تولک و تولک

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 19 خرداد 1395-11:48 ب.ظ

در لغتنامه‌های فارسی زیر مادۀ تولک دو معنای متفاوت برای کلمه درج شده است: مثلاً در دهخدا " باذکاوت و زیرک و هوشمند و بافراست و جلد چابک . (ناظم الاطباء). زیرک . چابک . || پرریخته، کُریزکرده و پرریخته" آمده است. در معین و عمید هم کمابیش مطلب همین است. در فرهنگِ فشردۀ سخن که زیر دست دارم، تولک ذکر نشده است. تصور می‌کنم یک تولک دیگر هم وجود دارد که از کتب لغت فوت شده است. هردوی این الفاظ ترکی‌اند ولی در مآخذ بدین نکته اشاره نشده است.

1.      تولک(tülek) به معنی "پَرریخته" از لفظ ترکی تو/توی(tüy/) "پر و موی" مشتق شده و توله‌مک (tülemek) به معنای "ریختنِ پَر و مو" در لهجات محلی و متون کلاسیک  مشاهده می‌شود. فرم توک(tük)-که در ترکی آذربایجان رواج دارد-ممکن است ثانوی باشد، اما در متون قدیمی هم این شکل شایع است. به هر صورت، از همین معنای "پَر ریختن" باید مفهوم زیرکی و چابکی، ذکاوت و فراست" اشتقاق یافته باشد. تعابیری مثلِ "چند پیراهن بیشتر پاره کردن"، "گرگ باران دیده" و نظایر آنها حاکی از کسبِ تجربه به علّتِ طول عمر و از سر گذراندن تجارب مختلف و چشیدنِ سرد و گرمِ روزگار است. تولک به معنی اخیرالذکر در آناتولی و آذربایجان متداول است.

2.      تولک(tölek) از فعل تؤله‌مک(tölemek) به معنی "آرامش یافتن، آرمیدن" مشتق شده و فعل انعکاسی آن تؤلنمک(tölenmek) به معنی "آسودن، مستریح شدن"است. فعلِ تؤله‌مک و لفظ تؤلک در هیأت دؤلک و دؤلنمک و دؤله‌مک در ترکی آناتولی و استانبولی رواج دارد. شکل قدیمی تر در ترکمنی، تاتاری و تعداد دیگری از زبانهای ترکی معاصر شایع است. منشأ فعل را کلاوزون و نیشانیان آن را ممشتق از تؤل(>دؤل) به معنی "نسل و اولاد" می‌دانند. نیشانیان برای فهم ربط سمانتیک دو کلمه به "بشر" عربی اشاره می کند که هم معنای اولاد و طفل دارد و هم بشارت و سعادت در آن مستتر است. به هر حال به نظر می‌رسد این لفظ که ظاهراً در متون فارسی جزوی از صفات اسپ بوده، در معاجم وارد نشده است. شواهد کاربرد آن باید جمع‌آوری شود. اما عجالتاً در رسالۀ شناخت که به قلم فردی گرجی و جدیدالاسلام در عهد صفوی و به خط گرجی ولی به فارسی کتابت شده، تعبیر "شهبازِ تولک" را دیده‌ام[1].

 



[1] . اعتراف‌نامه: روزنامه خاطرات ابگر(علی‌اکبر) ارمنی، از جدیدالاسلامان عهد شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین صفوی همراه با رساله شناخت به خط گرجی در اثبات تشیع از جدیدالاسلامی‌گرجی از روزگار شاه‌عباس صفوی/ پژوهش، تصحیح و توضیحات:منصور صفت‌گل. تهران : کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی‏، ۱۳۸۸.ص154.

 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
محمود
دوشنبه 31 خرداد 1395 03:41 ق.ظ
سلام.
باغیشلایین چوخ سؤال سوروشورام.

«تیلَنمیش» تقریبا مترادف (Sürtük) یا بی حیا و زن معروفه، می تواند با تولنمک ارتباط داشته باشد؟ که معنای تقریبی اش (توکو تؤکولموش) می شود.
ساغ اولون.
پاسخ محمد اردم : سلام
بعید نیست. اما ایتی‌لنمک را هم نمی‌شود از نظر دور داشت.
ساع اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo