گئدر-گلمز (یول‌لار)دا بورایا داخیل ائدیلمه‌لی.

1.6.           دؤنر کباب: ایندی دونیاجا مشهور اولموش و دؤنر تک باشینا بو کبابین آدی اولوبدور.

1.7.           آخارسو: آب روان/جاری.

2.      ایکی صفت بیرلشمه‌سیندن اورتایا چیخان صفت/اسم؛ بونلاری اکر-دوکر اوزرینه یازدیغیمیز یازی‌دا اله آلدیق: اویور-گزر، یانار-دؤنر و..

3.      آدلاشان صفت‌لر: مؤحتملن اصلینده صفت اولوب، سونرالاری اسم'ین یئرینه گئچمیش و اسم‌لشن اؤرنک‌لرین ان مشهورلاری آشاغی‌داکی‌لاردیر:

3.1.           کَسَر(keser):"قیلیج، کسه‌جک". بلکه اصلینده "کَسَر قیلیج" کیمی بیر دئییم‌دن قیسالمیش. کَسَر، آیریجا "نفوذ، تأثیر" معناسینی دا داشیماقدادیر؛ سؤزونون کَسَری وار!

3.2.            آچار:"کلید، آناختار، آچاجاق". فارسجایا دا گئچمیش، بیر آز فرقلی معنادا یایقین‌دیر

3.3.           چاپار: اسکی سؤزجوک‌لریمیزدن‌دیر و فارسجا کیمی دیللره ده گئچیبدیر. چاپار شخص آدی اولاراق دا گؤرولور.

3.4.           دَیَر/دَگَر(değer):"قیمت، ارزش". دگمک/دَیمک "ارزیدن" فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر.

3.5.           تَپَر(teper):"گوج، قوّت". آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص گؤرونور و داها چوخ اردبیل، آستارا کیمی بؤلگه‌لرده گؤرولور. آنادولودا، قارص آغزیندا، "غرور، شرف" کیمی معنالاری وار. ارزروم‌دا ایسه "گؤزل اخلاق" معناسیندادیر. کلمه‌نین تَپمک "باسماق، قارشیلیق وئرمک، غالب گلمک" فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر. آنجاق آنادولودا بیر آز آنلام ده‎ییشمی یاشانیبدیر.

3.6.           چیخار: آذربایجان‌دا ایکی معناسی وار: باشاریق/عُرضه، باشا گله‎جک بلا/تقدیر". آنادولودا ایسه "فایدا، منفعت" آنلامی یایقین ساییلیر و هر حال‌دا چیخماق فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر.

3.7.           ائدر(éder):"قیمت(=بها)، فیات". ائتمک "بللی قیمت/دیَرده اولماق" فعلیندن گلیر و آنادولو تورکجه‎سینده یایقین‌دیر.

3.8.           اَسَر(eser):"برک اَسَن یئل". آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمک‌ده‌دیر و اسمک فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر.

3.9.           گزر(gezer):"جین، پری، اؤلو روحو کیمی خیالی شئی‎لر". آنادولو آغیزلاریندا یایقین‌دیر و معنا باغلامینی آنلاماق اوچون فارسجاداکی "ارواح سرگردان" دئییمی‌نه دقت ائدین!

3.10.      یاتیر(yatır):"اولیاء قبری، بؤیوک و اؤزللیک‌له صوفی‌لر و عاریف‌لرین مقبره‌لری". یاتماق فعلیندن "قویولانماق" معناسیندان گلیر. گئنیش زامان اکی، اسکی و اورتا تورکجه‎ده داها چوخ –Xr شکلینده‌ایدی. یاتیر آنادولودا اولدوغو کیمی، بوگونکو تورکیه تورکجهسی‌نین اؤلچونلو دیلینده ده واردیر.

3.11.      یارار:"فایدا، منفعت". تورکیه تورکجه‎سینده یایقین گؤرونور. یاراماق "ایشه گلمک، فایدا وئرمک" فعلیندن گلدییی بللی دیر.

3.12.      اومار(umar):"چاره". آنادولو آغیزلاریندا واردیر و سون ایللرده تورکجه‎نین یازی دیلینه ده آلینیبدیر. اومماق فعلیندن گلدییی آچیق ساییلیر.

3.13.      یئتر(yéter):"کفایت درجه‎ده اولان، یئتن".

3.14.      بنزر: "مشابه". بنزمک‌دن.

3.15.      چالار(çalar):" نوآنس، چوخ کیچیک فرق". آذربایجان جمهوریتی‎نده یایقین‌دیر و چالماق فعلیندن گلیر. "بونون رنگی قیرمیزییا چالیر" کیمی دئییم‌لره دقت ائدین.

3.16.      توتار(tutar):"مبلغ/جمع، توتماجا/صرع". آذربایجان‌دا "توتارلی سؤز" کیمی تعبیرلرده "تأثیرلی، اؤتگون"  معنالاری اولدوغو سئزیلیر.

3.17.      گئدر/گیدر:"خرج، خرجلمه/مصرف". چاغداش تورکجه‌ده تؤره‌تیلن و ایشلک حالا گلن سؤزجوک‌لردن‌دیر.

3.18.      گؤچر/کؤچر:"کؤچری، کؤچه‌به". آنادولو آغیزلاریندا وار.

3.19.      یاوسار(yavsar): آنادیل‌دن درلمه‌لر ایچینده اله آلیندی و آراشدیریلدی.

3.20.      اویار(uyar):آذربایجان تورکجه‎سینده"تناسب" معناسیندا گؤرولور. تورکیه تورکجه‎سینده تک باشینا "اویغون، بنزر، باشی آشاغی آدام" معنالاری واردیر، اما داها چوخ اویارینجا(uyarinca) "گره‌کدییی شکیل‌ده" تعبیری ایچینده یایقین‌دیر.

3.21.      گئچر(géçer):"معتبر، مقبول، اعتبارلی، اعتبار". آنادولودا یایقین‌دیر و گئچرلی "متداول، رایج، معتبر" ده سیخ-سیخ گؤرولن سؤزجوک‌لردن‌دیر.

3.22.      سوپور(süpür):آذربایجان‌دا و فارسجادا "سوپورگه‌چی، تمیزلیکچی" معناسیندا گؤرونور. کلمه‌نین سوپورمک فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر. او زامان اصلینده بیر *süpürür کلمه‌سیندن قیسالتما اولمالی‌دیر. 

3.23.      یورور(yürür):"یئریین، مرعی، گئچرلی(معتبر)". یورومک فعلیندن گلدییی گؤرونور. یورورلوک (yürürlük) "معتبرلیک، گئچرلی قانون"، یایقین بیر حقوق دئییمی‌دیر.

3.24.      آشار(aşar): "ایشین آشاری" کیمی دئییم‌لر ایچینده گؤرولور. آشاغی-یوخاری "جهت، اویغونلوق" کیمی معنالاری اولدوغو آنلاشیلیر.

3.25.      چاغداش تورکجه‌ده، بو اک ایله قورولان یئنی سؤزجوک‌لر ده واردیر؛ یازار<یازماق "نویسنده"، اوْخور"اوخویوجو"<اوخوماق "خواننده"، دوشونور<دوشونمک "متفکر"، چیزر(çizer)< چیزمک/جیزماق "طرّاح، کاریکاتوریست"، ایستر(ister)<ایسته‌مک "ایجاب". اما سانیرام تؤره‌تیلن کلمه‌لرین سایی‌سی آزدیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

داغینیق دوزلتمه‌لر-6

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 14 خرداد 1398-12:49 ب.ظ

1

در لیست مشتقات پسوند ـجاق/ـه‌جک(پروفایلی از یک پسوند) می‌توان لفظ زیر را، که بنا به ضبط بهروز خاماچی، در اطراف سهند رواج دارد، اضافه کرد(سهند در گسترۀ آذربایجان، ص299).

·        قیراجاق(qıracaq):سُم‌تراش اسپ و الاغ. بدیهی است که از فعل قیرماق(=کندن، شکستن) مشتق شده است.

همچنین لفظ زیر از لهجات اورفا، غازی آنتپ، آنکارا(آیاش) و بورسا:

·        اوْیاجاق(oyacak): وسیله‎یی برای خالی کردن داخل بادمجان، کدو و نظایر آن(جهت تهیۀ دلمه و امثال آن). طبعاً مشتق از فعل اویماق (=شکافتن، درون چیزی را خالی کردن) است.

2

به مجموعۀ توپونیم‎های مرکب از نوْوور/ناوور، باید مورد زیر را هم اضافه کرد:

·        نُهُر(nöhür): نام دهی از توابع دهستان مهرانرود بستان آباد. رودی موسوم به نُهُرچای هم در آن حوالی جاری است.

3

راجع به قنشر/قانشار، در "نگاهی متفاوت به رسالۀ روحی انارجانی"، نکاتی نوشتم. در اینجا می‌خواهم اضافه کنم که اولاً قانشار(kanşar) در لهجات اورفا و کرکوک هم ضبط شده است و ثانیاً در اعلام جغرافیایی هم وارد شده و از آن جمله است قانشارداغ که اسم کوهی در شهرستان رزن است.

4

جَلَه اوزرینه گؤروشومو آنادیل‌دن درلمه‌لر-32 ده یازدیم. او گؤروش‌دن واز گئچمه‌دیم. آنجاق دوشونورم فارسجا جال(=دوزاق)دا بو کلمه‌نین آنلام ده‌ییشیمی‌نده تأثیرلی اولوبدور. جال هیندجه‌دن آلینتی‌دیر و اسکی فارسجا متین‌لرده(کلیله و دمنه ترجومه‌سی کیمی) سیخ-سیخ گؤرولور.

5

بیر کیچیلتمه-بنزتمه اکی اولان ـش تؤره‌تمه‌لرینه آشاغیداکی‌ سؤزجوک‌لری ده قاتمالیییق:

·        اَکؤووش(ekövüş): یاشیندان بؤیوک داورانان قیز اوشاغی[1]. سؤزجوک اکه(eke) "بؤیوک قیز، بؤیوک باجی" آدیندان گلیر. اکه بؤیوک قیز معناسیندا اسکی‎دن بری تورک دیللرینده واردیر و بؤیوک باجی معناسییلا بوگون تورکمنجه‌ده یاشاماق‌دادیر. کلمه‌نین اکَش(ekeş) یئرینه ekövüş گؤرونمه‌سی، آغوْووش(ağovuş)(=آغیمتول) ایله قیاس ائدیله‎بیلر.

·        داناش-داناش(danaş-danaş): "بیر-بیر، بیرَم-بیرم". یئنه ده زنجان آغزیندان درلنمیش و کؤکنی آچیق‎دیر(دانا<دانه).

6

در مطلب چم دو نکتۀ مهم زیر باید اضافه شود:

1.      چملر: اسم روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان آستارا(دهستان حیران)

2.      ضمن مطالعۀ کتاب محلات و مشاهیر فرهنگی و تاریخی منطقۀ 4 تبریز(تبریز، نشر ستوده، 1389)، تألیف محقق زحمتکش بهروز خاماچی و در بحث از شام غازان نکاتی توجهم را جلب کرد:"در بعضی از بلاد آذربایجان، به دشتهای مزروع و چمنزار مخصوصی، از جمله جاهایی که برنج می‎کارند و برای آبیاری آن از آب رودخانه استفاده می‌کنند، شام گویند. جزایر داخل و بستر رودخانۀ ارس را نیز اهالی محل جلفا، شام گویند و کلیسای سن استپانوس واقع در 15 کیلومتری غرب جلفا را دره شام و ارامنه داراشام تلفظ نمایند"(ص46). گرچه با تحلیل ایشان از لفظ، که آن را با champ فرانسه  قیاس کرده‌اند، نمی‌توان همرأی بود، اما از همین توضیحات برمی‌آید که شام در واقع واریانت چم در لهجات و زبانهای شمالی‎تر بوده است. حسب اطلاعی که از محققین محلّی کسب کرده‌ام، حداقل در مناطقِ چاراویماق، قاراداغ و اردبیل این لفظ رواج دارد. چند توپونیم هم با این اسم ساخته شده که اشاره خواهد شد، اما در سطح میکروتوپونیمیک، تعداد این قبیل اسامی باید بسیار زیادتر باشد:

1-2. شام غازان: شنب غازان هم نوشته‌اند. حسب تصریح مؤرخین و جغرافیون قدیم، شام ناحیه‎یی خارج از شهر تبریز و منطقه‎یی مزروع و مملو از اشجار بود. بعد از بنای مقبرۀ غاززان خان، منطقه موسوم به شام غازان شده است. تصور می‌کنم این ترکیب فارسی باشد(=شامِ غازان) و یا از زبانی سوبسترات که در آن مضاف و مضافٌ الیه معکوس فارسی بوده، بر جای مانده باشد.

2-2. شام قلعه: قریه‌یی تابع دهستان  ورگهان در شهرستان اهر. این ترکیب فرم ترکی دارد.

3-2. طویله شامی(=تؤوله شامی): روستایی تابع دهستان بزکش در بخش مرکزی اهر.

4-2. قشلاق شامی: قریه‎یی تابعۀ دهستان قشلاق در شهرستان اهر.

5-2. شام اسبی: روستایی تابع دهستان بالغلو در بخش مرکزی شهرستان اردبیل. روستایی قدیمی بوده و نامش مکرراً در منابع تاریخی آمده است. جزء دوم باید ایرانیک و اسپی/اسپید/سپید باشد و لذا نباید با اسب خلط شود.

6-2. یوشانلی شام: قریه‎یی از دهستان قشلاق غربی بخش آصلاندوز پارس‌آباد. این توپونیم باید به مشتقات یووشان هم اضافه شود.

7-2. شام شرفه: قریه‎یی از توابع دهستان منجوان غربی بخش خداآفرین کلیبر که اسم دیگرش قشلاق عشقعلی شهرت بیشتری دارد.

8-2. شاملار: مناطق حاشیۀ نهر قره‌سو در قریۀ نوجه‎ده/نوغادای شهرستان نمین بدین اسم موسوم است.

به نظر می‎رسد توپونیم‎هایی نظیر شاملو(چندین روستا در اهر و سایر نقاط) با اسم ایل بزرگ شاملو مربوط باشد و نه لزوماً با شام مد نظر ما. طبعاً احتیاج به مطالعات محلی در هر مورد وجود دارد. در لیست ما نامی متعلق به غرب آذربایجان مشاهده نمی‌شود.

7

ول؛ اسکی خرمنلر ده کلمه‎نین کؤکنی‌نی بیلمه‌دیییمی یازدیم و بیر قیسیم تخمین‌لریمی پایلاشدیم. بوگون مسأله‌نی چؤزموش اولدوغومو دییه بیلیرم. دئمک بئله‎سی چتین کلمه‌لر، زامانلا و داها یئنی بیلگی‌لر و وئری‌لرله آچیق‌لیغا قاووشدورولابیلیر. نه ایسه منجه سؤزجوک، فارسجا و ایران دیللرینده یایقین گؤرولن "وَن"‌دن گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. اما آیرینتی‎لارا باخماق لازیم گلیر. ون، فارسجادا "قوش دیلی/زبان گنجشک"(تورکیه ده :دیش بوداق) آدلی آغاجین آدی‌دیر. بیلدیییمه گؤره بیر چوخ یئرده "ون" آدیندان "قصد ائدیلن "نارون" یعنی قاراآغاج‌دیر. بیلیندییی کیمی آذربایجان‌دا (و باشقا بؤلگه‌لرده) قاراآغاج آدلی چوخلو یئر آدیمیز وار. بیر ده "ون" ایله قورولان، آذربایجان‌داکی یئر آدلارینا گؤز آتاق:

1.      ونستان/ونیستان: اوزومدیل بوجاغینا باغلی ورزیقان‌دا کند آدی.

2.      ونستانق/ونیستانه/ونیستانا: گئرمی کندلریندن‌دیر. کلمه سونو ـق قوندارما و عربجه‌لشدیرمه‌دن عبارت دیر. بو آد وانستانق ده یازیلیر.

3.      ولستان/ولیستان: کاغیذکونان/کاغذکنان بوجاغینا باغلی میانا کندلریندن‎دیر. بوردا ون>ول حادثه‎سی یاشانیب‌دیر.

4.      ونجان/ونگان: میانانین تیرچایی بوجاغینا باغلی کندلریندن‌دیر. یئرلی اهالی، کندلری‌نین آدینی، ونگان اولاراق بیلیرلر.

5.      وَنَند: اوردوباد، ناخچیوان مختار جمهوریتی‌نده بیر کند. بورداکی ونند، آویستاداکی اولدوز آدی(=نسر واقع) ایله ایلگی‎سی اولابیلمز. ـوند اکی اوزرینه باشقا بیر یازی‌دا، آیرینتی‌لی اولاراق دورمالییام.

6.       ونیار: هریس بؤلگه‎سینین خوجا/خواجه بوجاغینا باغلی کنددیر. اؤزللیک‌له تاریخی کؤرپوسویله مشهوردور. ون+یار(=فارسجاسی: دار) یعنی "قاراآغاجلی" دئمک‎دیر. بو آددان آنلاشیلان اسکی  یئرلی دیللرده، فارسجا ـدار قارشیلیغی ـیار واریمیش(بلکه ده بونلار تورکجه‎لشینجه د>ی حادثه‌سی یاشانمیش؟). بونو تأیید ائدن بیر باشقا اؤرنک ده توفارقان/آذرشهر بؤلگه‎سینده یئر آلان بادامیار(=باداملی، بادامدار) کندی‎نین آدی‌دیر.

سانیرام قارآغاج/قوش دیلی آغاجی‎نین برک‌لییی‌ندن، اکینچی‌لیک آلت‌لری بوندان حاضیرلانیردی. آنجاق بیر ایکی اؤرنک‌دن آنلاشیلان زامان ایچینده وَل<وَن ده‎ییشمی یاشانیبدیر.

8

موچوک(müçük) کلمه‎سی اوزرینه یازدیغیم یازی‌دا، اؤنملی بیر بیلگی گؤزوم‎دن قاچمیش. آنادولو آغیزلاریندا و تورکجه‎نین یازی دیلینده، پؤچوک(pöçük) و ده‎ییشگه‌لری boçıg, boccik، پوچوک(püçük)، بوچچیک (boççik) و..، موچوک و قوموج قارشیلیغی اولاراق یایقین‎دیر. دانکوف'ون آراشدیرماسینا گؤره، سؤزجوک ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر و بو دیل‌ده پوچ(poç) "قویروق" دئمک‎دیر. ارمنیجه لهجه‎لرینده poçik "قویروقجوق" دا یایقین ساییلیر. بیزیم موچوک بو سؤزجوک‌دن می گلیر؟ دوغروسو کسین سؤز سؤیله‎مک چتین‌دیر. آما ارمنیجه‌دن گلمیش‌لیک و ارمنیجه سؤزجویون تأثیری گؤزدن قاچمامالی. هر حال دا قوموج'ون تورکجه‌لییی شوبهه گؤتورمز.

9

ـلیجا/ـلیجه اکی ایله قورولان کلمه‌لره(آنادیل‎دن درلمه‎لر-39)، قاپاقلیجا(qapaqlıca)دا قاتیلمالی. آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص گؤرولن سؤزجوک بیر بیتگی آدی اولاراق، تؤره‎ییشی آچیق و دن‎لری‌نین قاپاق ایچینده اولدوغوندان بو آدی آلدیغی آنلاشیلیر. قاپاقلیجایا فارسجادا "قدومه، قدومۀ شیرازی" آدی وئریلیر.

10

اؤگمک؛ اؤگمک>اؤیمک فعلی‌ و تؤره‌تی‌لری اوزرینه "اؤیونمک نه گره‌ک؟" آدلی یازی‌دا دورولدو. بوردا آرتیرماق ایسته‌دیییم بیلگی بو: اؤگمک و اؤزونو اؤگمک، بو سؤیله‌ییشی ایله بوگونکو همدان تورکجه‎سینده یاشاماق‌دادیر. همدان تورکجه‎سینده گ>ی حادثه‎سی‌نی یاشامایان باشقا اؤرنک‌لر ده چوخدور. مثلا بگنمک>به‌یَنمک ده، اسکی یازیم و سؤیله‌ییشی‌نه اویغون اولاراق یاشاماق‌دا و گؤرولمک‌ده‌دیر.



[1]  ابوالفضل ملکی زنجانی، یئرلی سؤزلر، ائل دیلی و ادبیاتی، 15. جی سایی، 1384. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-40

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 11 خرداد 1398-08:30 ب.ظ

1.      گَلوْووز(gelovuz):"منم‌لیک ائدن، تئز قورشانان، اؤزونو قاباغا آتان" معناسیندا اولان و چاراویماق‌دا یاشادیغی‌نی اؤیرندیییم سؤزجویون gelouz سؤیله‎ییشی اولدوغونو دا بیلگی صاحبی دوست‌لار بیلدیردی‌لر. کلمه‌نین قیلاووز سؤزجویونون بیر ده‌ییشگه‎سی اولدوغو آچیق گؤرونور. کله‌بوْز یئر آدی اوزرینه یازدیغیم یازی‌دا قیلاووز سؤزجویونو آراشدیردیم. بوردا یازیلاجاق یئنی بیر فیکریم اولمادیغی اوچون، او مسأله‌یه گیرمک احتیاجی قالمیر. کله‌بوز>*کله‌ووز/*kelevüz>گلووز اولاراق آچیقلانابیلر.

2.      میت(mit):"شار، فارسجاسی: تیله". سؤزجویو میانادان درله‌میشدیم. اوردا داها چوخ یومرولانان پالچیق‌دان حاضیرلانان شارا(بعضن ده پیشیریلیر) بو آد وئریلیردی و اوشاق‌لار اوینادیردی‌لار. باشقا بیر یئرده وارمی؟ بیلمیرم. آنادولودا(بوْلو)، دار بیر آلان‌دا، "گیرده‌کان/جویز اویونوندا قازانیلان قوْز/گیرده‌کان" معناسیندادیر. آیریجا موغلا(فتحیه)دا "چلیک-چوماق/چیلیک آغاج" اویونونا بو آد وئریلیر. آنادولودا مت(met) بو معنادا داها یایقین ساییلیر. بیزیم میت ده بونلاردان آیریلماز. اصلینده چیلیک آغاج اویونوندا، "چیلیک/چیلینگ" معناسیندا اولان سؤزجوک، زامانلا گیرده‌کان اویونو و شار اویونونا دا گئچیب و یئرلشیبدیر. کلمه‎نین قایناغینا گلینجه ارمنیجه mét دن گلدییی دوشونولور و اصلینده چیلیک-آغاج اویونو معناسیندایمیش. آغیزلاردا میتدیک، بیچیمی‎نده بیر سؤزجویون اولدوغونو دا بیلیریک. بو ایسه *میتلیک>میتدیک اولاراق آچیقلانمالی‌دیر دییه دوشونورم. آیریجا لهجه‌لریمیزده مازی و موْزو(mozu)دا بو معنادا واردیر. بو ایسه فارسجا مازو "پالیت آغاجی، قوزالاق"دان گلدییی آچیق ساییلیر. تورکیه تورکجه‎سینده مازی (mazı)، پالیت(>بلوط) آغاجی‌نین میوه‎سی معناسی یانیندا، آغاجین اؤزونه ده وئریلن آددیر. مازی>موْزو حادثه‎سینه گلینجه، یووارلاشما حادثه‎سی، آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا، داغینیق اولاراق گؤرونور. مثلا بیر قوشچولو(اورمو یاخین‌لاریندا بیر شهرجیک) دوستوموزدان، ایللر اؤنجه، بؤلگه‌ده یاغ یئرینه یوْغ(yoğ) سؤیله‌ندییی‌نی اؤیرنمیشدیم. اونوتمادان بونو دا یازیم؛ ماراغا آغزیندا میته‌گؤز(=بالاجا گؤز، نارین گؤزلو آدام) دئییمی‌ اصلینده "میت گؤز"دن گلیشمیش اولابیلر. آنجاق میده "اویونا قاتیلان آشیق" معناسیندا چاراویماق‌دان درلنن سؤزجوک، میته ایله بیرلشدیریله‎بیلر. بونلاردان میت سؤزجویونون ده‎ییشگه‌لری ساییلابیلیرلر.

3.      گَلیم(gelim):"روشد، گلیشمه". دانیشیق دیلینده "اوشاغین توکونون گلیمی آزدیر" کیمی دئییم‌لر ایچینده ایشلک‌دیر. آنادولودا یئنی تورکجه‎ده اؤنریلن مدّ( جزر) قارشیلیغی گلیم‎دن باشقا، ماراش و هاتای(آنتاکیا)دا گلیم "وئریم، بهره" معناسیندادیر و بعضی آغیزلاردا "گلیش، گلمک" معناسی دا داشیماق‌دادیر. مثلا دده قورقوت‌دا "گلیملی، گئدیملی دونیا، سون اوجو اؤلوملو دونیا" شعرسی(=شاعرانه، شعر کیمی) جومله‌لرده گئچر بو سؤزجوک. گلیم'ین تؤره‎ییشی آچیق‌دیر. ـم اکی‌نین تؤره‌تمه‌لرینده "بیر یوللوق، بیر دفعه‌لیک" معناسی اولدوغونو یازمیشام. دده قورقوت‌ سؤزلرینده ده اولدوغو کیمی، دونیایا بیر یول گلینیر، دونیادان دا بیر یول گئدیلیر. نه ایسه کلمه‎نین یازی دیلیمیزه قازاندیریلماسیندا فایدا وار دییه دوشونورم.

4.      خومبال(xumbal):"ساخسی سَنَک(=سهنگ)، کوپ". زنجان آغزیندان درلنمیش‌دیر. کلمه‎نین فارسجا خم=خُنب ایله ایلگی‌سی آچیق گؤرونور. آنجاق فارسجادا خُنبره ده بو معنادا واردیر. ایلک اوْدلو سلاح‌لاردا یاناجاغی ساخسی قاب‌لاردا قویوب دوشمان اوزرینه آتیلدیغی اوچون، بو سؤزجوک عثمانلیجادا، فارسجادان آلیناراق او سلاح‎لارا وئریلمیش‎دیر. فارسجایا گئری گلن کلمه، تورکجه‌لشمیش قومباره بیچیمی یانیندا، خمپاره شکلینی ده آلدی. سانکی کلمه خُم+ پاره سانیلمیش. بو گون تورکیه تورکجه‎سینده قومبارا(kumbara) "اوشاق‌لارین پول بیریکدیردییی قاب، دخیل(=قُلک)" معناسیندادیر و سلاح آدی اولاراق خومبارا (humbara) یاشاماق‌دادیر. زنجان‌داکی بیچیم‌ده، کلمه سونونداکی سسلی دوشموش و ر>ل حادثه‎سی یاشانیب‌دیر. کلمه‌نین بیر ده‎ییشگه‎سی ده خومبول(xumbul) اولاراق آغیزلاریمیزدا(مثلا ماراغا آغزیندا) یاشاماق‎دادیر و "قارنی بؤیوک، سَنَک کیمی گؤرونن آدام" دئمک‎دیر. بوردا بیر ایره‌لی‌له‌ییجی بنزشمه(progressive assimilation) یاشانمیش‌دیر.

5.      شیرشیر(şırşır):"چاغلایان، شلاله، آبشار". کلمه آنادولو آغیزلاریندان قارص لهجه‎سینده‌ ده واردیر. آشاغی-یوخاری هر کندیمیزده اَن آز بیر شیرشیر وار. بوگون‌لر، شیرشیر'لار، گزیجی‌لرین ان سئودیک‌لری نوقطه‌لردن ساییلیرلار. کلمه‎نین قورولوشو آچیق‌دیر و سس تقلیدینه دایانیر. تورکیه تورکجه‌سینده بو معنادا، چاغلایان و شلاله واردیر. چاغلایان، چاغلاغان بیچیمی‎نده ده گؤرونور و چاغلاماق "شاققیلداماق، جوشماق، گورولتویله آخماق" دان گلیر. بو فعلیمیز ایسه سس تقلیدینه دایانیر، شاققیلداماق فعلینده اولدوغو کیمی. آیریجا دیلیمیزده چاغیلتی "آخار سویون چیخاردیغی سس" اولاراق دا یاشار. شلاله (şelale) ایسه عربجه‌دن آلینتی‌دیر. عربجه‌ده داها چوخ شلال شکلی واردیر و شَلَّ(=دوردو، آخسادی و..) فعلیندن گلمک‌ده‌دیر. شیرشیر یازی دیلیمیزه ده آلینابیلر. عربجه شلاله‎ده اویغون و داها آنلاشیلیر اولدوغو بللی‌دیر.

6.      یاتی(yatı):"یاتماق یئری، یاتماق واختی" سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا یئرلرده ده واردیر. تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده یاتی "گئدیلن یئرده گئجه‎نی گئچیرمک" معناسیندادیر و عربجه-فارسجا "بیتوته" قارشیلیغی کیمی گؤرونور. کلمه‎میز اسکی تورکجه‌ده (دیوان لغات الترک‌ده گئچن) وار اولان یاتیغ(yatıġ) "یوخو، یاتاجاق یئر" سؤزجویونون گلیشدیییی آچیق‌دیر. یاتیغ ایسه یاتماق فعلینه دایاندیغی شوبهه‌سیزدیر. یاتماق فعلینه گلینجه، یادماق>یایماق فعلی ایله کؤکدش اولدوغو دوشونولور.

7.      کَرَن(keren):"داما آتیلان آغاج تیر، دام تاوانی". کلمه آنادولو آغیزلاریندا دا گؤرونور و داها چوخ کَران(keran) بیچیمی‎نده‎دیر. دیاربکیرده کیران(kiran)دا واردیر.کلمه‎نین ارمنیجه‌دن آلینتی اولدوغونو بیلیریک. geran ارمنیجه‌ده "دیرک" معناسیندادیر.

8.      توْوسیه(tovsiye):"سابقه، اعتبار". عربجه‌دن گئچن و فارسجادا اولدوغو کیمی تورکیه تورکجه‌سینده ده یایقین اولان توصیه(tavsiye) ایله بیرلشدیرمک دوغرو اولماز. چونکو توصیه "تاپشیریق، اؤیوت، وصیت" کیمی معنالار داشیماق‌دادیر و تووسیه‌دن فرقلی اولدوغو گؤرونور. سانیرام بوگون تورکیه تورکجه‎سینده یایقین اولاراق یاشایان دوسیا(tavsiye) و قیرخ-اللی ایل اؤنجه‌سینه‌جن فارسجادا دا ایشلک اولان دوسیه کلمه‎سی ایله عربجه توصیه‌نین بولاشماسی و قاریشماسیندان اورتایا چیخیبدیر بیزیم سؤزجوک. دوسیه/دوسیا ایسه فرانسیزجا dossier دن گلیر و اصلینده فرانسیزجا dos (=آرخا، چییین، سیرت) و نهایی اولاراق لاتینجه dorsum(= عینی معنادا) گلمک‌ده‌دیر. گلیشیمی چوخ آچیق ساییلماسادا، بیر موضوع اوزرینه توپلانان کاغیذ-بلگه‌لرین باغلی‎سی معناسینا گلدییی و انسان بئلینه بنزدییی و یا بئله و چییینه آتیلدیغی اوچون بو آدی آلدیغی، ادعالار آراسیندادیر. Dossier اینگیلیزجه‌ده ده وار و دوسیا سون زامانلاردا تورکیه‌ده، "پرونده" معناسی یانیندا، "فایل" قارشیلیغی اولاراق دا یایقین‎لاشیبدیر.

9.      زاکین(zakin):"قانون، قایدا". دانیشیق دیلینده، هله‌ده ائشیدیلیر. گئچمیش‌ده داها چوخ یایقین‌ایمیش. کلمه‌نین روسجا زاکون(zakon)دان گلدییی و قاجار دؤنمی فارسجاسیندا "قانون، روس قانونو" اولاراق گؤرولدویو بیلینیر. سؤزجویون بیر عجایب بیچیمی‌نی، دانیشیق دیلینده و بیر یاشلی آدام‌دان ائشیتدیم:زَیقون(zeyqon). زاکون روسجا یانیندا، باشقا ایسلاو دیللرینده ده یایقین‌دیر و نهایی قایناغینین آناایسلاوجا اولدوغو دوشونولور.

10. اَفَل(efel): خصوصیله اَفَل-اَفَل باخماق دئییمی ایچینده "گیجه‌لمک، چاش-باش اولوب اطرافا باخماق" معناسیندادیر. آنادولودا آفال "سرسم، گیج" معناسی داشیماقدادیر(ایسپارتا، بورسا، ترابزون/ماچکا). یازی دیلینده اؤزللیک‌له آفاللاماق(afallamak) بیچیمی‌نده گؤرونور. بونون یانیندا آنادولو آغیزلاریندا و ایستانبول تورکجه‎سینده آوال-آوال دا واردیر. سؤزلوکچولر(تیتسه، نیشانیان کیمی) کلمه‎نین کؤکونون آچیق اولمادیغینی یازارلار. سانیرام آشاغیداکی بیلگی‎لر، کلمه‌میزه ایشیق توتابیلر؛ آولااخ(avalah) "گیج، آواناق" آنلامی‌ندا (شیران/گوموشخانه) و آوالاق گئنه ده او معنادا(کاستامونو، آفیون)واردیر. یازی دیلینده آوالجا "گیج آدام کیمی، پخمه کیمی" گؤرونور. آواق دا بو اوسته‌کی معنالارا یاخین اولاراق آنادولودا واردیر. بو بیلگی‌لردن آنلاشیلان کلمه‎میز آواناق‌دان قیسالتما و پوزولما اولاجاق‌دیر. آواناق ارمنیجه‌دن آلینج اولاراق، اؤنجه‌کی یازی‌لارین بیرینده بیلدیردیییم کیمی، اوسته‌کی معنالاردادیر. سانیرام بو ده‌ییشگه‌لرین فرقلی‌لشمه‎سی و چوخلوغو کلمه‌نین آنلاتیجی ماهیت قازانماسی‎ندان اولمالی‌دیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

متفرقات-6

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 11 خرداد 1398-06:49 ب.ظ


(1)

قَش یا قُش؟

در لغتنامۀ دهخدا، لفظ قش توجهم را جلب کرد. کلمه "شبیه و مانند و نظیر، یار و رفیق" معنا شده و به دو فرهنگ ناظم‌الاطباء و استینگاس ارجاع داده شده است. از آنجا که لفظ مزبور همراه شواهد ذکر نشده، نمی‌توان از میزان رواج آن در متون فارسی اطمینان حاصل کرد. از طرف دیگر چون قش در فرهنگهایی نظیر عمید و معین مضبوط نیست، باید کلمه‎یی نادر باشد. باری نکته‌یی که باعث تعجب است، ضبط آن با فتحه یعنی قَش است، حال آن که این لفظ علی‎القاعده ترکی، باید قُش(با ضمّه) باشد(احتمالاً منابع فوق به منشأ ترکی کلمه التفات نداشته‌اند). لفظ قُش(qoş)، قاعدتاً همریشه با فعل قوشماق(=به هم پیوستن، جفت کردن) بوده و از فعل *قوماق مشتق شده است. از ترکی قدیم به این طرف قوْش در عموم زبان‌های ترکی به معنای "جفت، همتا، نظیر، یار" وجود داشته است و مؤلفین فرهنگ اتیمولوژیک زبانهای آلتاییک، ن ذرا آن را متمایز از قوْش "اردوگاه، مقر، محل اتراق" در ترکی قراخانی و بعضی لهجات می‌دانند.

(2)

قبراق و غبراغ

در سری مقالات دکتر علی‌اشرف صادقی تحت عنوان "پژوهشهای لغوی"(نشریۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ 10، ص98)، ذیل مادۀ قبراق آمده است که این لفظ را معین و انوری(فرهنگ سخن) ترکی دانسته‌اند، اما دؤرفر آن را در فرهنگ‌های ترکی نیافته است. لذا احتمال داده‎اند که از gubrag "هشیار، بیدار" در پهلوی آمده باشد و از لهجه‎یی که تبدیل گ>غ در آن رخ داده است. گویا دکتر احمدرضا قائم مقامی هم در شمارۀ قبل آن نشریه دیدگاه مشابهی را پیش کشیده است. البته دکتر صادقی به دشواری این تحلیل و این ابهام که چرا این قبراق یا واریانت‎های احتمالی آن تا عصر حاضر در متون فارسی ضبط نشده و چرا تلفظ دو واژه تفاوت دارد، واقف است. تصور می‌کنم اتکای به دورفر(که خود در این مورد متکی به معین است) و عدم اطلاع دست اول از ترکی موجب این استنباط شده است. دؤرفر در قسمت ملحقات(مادۀ 2071) از کلمۀ قبراق یاد کرده، ولی آن را اشتباه خوانده است(qobraq). تا جایی که می‌دانم قبراق در فارسی qebraq/qibraq تلفظ می‌شود. همین تلفظ اشتباه باعث اشتباه آن عالم دقیق‌النظر شده است. و گرنه کافی بود که به مادۀ قیوراق(kıvrak) در منابع ترکی غربی نظر می‌کرد تا هم منشأ کلمه برایش واضح شود و هم معنای آن. فعل قیویرماق از ترکی قدیم به این طرف در معنای "پیچیدن، تاب خوردن، چنبره زدن" و مجازاً "منعطف بودن/شدن" داشته و اینک نیز در ترکی(استانبولی، آذربایجانی و لهجات آناتولی) به معنی "چُست و چالاک، فرز، با نشاط و سرحال" و حتی "خوش تیپ، شیک‌پوش، مقاوم، عجول، فعال پرحرکت و البته نوعی روسری" هم بوده است. چیزی که مبهم است آن که آیا قیوراق> *قِوراق>قبراق در فارسی رخ داده یا از لهجۀ خاصی از ترکی اخذ شده است.

(3)

انگ و ink?

در فرهنگ سخن و ذیل انگ، ضمن نقل معانی کلمه(مُهر و نشان مؤسسه و..، تهمت،..عیار و درجۀ خلوص(در شیمی))، با علامت سؤال منشأ آن، ink انگلیسی معرفی شده است. این اتیمولوژی احتمالاً-نظیر موارد فراوان دیگر-از عمید اخذ شده است. بطلان این فرض واضح است. زیرا غیر از قدمت اصطلاح انگ در متون فارسی و تفاوت معنایی آن با ink، وجود آن در منابع ترکی بسیار قدیمی معلوم است.

انگ(eŋ) در ترکی قدیم(مثلاً در دیوان لغات الترک) به معنای "علامت(معمولاً داغ) روی حیوانات و احشام و بالاخص علامتی که روی گوش اغنام و احشام ایجاد می‌شود"، آمده است. مطابق انتظار، این کلمه در ترکی غربی به صورت اَن(en)در آمده و از آن فعل انه‌مک(enemek) "مارک/علامت روی حیوان/جنس گذاشتن" ایجاد  شده است و در لهجات محلی و اغلب نقاط آناتولی رواج دارد(البته این فعل نباید با فعل متشابه انه‌مک(=اخته کردن) خلط شود). گذشته از آن، فعل انله‌مک(enlemek) نیز دقیقاً به همین معنا، رواج قابل ملاحظه‌یی دارد. معنای مجازی "تهمت و بهتان"، که در فارسی رواج دارد، با تعبیر "داغ ننگ" قابل قیاس است. در این واژه نیز، همانند الفاظ متعدد دیگر، فرم محفوظ مانده در فارسی، یادگار املا و تلفظ قدیمی‌تری است. همچنین بدیهی است که انگ در معنای "زنبور"(فارسی) لفظی غیر از کلمۀ مانحن فیه است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-39

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 26 اردیبهشت 1398-01:42 ب.ظ

1.      قانتیرقا(qantırqa):"آتین گمی‌نی جیلووا باغلایان حلقه‌[لر]". اؤنجه یازدیغیم کیمی بو دا آتچیلیق و مینیجی‌لیک دئییم‌لریندن ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندان ساده‌جه قارص/آرپاچای‌دا واردیر(قانتارقا اولاراق). تورکیه تورکجه‎سینده قانتارما(kantarma)"آتین دیلینی باسدیرماق صورتی ایله اونو دَنَتله‌مک ایشینه یارایان دمیر آلت" معناسیندادیر. سؤزجویون موغولجادان گلدییی و اصلینده qantar- فعلیندن"آتی گَمله‌مک، آتین نوختاسینی برک توتماق" تؤره‎دییی بیلینیر. تورکیه‌ده‌کی بیچیم، تورکجه ـمه/ـما اکینه بنزتیلیرک اورتایا چیخمیش اولمالی‌دیر.

2.      شئشه‌لنمک(şéşelenmek):"منم‌لیک ائتمک، اؤیونمک، بؤیوکسونمک/اؤزونو بؤیوک گؤسترمک، آسارام-کَسَرم دئمک". کلمه بو معنایا یاخین و بو بیچیمی ایله آنادولودا(آماسیا، بایبورت، قارص) واردیر و شئشه‌لمک (şéşelemek) گئنه ده بو آنلام‌دا(قارص، سیواس/قانغال، قیصری/قیزیل ویران) گؤرونور. سانیرام ششه‌لتمک(şeşeltmek) "گؤزونو آغارتماق یولویلا قورخوتماق"(قارص، بایبورت آغیزلاریندا) بیزیم فعل ایله ایلگی‌لی اولمایاجاق‌دیر و اصلینده شاشی(=چئری، گؤزو اَیری) کلمه‎سی‎نین بیر ده‎ییشگه‌سی اولان شَشی(şeşi)دن گلمه‌لی دیر. سانیرام شئشه‌لنمک فعلینده اسکی بیر سؤزجوک گیزلی اولاراق یاشاماق‎دادیر. بو گؤروشو فعلیمیزده‌کی قاپالی é سسی‌نین وارلیغی تأیید ائدیر. منجه دیوان لغات‌ الترک‌ده گئچن سئش(séş) "ضمانت"(من آنغار سئش بئردیم=من اونا ضمانت وئردیم) ایله یارانمالی‌دیر شئشه‌لنمک فعلی. "انسانین اؤزوندن امین اولماسی، اؤزونه آرخایین اولماسی" کیمی دئییم‌لر ده دیلیمیزده بو کیمی داورانیش‌‌لاریدا سؤیله‌نیر. کلمه‌ده س>ش حادثه‌سینه گلینجه، ایکینجی هجانین تأثیرینده اولمالی‌دیر. بیر بنزر دوروم‌ دا دیلیمیزده یاشایان شیش<سیش(sış) "سیخ"ده گؤرونور. 

3.      ورهوْوو(verhovu):"وحشی(اوشاق)، آداما یوْووماز(اوشاق)، سؤزه باخماز، اؤیوت آلماز". اؤزللیک‌له ازدیرمک نتیجه‎سینده سؤزه باخماز حالا گلن اوشاغا وئریلن آددیر و دانیشیق دیلینده گؤرولور. آنجاق سؤزجوک آنادولو دا و یازی دیلینده گؤرولمه‎دی. کلمه باشی و<ب اولابیلر دییه دوشوندوم، قارشیما ارزروم‌داکی برهاوی(berhavi) "هاوایا اوچورولموش، یاراماز، بوش" چیخدی. برهاوی یازی تورکجه‎سینده گؤرولن برهاوا(berhava) دان پوزولمادیر و بو کلمه عثمانلیجا محصول‌لاریندان ساییلابیلیر. فارسجا بر+هوا'دان اوْلوشان کلمه‎یه نه احتیاج واریمیش تورکجه‎ده؟ بیلمه‌دیم. هاوایا/هاوادا کلمه‌سی تام بو معنادادیر. نه ایسه ورهووو'دا هاوالانماق (فارسجادا "هوایی شدن" دئییمی‌نه دقت ائدین) معناسی‌نین تأثیرینده یئنی آنلام اورتایا چیخیبدیر دییه دوشونورم. فارسجا بر- اداتی ایله قورولان عثمانلیجادا بیر چوخ سؤزجوک وارایدی. بوگونکو تورکیه تورکجه‎سینده یاشایان‌لار داهی وار: بردوش(berduş)، فارسجادا "خانه به دوش/بردوش"دان گلیر و "ائوسیز، یوواسیز کیمسه" دئمک‌دیر؛ بردوام(berdevam) "داواملی، آردیجیل"، فارسجا  بر- ایله عربجه دوام'دان قورولموش؛ برگوذار (bergüzar) "یوللوق، یولچونون/مسافرین هدیه‎سی"، فارسجا بر- و گذار"گئدیش، گئچیش"دن تؤره‎دیلیب‌دیر و عثمانلیجایا مخصوص ساییلمالی‌دیر؛ برکمال(berkemal) "تاس-تامام، نقصان‎سیز، اسکیک‎سیز"، بر+کمال؛ برمعتاد(bermutat) "عادت اوزره، آلیشمیش اولاراق"، بر+معتاد(=عادتلی، عادت اولموش)؛ برطرف(bertaraf) "رفع ائدیلمیش، قالدیریلمیش"، بر+طرف "بیر یانا قویماق" معناسیندان قایناقلانمالی‌دیر.

4.      ساپلیجا(saplıca):"ساپلی تاوا، دسته‎لی تاوا". لهجه‎لریمیزده گؤرولن سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا یوخدور. آنجاق کلمه‎نین کؤکو و تؤره‎ییشی آچیق‎دیر: ـجه/ـجا اکی‌نین اوزونجا دورماق لازیم‌دیر. آنجاق بورادا بیر ایکی بنزر اؤرنک وئرمک‎له یئتینیرم؛ داشلیجا و تاشلیجا، آنادولو آغیزلاریندا(قونیا، آیدین، موغلا) تویوق کیمی حیوان‌لارین داشلیغی(=سنگدان) معناسیندادیر. آنادولودا قانلیجا و دوواقلیجا(duvaklıca) ایکی گؤبهلک آدی‌دیر و دیشلیجه "چنگل"(گیره‎سون لهجه‌سینده) و "یئددی/دوققوز دیشلی دیمیریق/ دیرمیق" اولاراق آنادولو آغیزلاریندا واردیر. ساپلیجا'نین دا ساپ+ـلی+ـجا اولاراق آچیقلاندیغی بللی‌دیر.

5.      آیاما(ayama):"لقب، تاخما آد". سؤزجوک آغیزلاریمیزدا یایقین گؤرونور. یازی دیلینده گؤرمه‎میشم. آنادولو آغیزلاریندان اوردو لهجه‎سینده(بوغازجیق و آی‎باستی یؤره‌لرینده) بو معنادا یاشاماق‌دادیر. کلمه‌نین کؤکنی آچیق ساییلیر. اسکی و اورتا تورکجه‌ده وار اولان آتاماق>آداماق "آد قویماق، آد تاخماق" فعلیندن آداما>آیاما گلیشیبدیر. آداماق و آدیماق(adımaq) عثمانلی قایناق‌لاریندا دا واردیر. آیاما یازی دیلیمیزه آلینابیلر.

6.      چیلیس(çilis):"خسیس، قیتمیر، قیسمیر، واریئمز، گؤزو دار". بیر چوخ لهجه‎میزده گؤرولن سؤزجوک بو بیچیمی و معناسی ایله لنکران کیمی آغیزلاردا دا واردیر. کرکوک‌ده، چیلیس "گؤردویو هر یئمک‌دن ایسته‌ین(اوشاق، حیوان بالاسی و..)" معناسی داشیماق‌دادیر. جیلیس(cilis) نییده آغزیندا "یاردیما مؤحتاج" آنلامی داشیر و جیلیز(ciliz) ده (آرتوین، امون، قونیا/سولوتاش) "اینجه، نازیک" معناسیندادیر. بوردان تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده یایقین اولان جیلیز(cılız) "ضعیف، گوجسوز، دَیَرسیز، اؤنمسیز" قارشیمیزا چیخیر. بو سؤزجوک آیریجا آنادولو آغیزلاریندا جوخ فرقلی بیچیم‌لرده گؤرونور و "یئنی دوغولموش اوشاق، مریض، سئیرک، قیسابویلو" آنلام‎لاری دا وار. مثلا غازی آنتپ'ده جولاز (culaz)"یوخسول، الی بوش" دئمک‎دیر. جولوز(culuz) دا زونغولداق، نییده و قونیا آغیزلاریندا "پولسوز" اولاراق یاشار. آنلاشیلان کلمه‌نین ایلکین معناسی "ضعیف‌لیک، دَیَرسیزلیک"ایمیش، سونرالاری، یوخسوللوق، مریضلیک و بوردان دا قیتمیرلیق و قیسمیرلیق اورتایا چیخیبدیر. سؤزجویون ارمنیجه çlaz دان گلدییی دوشونولور(دانکوف، 184.ص). آنجاق نیشانیان بیر ارمنی آراشدیریجی اولاراق، بونا شوبهه‌لی یاناشیر. دیلیمیزده آلینتی اولدوغو کسین گؤرونور. لهجه‎لریمیزده کیلیس(kilis) و کینیس(kinis) سؤیله‎ییش‌لرینه ده راستلامیشام. آنجاق بو بیچیم‌لر فارسجا کِنِس کلمه‎سی‌نی بیزه خاطیرلادیر. فارسجا سؤزجوک ده دانیشیق دیلینه عایددیر و اسکی قایناق‌لاردا راستلانماز. بیزیم چیلیس ایله ایلگی‎سی آچیق ساییلماز.

7.      تیریق(tırıq):"ایسهال". آذربایجان‌دان باشقا آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ یایقین‌دیر. اؤنملی وئری‌لر بونلار: تیریق(بیتلیس، ماردین، نییده)، تیریخ(آرتوین، قارص، ارزروم، وان، نییده)، تیریقلاماق و تیریخلاماق فعل‌لری ده او چئوره‌لرده یایقین ساییلیر. تیریقلی سؤزو "ایسهاللی" معناسیندان علاوه، ارزروم‌دا تیریخلی(tırıhlı) اولاراق "سؤیوشجول" معناسیندا دا گؤرونور. سانیرام آذربایجان‌دا بونا بنزر بیر دئییم واردیر. کلمه‌نین آیری بیچیم‌لری ده واردیر. نه ایسه سؤزجویون آلینج اولدوغونو و ارمنیجه‌دن گلدییی‎نی دانکوف دیله گتیرمیش. کلمه‎نین تورکجه قارشیلیغی‌نا گلینجه، بونلارا دقت ائتمک گره‌ک: سورگون(sürgün) ، اصلینده "ایچ سورمک"(=ایسهال اولماق)، "اوره‌ک سورمک"(عینی معنادا) فعلیندن گلیر و ایکی اؤنملی معناسی داها واردیر(=جوانه، تبعیدی). ایکینجیسی اؤتروک(ötrük) و یا اؤتوروک (ötürük)دور و بو سؤزجویون ده، اؤتورمک(= بیراخماق، توتابیلمه‌مک، ایسهال اولماق) فعلیندن گلدییی آچیق گؤرونور. اوچونجو تورکجه قارشیلیق جیرجیر(cırcır) (تاندیغیمیز بؤجک آدی کیمی یازیلیر و اوخونور) سؤزجویو، بالیکسیر و ایستانبول(یئنی کؤی) آغیزلاریندا گؤرونور و سس تقلیدینه دایاندیغی آچیق‌دیر.

8.      دؤیه‌نک(döyenek):"برکیمیش یارا، میخچا". گؤزلندییی کیمی دؤوه‌نک(dövenek) بیچیمی ده وار آغیزلاردا. آذربایجان جمهوریتی‎نده میخچا قارشیلیغی اولاراق یایقین‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا "ناسیر <ناسور"(ایسپارتا، اگریدیر کندلری) معناسیندادیر. کلمه‌نین تؤره‌تیمی آچیق‌دیر. دؤگمک>دؤیمک فعلیندن ـاناق/ـه‌نَک اکی ایله تؤره‌دیلیب‌دیر و "دؤیولمک، تاپدانماق" معنالاری، دؤیه‌نک سؤزجویونده گؤرونور. آنادولودا دؤگه‎نک(dögenek) "آیاقلانمیش و تاپدانمیش یول/یئر" معناسیندا دا گؤرونور (ایسپارتا، قونیا). یازی دیلیمیزده یئرینی آلابیلن سؤزجوک‌لردن‌دیر.

9.      اودوقماق(uduqmaq):"چوخ آجیقماق". سؤزجویو اؤنجه‎کی یازی‌لارین بیرینده(آنادیل‌دن درلمه‌لر-9) گتیرمیشدیک. اودوقماق و بنزری فعل‌لری آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‌دیم. آنجاق دیوان لغات الترک‌ده یوتوقماق(yutuqmaq) بیچیمی‌نده گئچن و "قوراقلیق‎دان آریقلاماق، اؤلوم حالینا گلمک" معنالاریندا گؤرولن  فعل، بیزیم اودوقماق فعلی‌نین، اسکی بیچیمی‎ندن باشقا بیر زاد اولمادیغی آچیق‌دیر. بیزده اوتماق>اودماق "بلعیدن" اولان فعل آنادولو آغیزلاریندا داها چوخ یوتماق(yutmak) اولاراق گؤرونور. یوتوقماق ایسه یوتماق فعلینه –VQ- اکی‌نین گلیشی ایله اورتایا چیخیبدیر(گؤرمک>گؤروکمک، سینماق>سینیقماق، و.. اولدوغو کیمی). قیساجاسی، اودوقماق دیلیمیزده یاشایان کؤکلو و اسکی سؤزجوک‌لریمیزدن ساییلیر، قورونماسی و یاشادیلماسی گؤزل ایش اولور.

10. مافا(mafa):"آغاج تابیت". سؤزجوک چاراویماق‌دان درلنمیش. اما سانیرام باشقا بؤلگه‌لرده ده واردیر. آنادولو آغیزلاریندا آز گؤرولن سؤزجوک، ارزروم‌دا "سَفَره چیخارکن حیوان‌لارین ایکی یانیندان آسیلان صاندیق" دئمک‌دیر. یازیلی تورکجه‎ده mahfe و mahaffe یازیم‌لاریلا گؤرولن سؤزجوک عربجه مَحفّه‌دن گلدییی آچیق‌دیر. محفّه فارسجا سؤزلوک‌لرده "هودج، کجاوه" اولاراق چئوریلیر. اصلینده "دَوَه و فیل کیمی حیوان‌لارین بئیلنه قویولان و اوستونده اوْتورولان سبد" معناسیندایمیش. سونرالاری صاندیق و اؤلو صاندیغی یعنی تابیت معناسینی قازانیبدیر. رحمتلیک ساعدی‎نین "توپ" آدلی رومانیندا، موغان شاهسئون‌لری آراسیندا آغاج تابیت معناسیندا بیر مافیرقا'دان سؤز ائدیلیر.  مافیرقا ایله مافا'نین بنزرلییی دقت چکیر. آنجاق اک هاردان گلیر؟ بیلمیرم دئسم دوغرو اولار. بلکه بیر ـیرقا اکی داشییان(قونالقا، ناسیرقا، قابیرقا و..کیمی) کلمه تأثیرینده اولار بیلر. روسجا اولابیله‎جه‎یی احتمالی اوزرینده ده دوردوم آنجاق روسجا بونا بنزر بیر سؤزجویه راستلامادیم.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

کؤچری

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 23 فروردین 1398-07:18 ب.ظ

کؤچری(köçeri) داها چوخ آذربایجان تورکجه‌سینده یاشایان سؤزجوک‌لریمیزدن‌دیر. کلمه‌نین تؤرهییشی آچیق گؤرونور؛ کؤچـ+-ArI . بو اک ایله تؤره‌یَن بیر نئچه سؤزجوک وار دیلیمیزده:

1.      اؤتری(öteri):"گئچیجی، گذرا". اؤتمک فعلینه دایاندیغی آچیق‌دیر و یالنیز آذربایجان تورکجه‎سینده گؤرونور.

2.      اوچاری(uçarı):"اله آووجا سیغمایان اوشاق، بوگونکو دئییمی ایله هیپرآکتیو/بیش فعال". اوچماق فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر. نیشانیان، سؤزجویون، هاشاری/آشاری کلمه‎سی‌نین ائتگی‌سی آلتیندا یاراندیغی‎نی دوشونور. آنجاق باشقا سؤزجوک‌لره باخینجا، تورکجه‌ده بئله بیر اکین وارلیغی گؤزه چارپیر.

3.      کؤچری:"تئز-تئز کؤچن". سنگلاخ‌ سؤزلویونده"کوچاری" یازیمی ایله بئله آچیقلانیر:"طایفۀ خیمه‌نشین را گویند که کار ایشان نقل و حرکت باشد و آن را کوچمان(köçmen) هم نامند". بو وئری، اکین ان اسکی اؤرنک‌لریندن ساییلر. فارسجا "کوچرو"ون بو کلمه‌دن یاراشدیرما یولویلا آلیندیغی‌نی دوشونورم. گؤچری، آنادولودا دار بیر آلان‌دا واردیر.

4.      توتاری(tutarı):"صرع، توتماجا". کلمه اصلینده "توتار" دا اولابیلر. ایکی‌سی ده آنادولودا گؤرونور.

5.      آشاری(aşarı):"آشاغی". سؤزجویون آشاغی‌دان پوْزونتو اولدوغونو ادعا ائتمک اولماز. اصلینده آشار(ایشین آشاری کیمی دئییم‌لرده)دان گلیشمیش اولابیلر. آشاری آنادولو آغیزلاریندا گؤرونور.

6.      گئدری(géderi):"گئدیجی، قالیجی اولمایان". قرآن‌دا گئچن "ان الباطل کان ذهوقاً" بو دئییمی ایله چئوریله بیلر: باطل گئدری ایدی/گئدری‌دیر..آذربایجان تورکجه‌سینده گؤرولور.

7.      قالاری(qaları):"قالیجی، قالارقی". آذربایجان ساحه‌سینه مخصوص سؤزجوک‌لردن ساییلیر.

·       هاشاری/هَشَری(haşarı): آنادولودا و تورکیه تورکجه‎سی‌نده، اوچاری کیمی معنالاری واردیر. آنجاق فارسجادا "آشیری شهوتلی" دئمک‌دیر. هادی به‌ی سؤزجویو، آشماق فعلیندن گتیرمه‎یه چالیشیر. آنجاق، منجه سؤزجوک فارسجاداکی "حَشْری"دن گلمیش اولمالی. حشری، "حَشْر"(-قوْشون، اوْردو) کلمه‎سیندن گلمیش و اصلینده "عسکر، چئری، ساواشچی" دئمک‎ایمیش. دهخدانین یازدیغینا گؤره "حَشْری" بیر زامان‌لار، "ارکک‌لره دوشگون اولان قادین، ارسَک" دئمک‌‎ایمیش. اسکی‎لردن، عسکرلرین، یئندیک‎لری اؤلکه‌لرین قادین‌لارینا و قیزلارینا، اؤزللیک‌له گوجورمه یولویلا، تجاوز ائتدیک‌لری مشهوردور. سانیرام بوردان "آشیری شهوت" معناسیندا اولان هاشاری‌، معنا یونگوللشمه‎سی ایله "یئرده-گؤی‎ده دورمایان اوشاق" معناسینی قازانیب‌دیر. نیشانیان'ین کلمه‎نی عربجه حشره (=بؤجک) سؤزجویونه باغلاماغی‌نین یانلیش‌لیغی آچیق‌دیر.

·       دیاربکیر آغزینداکی چیقاری(çıkarı):"چؤل، ائشیک"، دیشاری/ایچری کیمی کلمه‎لرین تأثیری آلتیندا یارانمالی‌دیر. او سؤزجوک‌لرده‌کی –Arİ اکی اسم و صفت‌لره گلیر. بیزیم اک ایسه، فعل‌لره گلمک‌ده‌دیر.

·       سویتاری کلمه‌سی‎نی زینب قورقماز و تحسین بانغواوغلو کیمی گرامرچی‌لر، بو اکین تؤره‌تمه‌لری آراسیندا سایارلار. آنجاق باشقا بیر یازی‌دا دا گتیردیییم کیمی، سویتاری، عربجه سعتری و نهایی اولاراق یونانجادان گلیر.

·       سانیرام بیر گئچری(géçeri)"اؤتری" سؤزجویونو ده ائشیتمیشم. آرخایین ده‎ییلم.

***

بو اک اسکی تورکجه و اورتا تورکجه‌ده گؤرونمور. یالنیز اوغوز تورکجه‎سینده اؤرنک‌لری وار. اصلینده –Ar (گئنیش زامان اکی) ایله –İ اکی‎نین قاریشیغی‌ندان اورتایا چیخمیش اولابیلر. بیرده دوشونورم –VrGA اکی‎نین بیر ده‌ییشگه‎سی اولان –ArGİ اکی‌نین قیسالتماسی اولابیلر می؟ بیر ایکی اؤرنه‎یه گؤز آتماق‌ دا فایدا وار:

1.      گزرگی(gezergi):"چوخ گَزَن، گَزَیَن". آرتوین آغزیندا "قاراچی" دئمک‎دیر و آدین وئریلیش سببی آچیق گؤرونور. گتیردیییمیز معنا آذربایجان جمهوریتی‎نین توْووز بؤلگه‎سینده یاشار.

2.      اؤترگی(ötergi):"گئچیجی، اؤتری". بایبورت و قارص آغیزلاریندا وار.

3.      قالارقی(qalarqı):"قالیجی، ماندگار". آذربایجان تورکجه‎سینده واردیر و آنادولودا گؤرولمز. آیریجا تورکجه‎میزده‌کی قالاری بونون قیسالتماسی اولابیلر و بو ایلیشگی‌یه ایشیق توتابیلیر.

4.      بوشارقی(boşarqı):"شُل، آخاغان". سؤزجوک آذربایجان ساحه‎سینده گؤرولور. چاغاتایجادا گؤرولن بوْشارماق "بیراخماق، آزاد ائتمک" فعلیندن گلمیش اولابیلر. اما بو فعل آذربایجان تورکجه‌سینده یاشاماز سانکی. او زامان بوشاماق"[قادینی]بیراخماق، آیریشماق" فعلینه باغلانابیلر. بو دا کسین ده‌ییل‌دیر منجه.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-38

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 15 اسفند 1397-11:15 ق.ظ

1.      یئییتمه(yéyitme):"جذام مریض‌لییی". دانیشیق دیلیندن، میانا آغزیندا ائشیتمیشم. باشقا یئرلرده ده اولمالی‌دیر. سؤزجویو آنادولو آغیزلاریندا و سؤزلوک‎لرینده تاپابیلمه‎دیم. سانیرام آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص اولاجا‌ق‌دیر. کلمه گونلوک فارسجاداکی"خوره" و اسکی فارسجاداکی "خواره" ایله مقایسه ائدیلمه‎لی‎دیر. مریض‎لیک‌ده، سانکی انسان'ین بدنی یئییلیر، آزالیر، بیچمی پوْزولور و بیر یئرلری یوخ اولور.

2.      شارامات(şaramat):"آچیق سؤزلو آدام، رُک". سؤزجوک میانا آغزیندان درلنمیش. آنادولو آغیزلاریندا شَرَمَت(şeremet) "چالیشقان، باجاریقلی، قیوراق" دئمک‎دیر و یایقین ساییلیر. کلمه‎نین کؤکنی‎نی کسین اولاراق تثبیت ائده‎بیلمه‌دیم. عثمانلی قایناق‌لاریندان سامی سؤزلویونده گؤرولن و آنادولو‌دا بیر کند آدی داهی اولان، شَرَمَت، بیلدیییم ان اسکی قایناق اولاراق الدّره المضیئه فی لغه الترکیه ده شرمنت(şerement) بیچیمی‌نده گؤرولور. قافقازدا، قاراچای تورک‌لری آراسیندا دا بو آد گئچیر. آیریجا اصلینده تاتار کؤکنلی اولان، اسکی روس عایله‎لریندن شرمتو(Şeremetev)لردن بو آدی داشییان اونلارجا مشهور شخصیت روس تاریخی‎نده یاشامیش‎دیر.  آدین روسجا اولمادیغی بیلینیر و ایکی تورکجه آچیقلاماسی وار: بیری چوواش تورکجه‎سینده شرمت آدیندان(=یوخسول، اوتانقاج معنالاریندا) گلدییی و او بیریسی ده شیراحمد و یا شیرمحمد>شیرممد کیمی بیر آددان پوزما اولدوغو گؤروشو‌دو. چوواشجا سؤزجویون فارسجا شرمنده‌دن آلینتی اولدوغو آچیق ساییلیر. ایکینجی آچیقلاما دا بیزیم کلمه‎نین کؤکنی اولابیلمز. موسکووا'نین ان بؤیوک خیاوان‎لاریندان و مترو دوراق‎لاریندان بیری‌نین آدی شرمتیوسکایا(Şeremetyevskaya) اوسته‌کی آدینی چکدیییمیز عایله‌دن بیری‌نین خاطره‎سینه گؤره سئچیلیبدیر. سؤزجوک منه فارسجا کؤکنلی گلیر؛ شرمنده'دن پوْزما اولماسی، فرقلی سبب‎لردن اؤترو، دوشوک احتمال. آما بلکه بیر *شرمند<*شرّمند سؤزجویوندن گلمیش اولابیلیر. دیلیمیزده‎کی شره-شور(şere-şür) دئییمی‌نه ده دقت ائدین.

3.      کورسک(kürsek):"جوتلشمه ایسته‌یی/زامانی(خصوصیله ایت‌لرده)". سؤزجوک بو بیچیمی ایله آذربایجان‌دان باشقا قارص‌دا واردیر. آنادولونون باشقا آغیزلاریندا گؤرولمه‎ین سؤزجوک، آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلمالی. دیوان لغات الترک‌ده کورسه‌مک (kürsemek) وارسادا، معناسی بیزیم سؤزجوک‌دن اوزاق‌دیر. منجه کورسک، اسکی و اورتا تورکجه‎ده یایقین گؤرولن کوسه‌مک(küsemek) "ایسته‌مک، دیله‌مک" فعلیندن گلیر. بو فعل‌دن اسکی و اورتا تورکجه‌ده کوسوش(küsüş) "ایستک، میل" چوخ گؤرولور. آنادولو آغیزلاریندا گؤرولن کوسنمک(küsenmek) "به‌یه‌نمک" اوسته‌کی فعلین دؤنوشلو بیچیمی اولاجاق‌دیر. ایسته‌مک فعلیندن "میل، شهوت" معناسینا گئچمک چتین ساییلماز. عربجه‌ده شهوت، اصلینده شهی/شهو "ایسته‌‌مک"  فعلیندن گلمک‎ده‌دیر. کلمه‌ایچی سس‌سیز گلمه‎سی ایله *کوسک (*küsek)>کورسک الده ائدیلیر. اورتا تورکجه‌ده، کوسنمک (küsenmek) "میل ائتمک، ایسته‌مک" و کوسنچ(küsenç) "میل، ایستک، طلب" ده واردیر. آیریجا بیلدیییمه گؤره دَلَب<طلب ده، لهجه‌لریمیزده "ائششک‌لرین جوتلشمه ایستهیی/زامانی" معناسیندادیر و بنزر گلیشیمی گؤستریر.

4.      باراما(barama):"ایپک، ایپک قوردو، پیله". داها چوخ آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص گؤرولور. آنادولو آغیزلاریندا(سامسون/چارشامبا کندلری،آماسیا/مرزیفون، توقات و سیواس) "ایپک قوزاسی" یعنی "پیله" معناسیندادیر. نه ایسه سؤزجوک اسکی فارسجادان آلینتی‎دیر. فارسجادا بهرامه "ایپک، پیله" دئمک‎دیر و دهخدانین یازدیغینا گؤره، بهرامج بیچیمی‏نده عربجه‎یه ده گئچیبدیر. بهرامه، بهرمان"یاقوت، آلاجا قوماش/ایپک"دن گلمیش اولابیلر. تورکجه‎میزده، باراما قارشیلیغی اولاراق ایپک و ایپک قوردو واردیر.

5.      دؤنگه‌له‌مک(döngelemek):"سؤزونو گئری آلماق، اؤنجه‌ دئدییی‎نی دانماق، توپوردویونو یالاماق". سؤزجویو میانادا ائشیتمیشم. باشقا یئرلرده ده اولابیلر. فعلیمیزین دؤنگه "دؤنوم، دؤنوش نقطهسی، بوروق" کلمه‎سیندن یاراندیغی آچیق‌دیر. دؤنگه، حیدربابادا دا گلیبدیر:"بیلمزایدیم دؤنگه‌لر وار دؤنوم وار/آیریلیق وار ایتگین‌لیک وار اؤلوم وار". آنادولو آغیزلاریندان ایغدیر، قارص/آرپاچای و مالاتیا لهجه‎لرینده "دؤنه‎مج، ویراژ" معناسیندادیر. دؤنگه، بیلدیییمیز –gA اکی ایله تؤره‎دیلیبدیر؛ سوپورگه، بیلگه، بؤلگه، یونغا کیمی سؤزجوک‌لرده اولان اک‌دیر. دؤنگه و دؤنگه‎له‌مک یازی دیلیمیزده یایقین‎لاشابیلر.

6.      دایانات(dayanat):"دیرنمه، دیرنج، مقاومت، دایانیق‌لیق". سؤزجویو بیناب‌دا ائشیتمیشم. آنجاق باشقا یئرلرده ده وار اولدوغونو بیلیرم. آنادولو آغیزلاریندا گؤرولمه‎دی. دایانماق فعلیندن گلدییی آچیق‌ گؤرونور. سایین هادی، کلمه سونوندا عربجه ـات(جمع اکی) اولدوغونو دوشونور. بو جمع اکی هانسی سؤزجویه گلمیش؟ فعل کؤکونه می؟ منجه ده کلمه‌ده عربجه اکین تأثیری اولابیلر. آنجاق بیزده‌کی سؤزجوک آنادولودا یایقین اولان دایانتی(dayantı) "دستک، دایاق، دایانیق‌لیق" کلمه‎سی‌نین بیر ده‌ییشگه‎سی و مؤحتملن کؤچوشمه‎لی بیچیمی اولاجاق‌دیر دییه دوشونورم. سانیرام اؤنجه بیر *دایاناتی/ *dayanatı اورتایا چیخمیش سونرا کلمه سونو سسلی(اوچونجو شخص یییه‌لیک اکینه بنزه‌تیلرک) دوشموش و دایانات قالیبدیر. دوروم بئله اولونجا، منجه دایانات یانیندا، دایانتی دا یازی دیلینده ایشلک حالا گله‎بیلر.

7.      تاپقیر(tapqır):"یَهَرین اوستوندن و آتین قارنی‌نین آلتیندان گلیب باغلانان باغ/اؤرکن". تاپقیر آنادولودا فرقلی معنالاری واردیر. بیزیم سؤزجویه یاخین اولان وان‌داکی "بؤلوک، دوزوم، قافله" معناسی‌دیر. بو کلمه‌نین وان‌دا تاپقور سؤیله‎ییشی ده واردیر. تاپقور/دابقور ایسه مشهور موغولجا سؤزجوک‎دور و اصلینده "صف، قات، سیرا" دئمک‎دیر.  سونرالاری اوردو و قوشون‌داکی صف‌لره(خصوصی ایله مدافعه اوچون) بو آد وئریلیر. داها سونرالاری عثمانلیجادا، بلکه ماجارجا یولویلا "اوردوگاه، استحکامات، دؤرت بؤلوک‌دن قورولان عسکر بیرلییی" معناسی‎نی قازانمیش و تابور شکلینه دوشوبدور. بو کلمه‎نی، عثمانلیجادان فارسجایا گئچن سؤزجوک‌لری آراشدیریرکن، اله آلدیق. بیزده‌کی، اسکی بیچیمی و اسکی معناسی، بؤیوک اؤلچوده، قورونوبدور.

8.      بیلدیر(bildir):"گئچن ایل". آنادولو آغیزلاریندا بیلدیر(bıldır) بیچمی یایقین دیر و یازی دیلینده ده گؤرونور. آما بیلدیر(bildir) ده بعضی بؤلگه‎لرده(آفیون، بولو، ایغدیر، بایبورت، قارص، آدانا) واردیر. سؤزجویون،"بیرایلدیر"ین قیسالتماسی اولدوغو دوشونولور. علی آغا واحد'ین بو بیتی‎نه دقت ائدین:"کؤنلوم سنه وابسته‎دیر ای شوخ بیر ایل‌دیر/عشقین نه منی اؤلدورور آخیر نه دیریلیدیر". بیلدیر اسکی ساییلیر و کاشغرلی‌نین دیوانی‎ندا واردیر.

9.      بؤو(böv):"زهرلی/آغی‎لی هؤرومجک". آغیزلاردا، بؤوه(böve) ده‌ییشگه‎سی ده وار. آنادولو لهجه‎لرینده بؤوه(ایغدیر، موغلا) یانیندا بؤو(نییده) و بؤیو(böğü)(اوشاق، بوردور، دنیزلی، ایچل) و بؤ()ده گؤرونور. اما ان یایقین بیچیم بؤی(böğ)دور و یازی دیلینده ده واردیر. آیریجا بووه(büve) و بووه‌لک(büvelek) ده‎ییشگه‌لری ده آنادولودا گؤرولور. نه ایسه سؤزجوک اسکی و کؤکلودور و دیوان لغات‌ الترک‎ده بؤگ(bög) و بؤی بیچیم‌لریله واردیر. عمومیتله عربجه رتیلاء و رتیل قارشیلیغی اولاراق بیلینیر. تورکجه‌ده‌کی بؤجک(=حشره) بو کلمه‎دن-ـجک/ـجاق کیچیلتمه اکی ایله-تؤره‎نیبدیر.

10. قانجیغا(qancığa):"آت یهری‌نین دالینداکی ایپ، بیر زاد آسماق/داشیماق ایشینه یارار". سؤزجوک کلاسیک فارسجادا(قنجوغه کیمی یازیم‌لارلا) گؤرونور و باشقا یازی‎لاردا موغولجادان آلینتی اولدوغونو یازدیغیم اوچون اوزرینده دورماغا گره‌ک قالمیر. دؤرفر(290. نجی مادّه) سؤزجویو قید ائتمیش. عثمانلیجادا اولسادا بوگون آنادولو لهجه‌لرینده یاشامادیغی آنلاشیلیر. تورکیهده، اسکی تورکجه‌دن گلن، ترکی(terki) بو معنادا یاشار. دیلیمیزده و فارسجادا تَرْک(terk) "مینیک حیوان‌لارین، موتور'ون و.. آرخا قیسمی" بو سؤزجویون قالینتیسی ساییلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

چهارده اسم نبات در یک بیطارنامه مترجَم-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 10 اسفند 1397-01:46 ب.ظ

10.   سارماشق:"پیچک"(Ivy) در سنگلاخ ذیل سارماشیق(ص۱۶۵) آمده:"نام گیاهی است که در درختی پیچد و آن را به عربی عشقه(در اصل:عشق) و لبلاب و رومیه سارکان(کذا) گویند". اتیمولوژی اسم واضح است؛ از فعل سارماشماق که در سنگلاخ به "یکدیگر پیچیدن" معنی شده و شباهت جالبی با معادل فارسی‌اش دارد. این فعل هم از فعل ساریماق/سارماق "پیچیدن، تافتن(نخ و..)"مشتق شده است. شاهد متن:"عرب لبلاب گویند و رومیان بیشه و ترکان سارماشق گویند"(ص281).

11.   اولک(evelek/evelik):"ترشک". گیاه معروفی که از قدیم در طب سنتی مورد توجه بوده و بالاخص در مناطق روستایی در آش مورد استفاده قرار می گرفته است. در متن ما به صورت کلمه خارجی نقل شده است: "بیخ ترشک که ترکان اولک گویند"(ص۲۵۴). در باب اتیمولوژی کلمه بحثهاست. عده‌یی آن را از avelug ارمنی دخیل می‌دانند که مصغّر avel "جارو" است. چنین اتیمونی مشکوک به نظر می‌رسد؛ ولی تنوع تلفظ کلمه این کلمه من جمله به صورت افه‎لک(efelek)در آناتولی احتمال منشاء خارجی را تقویت می‌کند. باری در آناتولی لابادا(labada) هم رواج دارد که از یونانی lapathon اخذ شده است. منشأ لفظ یونانی مجهول بوده و محتملاً سوبسترات است. اوه‌لیک را در لسان علمی Rumer Acetosella در انگلیسی Sorrel می‌خوانند. در ترکی اسم رایج‌تر این نبات، قوزو قولاغی است که البته انواع و اقسامی دارد.

12.تولکی قویروقی: از عبارت مترجم استنباط می‌شود که معادل فارسی برای نبات نمی‌شناخته: "گیاهی که ترکان تولکی قویروقی می‌گویند"(ص۲۵۹). این گیاه شویدی که انواع و اقسامی دارد و عموماً aloppecurus خوانده می‌شود در فارسی معاصر (با ترجمه از ترکی؟) دم روباهی/دم روباه خوانده می‌شود. تولکو لفظی کهن در ترکی بوده و تصور می‌کنم که اتیمولوژی قویروق را به مناسبتی نوشته‌ام. تسمیۀ نباتات با اعضای بدن حیوانات یا انتساب گیاهان به حیوانات درترکی وسعت زیادی دارد و رساله‌ها در آن باب تألیف شده است. تولکو قویروغو اخیراً به عنوان گیاه زینتی و آپارتمانی هم مورد توجه قرار گرفته است.

13.   قراجه‌اوت/ قرا‌اوت: ظاهراً سیاه‌دانه(Fennel flower). مؤلف ظاهراً معادلی برای آن نمی‌شناخته است: "گیاهی که ترکان قرا‌اوت گویند"(ص269). همچنین در موضعی دیگر:" به جای درفش قدری قرا‌اوت کوبیده بگذارند"۲۷۸).قارا‌اوت یا قاراجااوت در متون کهن‌تر معادل چؤرک اوتو/قارا چؤرک اوتو در ترکی معاصر بوده و می‌دانیم که سیاه‌دانه در طبابت سنتی بسیار مهم بوده است. فرم قراجه‌اوت هم در متن ضبط شده است (ص۲۶۴). 

14.  آغو: "دفلی، سمّ الحمار، خرزهره". در ترکی به صورت آغو اوتی/اوتو است. ظاهراً مترجم معادل فارسی یا عربی کلمه را نمی‌دانسته، زیرا نوشته است: "مثل علف زهردار که ترکان آغو گویند"(ص246). این درختچۀ سمّی در انگلیسیoleander خوانده می‌شود. اینکه در "تورکجه ویکیپدیا" مادۀ "عادی اولئاندر" ضبط شده، بهتر است که تصحیح شود. زیرا در ترکی "آغی اوتو" موجود بوده و ضرورتی برای اخذ معادل لاتین وجود ندارد.

مأخذ: بیطارنامه، ترجمه: عباسقلی بیگدلی(سنۀ ۱۰۷۰)، تصحیح: سپیده کوتی، در: گنجینه بهارستان(فرسنامه 1؛  علوم و فنون 3)، به کوشش: عبدالحسین مهدوی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۷.  صفحات ۲۳۱ تا۳۱۰




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

چهارده اسم نبات در یک بیطارنامه مترجَم-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 10 اسفند 1397-01:45 ب.ظ

 از عصر ایلخانی به بعد در کتب طبی و بیطره علاوه بر اسامی عربی، فارسی، یونانی، سریانی، هندی(سانسکریت) و رومی(لاتین) اسامی ترکی نباتات و ادویه نیز ذکر می‌شد. حسب اطلاع، یکی از مفصل‌ترین این قبیل آثار، تحفه حکیم مومن است که ظاهراً اصطلاحات ترکی آن را، چند دهه قبل در یک تحقیق استخراج کرده‌اند و البته موفق به مطالعه آن تحقیق نشده‌ام. در این مختصر، به ذکر و تحلیل اسامی چهارده داروی گیاهی خواهیم پرداخت که در یک بیطارنامه ترجمه شده از ترکی عثمانی بدان‌ها استشهاد شده است. بعضی از این اصطلاحات من باب ذکر معادل ترکی و بعضی به صورت لفظ دخیل‌اند که در جای خود متذکِّر خواهم شد. بیشتر این واژگان در ترکی آذربایجانی امروز رایج‌اند. اما استفاده از تعبیر "رومی" برای ترکی عثمانی و "ترکی" برای ترکی آذربایجانی/قزلباش هم جالب توجه است.

1.      ابم کماجی:" تخم خبازی و برگ خشک[آن که] او را ترکان ابم کماجی گویند"(ص۲۴۰). شکل استاندارد کلمه در ترکی آناتولی ابه گؤمجی(ebe gömeci/gümeci)و در ترکی آذربایجانی امه/امن کؤمجی (emen(n) kömeci) است. بی شک امن مبدل از ابم است؛ کؤمج در فرم کماج در فارسی دخیل و رایج بوده و در مقالی دیگر با تفصیل بحث شده است. اما ابه در ترکی سه معنای مرتبط با هم داد؛ ۱. ابه: به معنای مادر یا مادر بزرگ که گمان می‌رود متحول از آپا در ترکی قدیم باشد. واریانت دیگر این کلمه یعنی "آبا" هنوز در آذربایجان و لهجات آناتولی در خطاب به مادر (بزرگ) رواج دارد. اصل کلمه باید تقلیدی/انعکاسی و یا ماخوذ از تکلّم کودکان باشد. 2. ابه: ماما یا قابله است. زیرا که وظیفه قابلگی را مسنّ‌ترین و مجرّب‌ترینِ زنان فامیل اجرا می‌کردند. 3. ابه در معنای مرکز، مبدأ بازی و در حکم گل و دروازه فوتبال هم بوده و به ویژه در بازی چیلیک آغاج/چیلینگ آغاج و واریانتی از آن موسوم به کؤس اَبَه مورد استعمال داشته است. در بعضی از تعابیر و امثال مثل ابه‌یه قاییتماق(=برگشتن سر خانه اول و از وظیفه مشکل شانه خالی کردن و گریختن) هم مشاهده می‌شود. بنابراین معنای اسم امن/ابم کؤمجی "نان(غذای؟) مادر (بزرگ‌ام)" خواهد بود. در طب سنّتی آذربایجان تصور می‌رود که ابم/اَمَن کؤمجی تاثیرات ضدعفونی داشته و خشکانندۀ چرک باشد. سابقاً به صورت سبزی در آشها هم مورد استفاده قرار می‌گرفت.

2.       طوراق اوتی: گیاه معروفی که در مطلبی مستقل در وبلاگ حاضر به بحث از آن پرداختم. ضرورتی برای تکرار آن مطالب نیست.  طوراق اوتی در این مطلب دخیل باید محسوب شود: "گشنیز و  طوراق اوتی را بجوشانند"۲۵۱). "عدس و حُلبه و  طوراق اوتی و روناس و تخم خطمی با یکدیگر، برابر هم بکوبند"۲۵۲)؛ "قدری سبوس گندم و  طوراق اوتی و زیره و چند عدد انجیر و صمغ درخت کاج را با هم بکوبند"۲۹۷).

3.       اردج: سرو کوهی یا عرعر است. در متن اصلی اروج ضبط شده که غلط بوده و در نسخه بدل اردج وجود دارد. از قول مترجم برمی‌آید که آردیج(ardıç) را به عنوان لغتی غیر فارسی ذکر کرده است: "سرو کوهی که ترکان اردج گویند"(ص279). آردیج از آرتوچ ترکی قدیم برجای مانده و دهخدا از زبان اهالی هرزویل (تابعه منجیل) اردوج را نقل کرده. البته اهالی منطقه اساساً ترکی زبان‌اند. اما در فارسی معاصر معادل اردوج عنوان عضوی از خانواده Juniperus یعنی معادل foetidissima juniperus ضبط شده و رواج دارد.

4.       اندوز مولف راسن را عبارت از زنجبیل شامی، معادل آندوز ذکر می‌کند. در آذربایجان و آناتولی آندیز (andız) معادل inula helenium بوده که در انگلیسی Horse heal & elf dock خوانده می‌شود. در مناطق جنوبی ترکیه آندیز معادل "سرو" است. باری آندیز از آنگدوز(aŋduz) ترکی قدیم متحول شده است. در متن کلمه به صورت لفظی خارجی ذکر شده است: "بیخ راسن که ترکان اندوز گویند" ۲۹۶).

5.       مردار آغاجی: ظاهراً این درختچه در فارسی مکتوب اسم استانداردی نداشته و توضیحات مربوط به آن در منابع مغشوش است. ظاهراً مراد از آن Daphne laurela یا Spurge laurel بوده و عمدتاً با اسم علمی Daphne Mucronada شناخته می‌شود. آن را با قراگیله و نظایر آن هم خلط کرده‌اند. باری این درختچه مصارف درمانی داشته و به همین شکل هم در فارسی رایج بوده و کاربردش در متن هم مؤید آن است:"هرگاه در عضوی از اعضای اسب علامت یامان ظاهر شود... چند جا از سینۀ او مردارآغاجی بگذارند"۲۸۰). و مردار(murdar) لفظ فارسی دخیل در ترکی است که تقریباً معادل نجس شده است. اما در واقع یکی از نجاسات بوده است. اشتقاق آن هم واضح است:از بن ماضی مُرد+ار.

6.        بالدرقان:" گلپر و بالدیرغان". بالدیرقان در ترکی آذربایجان هنوز به همین معنی وجود دارد. اما فرم بالدیران(baldıran) در آناتولی بیشتر معادل شوکران conium maculum یعنی hemlock است. در متن بالدرقان به عنوان لغتی بیگانه نقل شده است؛ "و آب برگ گلپر که ترکان بالدرقان گویند". اما بالدیرغان در فارسی معاصر و لسان عطاران وجود دارد.

7.       طوبلاق:" سُعد کوفی". گیاهی بسیار شبیه به قارچ که در زیر زمین رشد می‌کند. در متن: "سعد کوفی که ترکان طوبلاق(نسخه بدل: طبلاق) گویند"(ص۳۰۷) آمده است. قبلاً دربارۀ اتیمولوژی آن تفصیلاً بحث شده است. معادل دیگر آن دنبلان است که در فارسی معاصر علاوه بر خصیه حیوانات به این گیاه گران‌قیمت هم اطلاق می‌شود. تحلیل دنبلان هم در محل خود آمده است.

8.       یونجه: "گیاه و علف معروف" که سابقاً و مکرراً نقل و تحلیل شده است. یونجه در فارسی معاصر به حدّ کافی رایج بوده در متن ما هم به مثابۀ لفظی عادی نقل شده است." اسب را یونجه تر و گندم تر بدهند"۱۷۷).

9.      بوگورتکن:"تمشک". هنوز هم در آذربایجان رواج دارد. برای مثال در مراغه به صورت بؤرتگن(börtgen) تلفظ می‌شود. تلفظ ترکی استانبولی یعنی بؤیرتلن(böğürtlen)نیز متحول شده و محتملاً تغییر آن تحت تاثیر کلمات مختوم به ـلن/ـلان بوده است. باری نه در این متن و نه در سنگلاخ معادلی برای کلمه ذکر نشده و صرفاً بوته و میوه‌اش توصیف شده است:"درخت بوگورتکن که در بیشه ها می باشد و مانند توت سیاه ثمر دارد" (ص۲۷۰ ). فرم چاغاتایی مانع قبول فرض اشتقاق کلمه از فعل بؤگورمک است ولی پسوند ـگن/ـغان در اسامی نباتات ترکی مکرراً دیده می‌شود.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

الفاظ و عناصر ترکی در شکارنامه‌های ناصرالدین شاه قاجار-5

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 7 اسفند 1397-11:14 ب.ظ

1.      قره‌قولاق: "وشق". در فرهنگ سخن نیافتم. مراد نوعی جانور گربه‌سان وحشی بوده و و اتیمولوژی آن واضح هست: "یک قره‌قولاق که وشق می‌گویند"(ص‌۳۱۹).

2.      سیچقان ئیل:"سال موش". در منابع قاجاری اسامی سنوات به همین شکل ضبط می‌شد. سیچقان شکل قدیمی اسم "سیچان" بوده و ظاهراً با فعل  سیچراماق "پریدن" مرتبط بوده است؛ نظریه دیگر که در لسان عامه هم مرسوم است، آن را با فعل سیچماق "تغوّط کردن" مرتبط می‌داند(به دلیل کثرت فضله موش در انبارها؟).

3.      یزک:"مقدمه‌الجیش، طلیعه". در متون کلاسیک فارسی هم شواهد فراوانی دارد: "یزک و دستگاهش نمودار شد"(ص‌۳۴۳). از فعل یَزَه‌مک(yezemek) "گشت زدن و جستجو کردن" مشتق شده است.

4.      آنقوت:"پرنده معروف شبیه قاز، مرغ دریایی". قبلاً نامش تحلیل شده است. در فرهنگ سخن منشأ آن با ؟ نامعلوم رها شده است. "یک آنقوت زنده با لاچین گرفته بود"(ص‌۳۴۳).

5.      چُدن:"آلیاژ معروف(کربن و آهن)". قبلاً به مناسبتی از آن با تفصیل بحث کرده‌ام. فرهنگ‌های فارسی به غلط آن را روسی دانسته اند: "قالب نرده از چدن ریختند"(ص‌۳۴۴).

6.       دنبلان:"گیاه خوراکی شبیه قارچ".قبلاً از دونبالان و الفاظ مشابه در مطلبی مجزا بحث شده است.  فرهنگ سخن به منشأ ترکی آن اشاره نکرده و ظاهراً فارسی تلقی کرده است: "دنبلان هم از صحرای قرق دوشان تپه می‌‌آورند"(ص‌۳۴۸).

7.      اود ئیل(ص‌۳۵۰):"سال گاو". یکی دیگر از اسامی سنوات ترکی است. "اود" در ترکی قدیم یکی از چند اسم گاو بوده و بعدها به اوی(uy)مبدل شده است(من جمله در چاغاتایی).




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 


  • تعداد صفحات :29
  • 1  
  • 2  
  • 3  
  • 4  
  • 5  
  • 6  
  • 7  
  • ...  


Admin Logo
themebox Logo