آنادیل دن درلمه لر-6

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 6 شهریور 1395-04:58 ب.ظ

1.      چویون(çüyün):"اوستو لوعابلی قاب". کلمه نین چووون(çüvün) ده‎ییشگه‌سی ده وار آغیزلاردا. هادی به‌ی دیل دنیزده دوغرو اولاراق دیوان لغات ‌الترک ده‌کی چوذین(çüdin) و سنگلاخ داکی چویین "آهن ناپخته" ایله بیرلشدیریر. آنجاق کلمه نی چینقو ایله بیرلشدیرمک(آنلامداش اولسالاردا) و چیلینگیر<فارسجا چلنگر´ی بورایا باغلاماق قبول ائدیله بیلمز. تیتسه نین سؤزلویونده، چووَن(çüven)، چوغون(çuğun) سؤزجویونه گؤندریلمیش. دئمک اونون ده‌ییشگه‌سی ساییلیبدیر. اویسا بو دَیرلندیرمه یانلیش دیر. چووَن آنادولودا، دار بیر آلان دا اولسا، "تونج(برنج)دان دوزلمیش، دیبی یووارلاق قابلاما" دیر. چوغون ایسه روسجادان آلینتی دیر و "چای دملییی، کیتری" دئمک اولور. روسجا çugun تورک دیللریندن آلینتی دیر و "چودان" آنلامی داشیر. فارسجا سؤزلوک لرده، "چُدَن"ین روسجادان گلدییی یولونداکی گؤروشلر یانلیش دیر. فارسجاداکی "چدن" اورتا و یا اسکی تورکجه دن گلمه‌لی دیر. ریباتسکی(Rybatzki) "تورک دیللرینده پولاد آدلاری" آدلی مقاله‌سینده کلمه‌نین قایناغی‌نین چینجه اولدوغونو یازار. اونا گؤره، چینجه دن تورک دیللرینه گئچن اوچ آیری سؤزجوک وار؛ تونج آنلامینداکی چؤذین، zhutong سؤزجویوندن گلیر. چوغون، چایدان/چای دملییی آنلامینداکی سؤزجوک، روسجادان گلیر آنجاق روسجایا دا تورک دیللرینده گئچیبدیر و نهایی قایناغی چینجه zhuguanدیر. چایگون ایسه یئنی آلینتی دیر و داها چوخ چین ایچینده‌کی تورک دیللرینده گؤرونور و "چای دملییی" دئمک دیر و چینجه chaguanدان گلیر[1]. بو سؤزجویون باشیندا "چا" آشاغی-یوخاری بوتون دیللرده "چای" سؤزجویونون قایناغی ساییلیر.

2.      هئزان(hezan): ماراغادا، "دامین اوستونه آتیلان آغاج/تیر" دئمک دیر. باشقا بؤلگه‌لرده، پَردی وار بو آنلام دا. هئزان´ین آنادولودا، هئزن(hezen) بیچیمی داها دا یایقین دیر. هر حال دا پردی کیمی، اودا ارمنیجه دن آلینتی دیر و دانکوف(91.ص) بوتون آنادولو آغیزلارینداکی اؤرنک‌لری ساییبدیر. آماسیا، ایستانبول، چوروم، ماراش، قیصری، قیرشهیر و.. کیمی بؤلگه لرده، هئزن، توقات، الازیغ، مالاتیا و سیواس کیمی یؤره لرده، هئزان گؤرونور. آیریجا هیزان و هئزنه(hezene) بیچیم‌لری ده وار آغیزلاردا.

3.       پئهیر(pehir): گئنه ده ماراغادا "قانانین بیر یانی، باغ قیراغی"دئمک دیر.کلمه نین بو بیچیمی ایله تورکجه اولابیلمه‌یه جه‌یی آچیق دیر. عقلیمه گلن ان یاخین سؤزجوک، قارص دا یاشایان بئگه(bege) دیر. ایچ آنادولودا داها چوخ پئک(pek)، پئه(peh)، پئگه(pege) بیچیم لری وار. بو سؤزجوک لر ایسه اؤنجه (ارمنیجه‌دن آلینتی‌لار) بحث ائتدیییمیز پییه سؤزجویو ایله کؤکدش ساییلیرلار و ارمنیجه دن آلینتی اولاراق بیلینیرلر(دانکوف، 25.ص). دانکوف کلمه‌نین نهایی قایناغی‌نی کوردجه(فارسجا می؟) "باغ" سایسادا آدی گئچن یازی دا، گتیردیییمیز کیمی گورجوجه و کارتوئل دیللرینده، داها اسکی و درین کؤک‌لری وار. بوردادا "تندیر پیییه‌سی" دئییمی‌نده اولدوغو کیمی، "قیراق" معناسی اؤنه چیخیر. ماراغادا ارمنیجه آلینتی لارین بوللوغو دقت چکیر. بونون سببی ایسه سون زامانلارجان، بؤلگه ده چوخ سایی‌دا ارمنی یاشادیغی دیر. ایران-روس ساواشی سونراسی، قافقاز و قاراباغا کؤچن ارمنی‌لرین بیر بؤلویو، اورداکی یئرلشیم بؤلگه لرینه، ماراغا آدی وئرمیشدیرلر.

4.      میت‌النفیس(mitennefis): بو گون‌لرده آز گؤرولن کلمه‌لردن اولوبدور. رحمتلیک بؤیوک آنام دان چوخ ائشیدردیم. بیرینه تیکه توتارکن "دادیملیق دیر، میت النفیس اولسون وئریرم. یئه! نفسین اؤلسون!". بنزر دئییم لرده وار دیلمیزده. بو سؤزجوک "اومما" اینانجی ایله باغلی دیر. "اومما گؤتورمه، اومما چالماق" کیمی، (سانیرام) تورک‌لره مخصوص رسمی، انشاءالله، بیری‌لری آیرینتی‌لی اولاراق، یازییا تؤکر. اؤزللیک‌له ائل بیلگی‌سی(فولکلور)ایله اوغراشان‌لارین ایشی‌دیر. نه ایسه، کلمه عربجه "مَوت‌النفس" دئییمی‎ندن گلدییی آچیق دیر. آنجاق فارسجادا گؤرولمه‌ین بو دئییم، هانسی یولدان گئچیب دیلیمیزه؟ قدیم اوخوموش‌لارین دیلیندن می؟  هر حال دا واعظ لرین دیلیندن گلمه‌لی دیر.

5.      تَرَجه(terece):"ایپک قوردونو اوزرینه قویماق اوچون قامیش دان دوزلن تخت کیمی شئی". ترانه‎های کار در آذربایجان[2]دا گؤردوم. یاتاق بیچیمی‌نده بیر زاد اولمالی دیر. منجه کلمه آنادولو آغیزلاریندا-آزاراق دا اولسا- گؤرونن ترجه(terce)دن آیریلماز. ترجه بعضی بؤلگه لرده، "تاخچا" کیمی و دوواردا اویولان و نسنه‌لر قویولان یئردیر. سؤزجویون کؤکنینه گلینجه سانیرام اسکی آنادولو تورکجه‌سینده گؤرولن-و تحفۀ حسام نشرینه یازدیغیمیز یازی دا دا گتیردیییمیز- تریچه(teriçe)دن گلیر. بو کلمه ایسه فارسجا دریچه دن پوزولمادیر. ایکی کلمه‌نین آراسیندا آنلام باغی قورماق چتین ده‌ییل.

6.       کَرکَره(kerkere):"ال داشی، ال ده‌ییرمانی". اوسته‌کی آدینی چکدییمیز کتاب‌دا گئچیر بو کلمه ده. هر حال دا "ال داشی" کیمی آلت لرین اونودولمایا اوز توتماسییلا، بئله بیر کلمه نین ده یایقین‌لیق آلانی دارالیر. آذربایجان جمهوریتی‌نده یایقین‌ایمیش. آنادولونون شرق و آذربایجانین غرب ولایت لرینده، آشاغی-یوخاری هر یئرده کیرکیره(kirkire) بیچیمی وار. نه ایسه کلمه عربجه دیر و فارسجا متین لرده بو آنلامی ایله ایشلنمه‌میش سانکی. اصلینده "سس تقلیدی" اولان "کرکره" دؤرتلو کؤکو، "چکمک، دولاندیرماق" دئمک اولور. سایین قالایا باغلی کیرکیره/کرکره کندی‌نین آدی بوردان گلمه‌لی دیر. کرمانشاه داکی(کوزران بخشی) کَرکَره کندی‌نین آدی دا، بو کلمه ایله ایلگی‌لی اولمالی دیر. فارسجا "کِرکِره" ده بو کلمه ایله ایلگی‌لی اولاجاق دیر.

7.      اؤوَژ(övej): رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشکین ده، اوچ یاشیندا قویونا وئریلن آددیر (212.ص). باشقا بؤلگه‌لرده ده گؤرولن کلمه‌نین سونونداکی ژ<ج حادثه‌سی دانیشیق دیلینده و سس‌سیز و یا کلمه سونو ج´لاردا گؤرولور. ویژدان<وجدان، اوژ(uj)<اوج. حتا ایلگی چکن مؤژ(möj) <موج کیمی اؤرنک‌لر ده وار. نه ایسه باشقا بؤلگه‌لرده، "بئش یاشیندا قویون" آنلامی دا وار سؤزجویون[3]. بو یاشلارا آراسی قویون‌لارا تورک جوغرافیاسیندا اؤگچ/اؤیَج آدی وئریلیر. حسن ارن´ین گؤروشو منجه دوغرودور: اؤگ(اورتا تورکجه ده: اوچ یاشیندا قویون)+کیچیلتمه-بنزتمه اکی(ـچ). اؤگ، اسکی تورکجه ده‌کی "آنا" معناسینا گلن سؤزجوک‌له ایلگی و یا عینی اولابیلر. آناج و آتاج کیمی کلمه‌لرین یارانماسی بو اکی ایله دیر. ارن، سؤزجویون کوردجه و ارمنیجه کیمی دیللره گیردییی‌نی یازار. آنجاق سؤزجوک فارسجایا دا گئچمیش و سؤزلوک‌لرده اوگچ/اوگج بیچیم‌لرینده گؤرونور.

8.      هَوَه‌جووَه(hevecüve): آذربایجان دا داها چوخ قوزئی بؤلگه‌لرینده گؤرولن سؤزجوک، بیر بیتگی آدی‌دیر. اینترنت‌ده، گَزدیییم ده، بعضی‌لری هَوَه‌جووَه‌نین "سیغیر قویروغو"(Verbascum Thapsus) یعنی فارسجادا "ماهور" اولاراق بیلینن بیتگی سایارلار. بو گؤروش یانلیش اولمالی دیر. سیغیر قویروغو و هَوَه‌جووَه‌نین ایکی‌سی ده درمانلیق بیتگی‌لریندن ساییلیر و کؤک‌لری اسکی ائل طبابتی‌نده ایشله‌نیردی. آنادولو ساحه‌سینه باخدیغیمیزدا، ایکی بیچیم چیخیر قارشیمیزا: هَوَه‌جیوَه (hevecive) و هاواجیوا (havacıva). یالنیز درلمه سؤزلویونده گؤرولن بو وئری‌لر، سانکی تیتسه‌نین گؤزوندن قاچیب‌دیر. چونکو تیتسه، بیر تک "هاواجیوا"نی سؤزلویونه آلمیش و اونودا "بیریارا مرهمی" اولاراق سورغو ایشارتی ایله وئریب، کؤکنی‌نی گؤسترمه‌میش‌دیر. هر حال‌دا بو ماده‌ده سهولر وار. هاواجیوا بیتگی آدی دیر و اونون کؤکونون قایناتیلماسی‌ندان الده ائدیلن قیرمیزی سیوی(مایع) مَلهَم/مرهم ساییلیر.

فارسجا سؤزلوک‌لره باخینجا، کلمه‌یه یالنیز عمید سؤزلویونده  راست گلینیر. او دا هُوه‌چوبه (hoveçube) بیچیمی ایله. آنجاق اونون تانیتدیریغی بیتگی، آنادولوداکی ایله بیردیر و سیغیر دیلی (=گاوزبان) بیتگی عایله‌سیندن ساییلیر(Alkanna Tinctoria). سانیرام بعضی بؤلگه‌لریمیزده، بیتگی آدیندا بیر آنلام قایماسی وار. بو بیتگی‌چیلیک اصطلاح لاریندا گؤرولن حادثه‌دیر. "هوه‌چوه" و "هوه جوه" دهخدا سؤزلویونده کحلاء(بیتگی‌نین عربجه آدی) قارشیلیغی‌نی وئریرکن گلمیش و تک باشینا ماده‌باشی اولمامیش‌دیر. آنجاق یئرلی فارسجالاردا دا وار سؤزجوک. کلمه نین یالنیز آذربایجان دا و آنادولو دا گؤرولمه سی و یازی دیلینه آلینماماسی، آلینتی اولما احتمالینی گوجلندیریر. نه ایسه کلمه تورکجه‌یه بنزمیر. آنجاق عمید سؤزلویونده‌کی بیچیمی یاراشدیرما و قوندارما اولاجاق‌دیر. کلمه‌نین نهایی قایناغی منه بللی اولمادی.



[1]Volker Rybatzki, “Turkic names for 'steel' and 'cast iron'”, Turkic Languages; 3, pp. 56-86.

 

[2] حمید سفیدگر شهانقی، ترانه‎های کار در آذربایجان، دفتر پژوهشهای رادیو، 1388، 25-24.صص

[3]  عباس نبیی، تسوج در گذر تاریخ، 1383. 124.ص




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‎لر() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo