چند تکمله: اویرات، تاتیر، بُتو، سییه‌زی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 4 شهریور 1395-06:17 ب.ظ

1.      در باب "ولایت اویرات" مطالب پراکنده‌یی، جسته-گریخته، التقاط کرده‌ام. گرچه هنوز راه درازی تا ترسیم سیمای جغرافیایی، پراکندگی قومی در منطقه، مشارکت و حضورشان در اتحادیه‎ها و کنفدراسیون‌های  ایلی بعد از عصر مغول و سرنوشتِ نهایی‌شان باقی است. در اینجا به سه نکته که برایم تازگی داشته، اشاره و اکتفاء می‌کنم:

الف)بنا به نوشتۀ اسدالله مردانی رحیمی-محقّقِ سختکوشِ قشقایی- در قشقایی سؤزلویو، خیراتلی/ خیراتلو نامِ طایفه‌یی از ایل دره‌شوری در ترکیبِ کنفدراسیون قشقایی است(ص 388). قبلاً و در بحث از خیرات توضیح داده شد که این فرم به سهولت با اویرات قابل توضیح است. البته اوریاد هم یکی از طوایف کشکولی کوچک است. به احتمال زیاد، "خیرات" و اوریاد دو تیرۀ مختلف از اویرات بوده‌اند که در ادوار متفاوت و پس از طی مسیرهای جداگانه به این ایل بزرگ ملحق شده‌اند. باز هم تأکید می‌کنم که طرح منشأ کردی برای احفاد این قوم، خاستگاهی غیر از بی‌اطلاعی ندارد.

ب) باز هم بنا به ضبطِ مؤلفِ قشقایی سؤزلویو، در موسیقی قشقایی آهنگی به نامِ "خیراتلی قیزی" وجود دارد(همانجا). مع‎الاسف نه از موسیقی حظّ وافری دارم و نه این آهنگ را شنیده‌ام. آیا ممکن است ردّ و نشانی از موسیقی اویرات با خود داشته باشد؟ هرچه باشد علامت و یادگاریست از حضور اویرات‌ها.

ج)نکتۀ سوم استنباط شخصی است و تصور می‌کنم نقطۀ ابهامی را رفع می‌کند. می‌دانیم که خویرات یا هویرات(hoyrat/xoyrat) نوعی شعر دوبیتی شایع بین ترکان عراق(بالاخص کرکوک) و همین طور مناطق محدودی در جنوب شرق ترکیه است. این اشعار شبیه "بایاتی" بوده و به "تورکو" در سایر نقاط آناتولی هم شباهت دارند. کتب اتیمولوژی زیر دستم(مانند ارن، نیشانیان و تیتسه) یا در منشأ کلمه تردید و عدم اطلاع ابراز داشته‌اند و یا آن را معادل و بلکه واریانتی از خوریاد/خویرات دخیل از یونانی دانسته‌اند. لفظِ یونانی مزبور، که در معاجم فارسی هم(مثلِ معین) وارد شده، به معنی "روستایی، دهاتی و مجازاً خشن و بی‌ظرافت" است. اما تصور می‌کنم این معنی و لفظ برای آن اشعار دل‌انگیز، وجه مناسبی نداشته باشد. لذا معتقدم به احتمالِ قریب به یقین، خویرات مزبور هم واریانت و یادگاری از اویرات است. بالاخص که می‌دانیم قسمتِ بزرگی از اویرات‌ها در شمال عراق یعنی موطن و خاستگاه خویرات/هویرات ساکن بوده‌اند و بعدها در ترکیب ایلاتِ کرد هم وارد شده‌اند. اطلاق لفظ اویرات به ژانری از شعر فولکلوریک با نظایر آن قابل قیاس است؛ بایاتی(<بیات+ی)، تورکو(<تورک+ی) و وارساغی (<وارساق+ی؛ وارساق اسم یکی از قبایل ترکِ آناتولی بوده است) به همین شکل ایجاد شده و سه نوع شعر فولکلوریک ترکی محسوب می‌شوند. لذا احتمالاً شکل اصلی هویرات چنین تحولی را شاهد بوده؛ *اویراتی>*هویراتی> هویرات>خویرات. یاء نسبت به سببِ کثرتِ استعمال و یا التباس با پسوند مالکیت سوم شخص ترکی، حذف شده است.

2. "ماجرالی بیر اک"ده، بوتؤو ماده‌سینده، تورکیه تورکجه‌سینده یاشایان، بیتوی(bitevi) سؤزجویو گؤزومدن قاچیب‌دیر. بو کلمه بو بیچیمی ایله بیر آز سیرادیشی(غیرعادی)دیر. گؤزلهنیلن بیچیم، *بوته‌یی(*büteği) یا *بیته‌یی(*biteği)دیر. آیریجا فارسجادا، احمد شاملو'نون یازدیغینا گؤره(کتابِ کوچه، 2204.ص)، "دوزگون، تاخچاسیز، قاپی‌سیز یعنی دوز-بوتؤو دووارا" بُتُو(botov) دئییلیر. بو سؤزجوک، سؤزلوک‌لرده یوخدور و دانیشیق دیلینه عاید اولمالی‌دیر.

3. تتیر/تاتیر سؤزجویو(آنادیل‎دن درلمه‌لر-4) حاققیندا بیر یئنی بیلگی الده ائتدیم. تاتیر(tatır) قیرقیزجادا "چؤل، بوزقیر" دئمک دیر. استاروستین گؤزه‎تیمی آلتیندا چیخان آلتای دیللری‎نین کؤکنلی سؤزلویو'نده بو سؤزجویون موغولجادان آلیندیغی احتمالی اوزرینه دورولور(1407.ص). آنجاق اوردا یازیلدیغی کیمی موغولجاداکی بیچیم، تاچیر(taçir)دیر. بلکه بوگون یاشامایان بیر ده‌ییشگه‎دن تورک دیللرینه گئچیب‌دیر؟ تورک دیللرینده و اسکی تورکجه ده بیر تیتیر(titir) وار و"دیشی دَوَه" دئمک دیر. بو کلمه "تاتیر/تَتیر"دن فرقلی اولمالی دیر. بلکه ده "عرب دوه‌سی" آنلامیندا گتیردیییمیز اؤرنک، بو سؤزجویون یانلیش اوخونماسیندان او بیچیم ده سؤزلویه آلینیبدیر.

4. اسکی خرمنلر ده(تلیس ماده‌سینده) سییه‌زی/سییه‎جی کلمه سی نین کؤکنی حاققیندا فیکریم اولمادیغی‌نی یازمیشدیم. ایندی ده گؤروشوم کسین ده‌ییل آما، گوجلو احتمال اولاراق، کؤکنی‎نی آچیقلایابیله‌جه‎ییمی دوشونورم. "آذربایجان دیالکتولوژی لوغتی"نه گؤره، سؤزجوک آذربایجان جمهوریتی و قافقازدا دا چوخ بؤلگه ده گؤرولور: باکی دا و قوبا دا سیگئزی(sigézi)، دربند ایله تاباساران دا سیگه‎زی(کندیردن توخونموش پارچا، کیسه) گئنه ده باکی و قوبا دا سییه‎زی(siezi) واردیر. دئمک سؤزجوک اردبیل و میانا کیمی بؤلگه‌لریمیزه مخصوص ساییلماز. هر حال دا یازی دیلینده گؤرولمز. کؤکنینه گلینجه، منجه، موغولجا سیگه‎زی/سیگه‎جی (sigezei)دن گله‎بیلر(لسینگ، 701.ص). بو کلمه نین اساس آنلامی، کیچیک بارماق/جولو بارماق دیر. آنجاق "درمک، توپلاماق، دؤشورمک" آنلامی دا اوندا وار. اوسته‌لیک موغولجادا، سیگه‌جیگه‌ی(sigecigei)، "سبد" معناسی داشیر و بونون قیسالمیشی "سییه‌زی" بیچیمی قازانابیلر. موغولجادا بو کلمه ایله کؤکدش اولان فعل سیگد-(siged-) "بیر زادی بیر باشقا نسنه‎نین ایچینه قویماق، قویولماق، دورتمک" آنلامی ‌دا وار. بونلاری سالیب چیخان دان سونرا، ایکی کلمه و کؤک آراسیندا آنلام باغی گوجلو گؤرونور و بیچیم باخیمی‌ندان دا "چتین‌لیک" یوخ اورتادا. آنجاق کلمه‌نین موغولجادا تام بو معنادا گؤرولمه‌مه‌سی(داها دوغروسو گؤره بیلمه‎دیییم) دن اؤترو چکینجه‌لی اولماق دوغرو اولور.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo