آذربایجان تورکجه سینده گؤزدن قاچان بیر اک

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 25 تیر 1395-04:37 ب.ظ

 

 

آذربایجان تورکجه سینده گؤزدن قاچان بیر اک:

بیرلیکده‌لیک(لیغان/-لیین) اکی اوزرینه[1]

گیریش

تورکجه ده بیرلیکده لیک(comitative) اکی، داها چوخ "ایله"(چاغاتایجادا: بیله/بیرله، دانیشیق دیلینده: -نن/-نان) اداتی اولدوغو دوشونولمک‌ده دیر. رحمتلیک پروفسور طلعت تکین 1962ده حاضیرلادیغی اورخون تورکجه‌سی قرامئری'نده iniligü (اینی لیگو) بیچیمینده بیر کلمه نی تثبیت ائدره‌ک، بونو موغولجادا وار اولان –luga/-lüge اکی ایله توتوشدوروب، اسکی تورکجه ده بئله بیر اکین وارلیغینی گؤسترمیش سه ده[2]، بو گؤروش گئج قبول گؤرموشدو. رحمتلیک جرارد کلاوزن، سؤزلویونده بو کلمه و اکه یئر وئرمه میشدیر. رحمتلیک گئرهارد دؤرفر ایسه، 6-1975  ایلینده چیخان بیر مقاله سینده(آنا تورکجه ده نین یئنیدن قورما مساله‌لری) بئله بو اکین وارلیغی نین شبهه لی اولدوغونو ادعا ائتمیشدیر. دؤرفر'ه گؤره، اک، اورخون تورکجه سینده یالنیز ایکی کلمه‌ده گؤرولور و آراشدیرماجی لار باشقا بیچیملرده اوخوموشلار او کلمه‌لری[3]. سونراکی ایللرده طلعت تکین بو اکین یازیتلاردا گئچن بوتون اؤرنک لرینی توپلادی(1993) و اویغور متین لرینده‌کی باشقا اؤرنک‌لری ده تثبیت ائدیلدی. آنجاق بیلدیییمه گؤره بو اکین یاشادیغی تک تورک دیلی نین یاقوتجا/ساخاجا اولدوغو، طلعت تکین و مارسل اردال("اسکی تورکجه نین قرامئری" آدلی گؤرکملی و مؤحتشم اثرینده) و باشقا آراشدیرماجی لار طرفیندن دیله گتیریلمیشدیر[4]. اما بو یازی دا گؤره‌جکسینیز کی بو اک آذربایجان تورکجه سینده، همده جانلی اولاراق یاشاماقدادیر. ایلک اولاراق اکین اسکی تورکجه و یاقوتجاداکی اؤرنک لرینه باخیلیب، سونرا ایسه چاغداش دیلیمیزده کی اؤرنک لری اله آلینجاقدیر.

اسکی تورکجه ده کی بیرلیکده لیک اکی

اورخون تورکجه سینده بو اکدن ایکی اؤرنک بیلینمه‌کده دیر(طلعت تکین'ین 1993 ده‌کی مقاله سینه الیم چاتمادی، اونا گؤره ده اورداکی باشقا اؤرنکلردن  خبرسیزم ایندیلیک): iniligü (اینی لیگو: قارداشلار بیرلیک ده، بو گونکو دانیشیق دیلینده: قارداشلیغان): ایکینجی، ایکی اوچ کیشی لیگو (ایکی اوچ  نفرلیک، اوچ آدام بیرلیکده)[5].

مانیچی‌لیک متین لرینده ده اؤرنک لر وار:

 ایکی قوتلوغ ایللیگ قاماغ تگیت لرین قونچوی لارین توزون لرینلوگون( ایکی مبارک/قوتلو شاهلار، بوتون شاهزاده لر(تگین لر)، پرنسس لر، اصیل لرله بیرلیکده)[6].  

تنگری اوچ تنگری‌لرلوگون...کلیر(تانری، اوچ تانری لار ایله بیرلیکده... گلیر).

تنگریلر سؤزینلوگون یئک‌که سونگوشگه‌لی کلتی(تانری لار، سؤز ایله شیطان‌لا ساواشاراق گلدیلر).

آنیغ قیلینچلیغ شیمنولوغون بئش تؤرلوگ یئک لرلوگون سونگوشدو( او پیس عمللی اهریمن'له، بئش جور شیطانلار ایله ساواشدی).

بونلاردان علاوه خواستوانیفت آدلی بؤیوک مانیچیلیک متنی‌نده، بیر چوخ اؤرنک ده گؤروله‌بیلیر.

قوتادغو بیلیگ ده ایسه ان آز ایکی یول بو اک گؤرولمه ده دیر: بیری اوستده کی یازدیغیمیز اینی لیگو کلمه سی دیر، ایکینجی سی ایسه گئنه ده اوستده اورخون تورکجه سیندن گتیردیییمیز دیر:" ایکی اوچ کیشی لیگو تزیب باردی( ایکی اوچ آدام لا (قورخوب) قاچدی)[7].

یاقوتجا دا اک کلمه سونونداکی سسلره گؤره فرقلی بیچیملرده گؤرونور و اون آلتی ده‌ییشکه‌سی(واریانتی) اولدوغو سؤیله نیر[8]. بیر نئچه اؤرنک:

Aġalīn( بابا(آغا) ایله بیرلیکده)، oġolūn  (اوشاقلا/اوغوللا بیرلیکده)، at-tīn( آت ایله بیرلیکده)،  üördǖn (سورو ایله بیرلیکده)[9]. Tañastıın (پالتار ایله) ، saptıın (ایپ/ساپ ایله) ، etiin-siinniin (بدن ایله، جسم ایله) ، kömüstüün (گوموش ایله)[10] و...

گؤرولدویو کیمی یاقوتجادا، واسیطه حالی(instrumental case) ایله بیرلیکده‌لیک حالی بیربیرینه چوخ یاخین گؤرونور.

موغولجاداکی –lüge/-luga اکی نین تورکجه‌دن آلیندیغینی بیلیم آداملاری طرفیندن دیله گتیریلمیش دیر[11].

اکین کؤکنی مساله‌سینه گلینجه، طلعت تکین اونو اورخون تورکجه سینده کی –ligü اکی نین اوزاتما[بلکه ده: واسیطه اکی ن گلمه سی ایله] بیچیمی ساییر[12]. اسکی تورکجه‌ده‌کی اکین ده ایکی آچیقلاماسی وار اورتادا: بیریسی –-lİG+lİ ایکینجی سی ایسه -lİ+lİ اکلری نین بیرلشمه سینه دایانیر[13].

آذربایجان تورکجه سینده کی اؤرنک لر          

بو اکین یاشایان اذربایجان تورکجه سینده اوچ بیچیمی گؤرولمکده دیر: -luğan/-lığan/-liyen(<*-ligen) . یالنیز انسان‌لارین بیرلیکده گؤردوک لری ایشلری بیلدیرمک اوچون ایشله نن بو اک بیر چوخ اؤرنک ده گؤرولور:

1. یولداشلیغان: یولداشلیغان پول قویوب بیر توپ آلدیق.

2. قارداشلیغان: او یئری قارداشلیغان بؤلوشدولر.

باجیلیغان، قونشولوغان، دایی‌لیغان، کیشی‌لیین(kişiliyen)، هامیلیغان، اوشاقلیغان و بیر چوخ بنزری کلمه لرده گؤرولن اک، آلینتی کلمه لرین سونونا دا گلیر:

دوستلوغان(دوستلوغان باغا گئتدیک)، قوهوملوغان، خالالیغان، آرواتلیغان، طایفالیغان(طایفالیغان ساواشان آدام دیرلار).

اکین جانلی و تؤره‌تگن اولدوغونو گؤسترمک اوچون، دیلیمیزه یاخین زامانلاردا گئچن آلینتی سؤزلردن اؤرنک وئرمک اولور:

خانواده‌لیین: هامینی خانواده‌لیین چاغیردیق.

فامیل‌لیین: علی نی یولا سالماغا، فامیل‌لیین ییغیشدیلار.

اوستده کی کلمه لر گئچن اللی-آلتمیش ایلده فارسجادان و ( بلکه فارسجا یولو ایله؟) فرانسیزجادان آلینمیشلار. اک آلدیق‌لاری اوچون اکین یاشادیغی و یئنی تؤره‌تمه لری اولدوغو بللی اولور.

اک ندن گؤزدن قاچمیش؟

منجه بو اکین قرامئر کتاب‌لاریندا اولماماسی نین(بؤیوک و تانینمیش اثرلری گؤرموشوم، کیچیک اثرلری، یوکسک لیسانس یا دوکتورا تئزلری نین هامیسیندان خبردار دئییلم) ایکی سببی وار: بیرینجی سی بو کتاب‌لارین داها چوخ ادبی یازی دیلینی اساس آلدیقلاری اوچون، خالق دیلینده‌کی بو اک گؤزدن قاچمیش اولمالی دیر. ایکینجی اولاراق، سانیرام بو اک عربجه نین تنوینی ایله سس و آنلام باخیمیندان بنزمه سی نتیجه سینده، بعضی یئرلرده و بعضی آراشدیرماجی‌لار طرفیندن تنوین و عربجه نین  تاثیر ساییلمیشدیر. اؤرنک اوچون اسماعیل هادی، دیل دنیز'ین "ائللیین" ماده سینده(128.ص) بو کلمه نی "ائللیک"دن عربجه تنوین‌'ین گتیریلمه‌سییله اورتایا چیخدیغی‌نی دوشونور.



[1]  بو یازی "سارای" درگی سی‌نین قیش سایی سیندا چیخدی. آنجاق اوردا-سانیرام یئر دارلیغیندان- بیر آز قیسالیب دیر. بیر-ایکی جومله‌جیک اکله‌ییب بوردا یایینلانماسیندا فایدا گؤردوک.

[2] Talat Tekin, Orhon yazıtları, Ankara: TDK yayınları,4.baskı 2010. Ss.110-111.


[3] Gerhard Doerfer,” Proto-Turkic reconstruction problems, TDAY, 1975-6. S.


[4] Marcel Erdal, Old Turkic Grammar, Leiden: Brill, 2005. S.180. ayrıca baxınız:  Stachowskı M.  (1995)  Der  Komitativ  im  Jakutischen  und  Dolganischen”, Analecta  Indoeuropaea  Cracoviensia  vol.II,  Krokow:  Cracow  Universitas.  s: 553-559.bir de baxınlz:  Mehtap Solak Sağlam,”Yakut Türkçesinde Vasıta ve Ortaklık Hali, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2014, 7(1),s.83

[5]  طلعت تکین، ص111.؛ مارسل اردال، ص 180.

[6]  مارسل اردال، ص 180.

[7]  اورخون تورکجه سی و اویغورجا اؤرنک لر مارسل اردال دان آلینمیشدیر(ص180).

[8] Mehtap Solak Sağlam,”Yakut Türkçesinde Vasıta ve Ortaklık Hali, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2014, 7(1),s.83

[9]  بو اؤرنکلر طلعت تکین، ص 111 دن آلینمیشدیر.

[10]  بو اؤرنکلر مهتاپ سولاق ساغلام، 5-84 صحیفه لریندا آلینمیشدیر.

[11]  مارسل اردال، صص1-180.

[12]  طلعت تکین، ص 111

[13]  مهتاپ سولاق ساغلام، ص84.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروشلر() 
آزربایجان
شنبه 9 مرداد 1395 10:16 ب.ظ
من با این تصور شما (لزوم ورود به سیاست در نوشتن مطالبی در مورد مسئله آران و آزربایجان) مخالفم.

پس چطور ممکن است بحث کردن در مورد جعلیات آذریسم و نقد کتاب ها و مقالات پرچمداران آن می تواند سیاسی نباشد؟

اگر می شود بدون ورود به سیاست به نقد آذریسم پرداخت، پس حتما می توان به رد ادعای آران بودن آذربایجان هم پرداخت.
اما مثل اینکه شما فکر می کنید که نوشتن در مورد یک جعل تاریخی لزوما ورود به سیاست را می طلبد.
با کمال احترام این فکر را قبول ندارم.
متشکرم. موفق باشیــــد.
آزربایجان
جمعه 8 مرداد 1395 02:25 ق.ظ
سلام

در سال های اخیر و در پی افزایش طرفداران آذریسم و تمامیت خواهان و کوروش پرستان و... علاوه بر مطالبی که در مورد آذری و تورکی ( و فارس زبان بودن آذربایجانی ها) منتشر می شود، مطلب دیگری نیز به شدت زیاد در فضای مجازی (علی الخصوص فیسبوک و تلگرام) در حال انتشار است. با عنوان هایی مثل: «آران نام اصلی جمهوری آذربایجان است» یا «جمهوری جعلی آذربایجان» و...

اینکه این مطالب دروغین با چه اهداف ضد بشری و نژاد پرستانه ای منتشر می شوند، جای بحث طولانی دارد. ولی آنچه مهم است، اینست که تکرار این سخنان بی پایه و اساس در فضاهای مجازی، می تواند در برخی موارد به مقبولیت این ادعا در میان تورک ها هم بیانجامد.

لذا ضمن درخواست از شما هموطن عزیز بر نوشتن مطلبی در این مورد، لینک مطلبی از دکتر رضا مرادی غیاث آبادی، - مورخ و باستان شناس و محقق بزرگ - را برای استفاده ی دوستان در پایان کامنتم قرار می دهم.

البته بنده حقیر فکر می کنم مطلب فوق الذکر علیرغم ارزشمند بودن شیوه تاریخ نگارانه اش، یک نقص اساسی دارد. و آن هم عدم استفاده محقق از منابع قدیمی و کتب تاریخی و عدم ارجاع به کتاب های مرجع است.

امیدوارم در صورت امکان و با توجه به حساسیت مساله، مطلبی جداگانه در این باره بنویسید. تا مورد استفاده دوستان واقع شده و پاسخی باشد به یاوه گویی های نژاد پرستان.

متشکرم.

لینک مطلب آقای دکتر مرادی:
www.ghiasabadi.com/arran.html
پاسخ محمد اردم : سلام
ممنون از لطفتان. این مطالب را دیده ام. مطلبی هم قبلاً دربارة این موضوع نوشته بودم. استنادات تاریخی زیادی هم بعدها دیده ام. اما واقعیت آن است نشر چنین مطالبی را در این وبلاگ مناسب نمی بینم و تصور می کنم باعث سیاسی شدن وبلاگ میشود. تصور میکنم پتانسیل آران- آذربایجان تا حدود زیادی ته کشیده است. به هرحال مطالب و جوابیه های قابل توجهی هم منتشر شده است.
ساغ اولون
محمود
پنجشنبه 31 تیر 1395 11:40 ق.ظ
بو لینکه ده باش وورسانیز ممنون اوللام
محسن
یکشنبه 27 تیر 1395 03:07 ب.ظ
سلام اردم بئی.تورکجه ده ایله و ایلا مثلا (سئوگی ایله و آناسی ایلا )و لن و لان (عشق ایلن و دایی سی ایلان) آراسیندا نه فرقی وار؟؟؟یوخسا هئچ بیر فرق گورونمور؟
پاسخ محمد اردم : سلام
ایکینجی سی، ایله اکی نین اوزاتمالی حالی دیر. دانیشیق دیلینده -نن/-نان، - ایلن بیچیمی نین بنزشمه گئچیردییی حالی دیر.
ساغ اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo