تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - تدقیقِ الفاظ ترکی فارسیِ همدانی-بعدالتحریر

تدقیقِ الفاظ ترکی فارسیِ همدانی-بعدالتحریر

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 10 تیر 1395-01:38 ب.ظ

 بعد از تسوید این اوراق، در لابلای یادداشت‌هایم یک کلمه از قلم افتاده دیدم:

·        تِوِنه<tevene>: سوزن کفّاشی(ص118).[تدن. تبنه(tebene) در آذربایجان معادل جوالدوز و بسیاری السنۀ ترکی به شکلِ تَمنه(temene) است]

به لطف یکی از دوستانِ اهل تحقیق از وجود کانالی در تلگرام به اسم آگینه@agineh مطلع شدم که عبارات، لطیفه‌ها و کلمات خاص همدانی در آن پُست می‌شود. اگرچه اغلب مطالب مکرّر بود، اما از آن میان چند کلمۀ ترکی جدید هم شناسایی شد:

1. قاچان(qaçan): یکی از اسامی سوسک. علی‌القاعده به علّت سرعت سیرِ این حشره، چنین اسم/لقبی دریافت کرده است. بعید نیست که قاچان در اصل، مقلوب چاپاق باشد که در ترکی قدیم به نوعی ماهی ریز اطلاق می‌شده و امروزه در لهجۀ میانه از آن سوسک مراد می‌شود.

2. اودوم داشتن:"برکت و یُمن داشتن". این اصطلاح در آذربایجان و آناتولی هم متداول است. در منابع ادبی کمتر دیده می‌شود(یکی از کتب باریشماز، اودوملو دیرک نام دارد). در درلمه سؤزلویو، با معانی بئجریک(=هنر، قابلیت)، یئتنه‌ک (استعداد) ضبط شده است که طیف معانی آن را در آناتولی انعکاس نمی‌دهد. زیرا فی‌المثل برای تبریک تولّد نوزاد "آیاغی اودوملو اولسون" می‌گویند که قطعاً مراد "برکت و یمن" است. همین معانی در آذربایجان هم وجود دارد. در بابِ اتیمولوژی‌اش تردید دارم که آیا با اوتماق/اودماق(=برنده شدن، غالب شدن" مرتبط است یا با اودوقماق در ترکیب "آجیخیب-اودوقماق(=حسابی گرسنه شدن). کلماتی مثلِ اودون(udun)، اودونچ(udunç) هم در آناتولی وجود دارد.

3. بِخِو(bexev):"پای‌بند سنگین مخصوص مجرمین"[تحلیلش را در "ماجرالی بیر اک" آورده‌ام]

4. دارو(daru):ارزن[تحلیلش را در سریِ "اسکی خرمنلر" ذکر کرده‌ام. مدوّر بودنِ مصوت انتهایی، تأثیر ترکی همدانی است]

5. آنا<anna?>: "متوجّه باش!"[تلفّظ عامیانۀ آنلا(anla) است صیغۀ امر از فعلِ آنلاماق(=فهمیدن، درک کردن) که در آن صامت ل/L در کنارِ ن/N آسیمیله شده است. منشأ فعل اسم آنگ(ang) است به معنی فهم و عقل. اسم آنلاق(=معرفت و قوّۀ درّاکه) هم  در زبان شفاهی آنناق تلفّظ می‌شود]

6. اَزِله: لوس شدن[از فعل ازیلمک= لوس و نُنُر شدن. فعل متعدّی ازدیرمک(=لوس شدن) هم شایع است. این معنی برای فعلِ ازیلمک ظاهراً اختصاص به ترکی آذربایجان و لهجات آن دارد].

7.آل زدن: مُردن[مراد باید همان آل، موجود افسانه‌یی و خرافی معروف باشد که از عقاید عامّۀ اقوام ترک بوده و در سایر نقاط ایران و فولکلور فارسی و ترکی هم مشاهده می‌شود].

8. آلش-اولوش کردن: عوض کردن چیزی[عنصر اوّل بی‌شک همان آلیش(alış) است که در آلیش-وئریش (=معامله، مبادله) هم وجود دارد. جزء ثانی مهمل هم‌وزن آن به نظر می‌رسد. گرچه اولوش(ülüş) در ترکی قدیم و دورۀ میانی به معنی "تقسیم و توزیع" است، اما بعید می‌نماید که همان کلمه در اینجا مانده باشد].

9. اُتُرمه: ناراحت، گرفتگی روحی[اؤتورمه(ötürme) در ترکی به معنی اسهال بوده و بعید است با این لفظ مرتبط باشد. احتمالاً از تعبیرِ کؤکس اؤتورمه(=آه کشیدن، هق هق کردن پس از گریه) اخذ شده است].

10.قوش: پرندۀ شکاری[در متون فارسی هم قوش اختصاص به مرغان شکاری و یا باشه دارد اما در ترکی مطلق پرنده است].

11. باقرقره: پرندۀ حلال گوشتِ معروف که در لغتنامۀ دهخدا فرمهای باقری‌قرا، باقریقره هم برای آن ثبت شده و مرکّب از باغری(=سینه‌اشباغیر+ی)+قارا است].

12. ترلان: پرندۀ شکاری[یکی از چندین اسم جانور که با پسوند ـلان ایجاد شده، اما اتیمولوژی‌ قطعی‌اش معلوم نیست].

13. بُقچه/بخچه: بقچه[از دیوان لغات الترک به این طرف، بوغ(boğ) به معنی "جامه‌دان، صندوق البسه" رایج بوده. پسوند تصغیر –çA در اینجا بیشتر فارسی به نظر می‌رسد. کلمه در عربی و لهجاتِ فارسی شایع است].

14.باشلق: شیربها ["مهر معجل" از سُنن و رسوم ترکان در عروسی. اتیمولوژی‌اش واضح است].

15. آزوخه:آزوقه/آذوقه[کلمه با این فرم فارسی شده است. در ترکی قدیم، از کتیبه‌های اورخون به این طرف به صورتِ آزوق/آزیق بوده و مراد از آن "توشۀ راه" است].

16. آلاق: وجین کردن و نرم کردن زمین[تحلیلش در دو موضع و من جمله "اسکی خرمنلر" آورده‌ام].

17. آلاخاتون:زن هیبت و بد اخلاق[به نظر می‌رسد در اصل آل خاتون بوده باشد].

18. فیریک:جوجه [در فرهنگ اذکایی هم بود(ص200) درموضعی دیگر آورده‌ام که دخیل از عربی است و در آناتولی و آذربایجان هم شایع است(فرخه)].

19.بیور(bivar): فلفل[از بیبر ترکی. نیشانیان تصور می‌کند که کلمه از یونانیpeperis آمده. گرچه منشأ بیبر و الفاظ همریشه، مثل فلفل/ پلپل و... النهایه سانسکریت است. لغت بومی ترکی برای فلفل، ایستوت/ ایستی اوت است]

20.اِمرسِق(emerseq): "ناگوشگیر،حرف نشنو" در فهرست دکتر اذکایی هم وجود دارد[تا جایی که می‌دانم در آذربایجان بیشتر تعبیر"میرسیق(mırsıq)[ساللاماق]" از آن وجود دارد که به"درهم کشیدن سگرمه‌ها و اخم کردن" اطلاق می‌شود. اما در آناتولی کلمه با فرم‌های ایمیرسیق(ımırsık)، ایمیزیق(ımzık)، ایسمیق (ısmık) و... رایج است و معانی"بی‌عار، تنبل، سست" دارد. اتیمولوژی کلمه واضح نیست، اما بی‌شک از ترکی وارد فارسیِ همدانی شده است. اووه بلیزینگ(Uwe Blaesing) مقاله‌یی مستقل در بررسی این کلمه و واریانت‌های آن در زبان‌های و لهجه‌های آناتولی دارد].




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
محسن
چهارشنبه 23 تیر 1395 01:35 ب.ظ
سلام اردم بئی.یورولمایاسان...
یازی لاری اوخودوم.منجه وئبلاگ بئله قالماسی یاخچی اولار.یولداشلاری دا حاقلی گورورم.او اوزدن آیری بیر وئبلاگین دوزلمه سی بو ایشین یولو ساییلابیلر.مثلا(قوپونتولار2)
ایکینجی وئبلاگ دا دوسلارین ایسنه دییی کیمی مظالب یازیلسین.
وار اولون
پاسخ محمد اردم : ساغ اولون گؤروش بیلدیردیینیز اوچون...دوغروسو هله بیر ساغلام فیکیره چاتمامیشام
مهدی
یکشنبه 20 تیر 1395 01:34 ب.ظ
چوخ ساغ اولون سئوالا جواب وئدیگیز اوچون.
چهارشنبه 16 تیر 1395 01:53 ق.ظ
یاشاسون اوستادوم
محمود
سه شنبه 15 تیر 1395 02:48 ق.ظ
سلام
ممنون از مطالب فوق العاده ارزنده ی شما.
بنده هم با نظر «مهدی» تا حدود زیادی موافقم. چون جواب ندادن به «مخبطان» و سفسطه گران باعث باز شدن عرصه برای ایشان، و تاخت و تاز بی سوادان متوهم و تمامیت خواهان می شود.
می دانم که در مورد جعلیات و سفسطه هایی مثل آذریسم و انکار هویت و تاریخ تورک ها، در این وبلاگ مطالب ارزشمندی نوشته اید. ولی این ها کافی نیست و نفع چشمگیری برای رشد خودشناسی و ترویج زبان تورکی و رشد روحیه ملی و از بین رفتن عقده ی حقارت، در میان عموم تورک ها ندارد. زیرا مطالب شما کلا در سطح بالایی نوشته می شوند، و بالطبع فقط مورد استفاده ی طبقه ی خاصی هستند. و جسارتا باید بگویم که به درد منِ عامی (نه بی سواد) نمی خورد.
انسان های باسواد و عالمی مثل شما (حتی اگر نخواهد که شخصا با بی سوادان فاشیست مخاطب شوند)حداقل می توانند رهنمودهایی در جهت نحوه احقاق (یا حتی اثبات) حقوق و یا مظالمی که بر ملتمان رفته و می رود، داشته باشند. و به کمک دوستانی که دلشان برای ملت و زبان خود می تپد، ولی نمی دانند دقیقا چه کار باید بکنند، یا اطلاعات کافی ندارند، بیایند. تا از اطلاعات شما در مورد تاریخ و زبان و... در مقابل فاشیسم پر کار، و در جهت حمایت از حقوق و تاریخ و... تورک های ایران استفاده گردد.
می دانم که از سیاست گریزانید. ولی می توانید مطالبی در مورد تاریخ آذربایجان (البته به زبانی ساده تر برای عموم) و تاریخ و زبان ترک های ایران بنویسید. و جعلیات وارد شده از طرف آریاپرستان و آذریست ها در مورد تاریخ و حقوق و اصالت ملت تورک را، نقد و بررسی کنید. بالطبع پاسخی که شما با اطلاعات وسیع می توانید بدهید، به مراتب مفیدتر و مؤثرتر از پاسخ های منِ عامی خواهد بود.
متشکرم. یاشیاسیز.
پاسخ محمد اردم : از لطفتان ممنونم. به مساله بیشتر فکر می‌کنم. حقیقت آن است که تصور می‌کردم ساده و عمومی می نویسم!
ساغ اولون
مهدی
پنجشنبه 10 تیر 1395 11:53 ب.ظ
از زحمات تان در ریشه یابی لغات ممنون . اما یک سوال : آیا در این زمانه ای که مردم آذربایجان در حال آسیمیله شدن و خطر ازبین رفتن فرهنگ و زبانشان هستند تا چه اندازه تنها ریشه یابی لغات به اعاده فرهنگ وزبانشان کمک خواهد کرد؟ آیا در این مبارزه بی طرفید؟ آیا خوب نیست به همراه ریشه یابی لغات به ریشه یابی فرهنگ و زبان مردم این سرزمین نیز همت بگمارید و پاسخ تحریف کنندگان زبان و فرهنگ آذربایجان راهم بدهید آخر آنجه از وبلاگ شما برداشت میشود اظلاعات وسیع شماست و هر بار من انتظار دارم که به مسائل روز زبان و ادبیات آذربایجان نیز بپردازید و ما را بهره مند سازید ؟ نمیدانم توانستم فکرم را برسانم یا نه ؟
با احترام :مهدی
پاسخ محمد اردم : سلام
ممنون از حسن نظرتان. نمی دانم مطالب سابق را هم مطالعه کرده اید یانه؟ اجتناب از سیاست زدگی، هدف عامدانه وبلاگ است. اجتناب از سیاست را برای همة علاقه مندان زبان و فرهنگ ترکی مفید میدانم. دلیل اتیمولوژی نوشتنم، کمک به احیای زبان و مدرنیزاسیون آن است. یک بار هم نوشتم که لزومی ندارد جواب هر آدم مخبطی را بدهیم. این کار تحلیل رفتن انرژی را موجب میشود. ضمناً از هرکسی هر کاری برنمی آید. البته مطالبی در نقد آذریسم و..نوشته ام. انشاءالله در فرصت های دیگر باز هم خواهم نوشت..اما تصمیم گرفته شده را صحیح میدانم گرچه دهها حادثه رخ داده که دلم میخواست عقیده ام در آن باب نویسم. اما پرداختن به مسائل سیاسی روز، سطحی شدن را در پی دارد و مانع کارهای اساسی میشود.
ساغ اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo