سه توپونیم مغولی: آلقو، نیک‌پی، آرغا

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 22 شهریور 1395-05:02 ب.ظ

از سه توپونیمی که در اینجا مرور خواهد شد، دو موردِ اوّل پیش‌تر مورد اشاره قرار گرفته است. مینورسکی به وجود دو آلغو/آلقو اشاره می‌کند؛ یکی قریه‌یی از توابع بناب امروزی است و دیگری روستایی از توابع شهرستان جدید‎التأسیسِ چاراویماق در مسیر اتوبان تبریز-تهران. آلقو اسم مغولی معروفی بوده و خان اولوس چاغاتای در فاصلۀ 65-1260 میلادی معروفترین فرد موسوم به آلقو است. با این حال، همان طور که مینورسکی(ص75) از حافظ ابرو نقل می‌کند، اتابکِ ابوسعید، امیرآلغو هم این اسم را داشت. بعید است اسامی این دو قریه از آنِ دو شخصِ تاریخی مذکور باشد و محتملاً این "آلقو"ها متعلّق به حکمرانان یا ملّاک محلی بوده است. طبعاً خوانندگان صاحب اطلاع به نیکی واقفند که آلغی(algı) موجود در ترکی معاصر (به معنیِ "انطباع، ادراکِ حسّی، تلقی") واژه‌یی جدید بوده و در روانشناسی و فلسفه و..کاربرد دارد.

نیک‌پی، در اصل، نتیجۀ تحلیل عامیانۀ اسم مغولیِ نگوبی(Negübei) است که آن هم آنتروپونیم مغولی معروفی بود. جالب آنکه معروف‌ترین نگوبی/نیکپی هم، خان چاغاتای(1272-1271) بوده و منصوب قایدوخان. نیک‌پی مورد نظر ما، شهر کوچکی از توابع زنجانرود است که در مسیر تاریخی کاروانهای تهران-تبریز در عصر قاجاریه قرار داشت. هیچ بعید نیست که نیک‌پی واقع در بخش مرکزی تربت جام هم، همین اسم باشد. بویژه که می‌دانیم در خراسان بزرگ، هزاره‌ها حضور داشته‌اند و طایفۀ مهمی از آنها هنوز هم اسم نیکپی (NikpaiNikpay/) را حفظ کرده‌اند. از طایفۀ نیکپی شخصیت‌های مشهوری هم ظاهر شده است؛ مثلِ روح‌الله نیکپی (صاحب دو مدال برنز المپیک در رشتۀ تکواندو و عبدالحسین نیک‌پی موسیقیدان هزاره). این اسم گاه به صورتِ نیکپا هم ضبط می‌شود که همانند نیک‌پی، حاصل خلط اسم مغولی با نیکوپی/نیک‌پی فارسی است(نظیر پی‌خجسته، نیکوپی هم در فارسی کلاسیک رواجی داشت). منشأ این اسم هم در منابع مورد اشاره قرار گرفته است.

تحلیل اسم سوم یعنی آرغا/ارغا/آرغای را جایی ندیده‌ام. به نظرم منشأ اسم کاملاً واضح است. آرغا در مغولی به معنی "راه، روش" بوده و البته معانی قریب و ضمنی مثل "سیستم، استراتژی، حیله و مسیر" هم دارد. آرغای واقع درآوج/آوهِ استان قزوین(در جوار قروۀ درجزین) احتمالاً مسیر عبور و یا مسافرت بوده است. آرغا/ارغای دیگری در شهرستان خلیل‌آباد خراسان رضوی واقع است که ممکن است همین اتیمولوژی را داشته باشد.

مرحوم دهخدا در مادۀ آرقالی یعنی بُز کوهی معروف در لغتنامه، آن را به صورتِ آرقا+لی تحلیل کرده و آرقا را کوه خوانده است. در منابع در دسترسم، آرقا را به معنی مذکور نیافتم. اصطلاح مغولی شایع برای کوه اوول(uul) بوده که فرم مدرن آغولا(ن)((ağula(n) مغولی کلاسیک است. ضمن آنکه پسوند ـلی/ـلو ترکی جدید بوده و معادل مغولی‌اش ـتو/ـتی است.

***

چند نکتۀ در حاشیه‌:

1. سری مطالب "اسکی خرمنلر" تمام یا متوقف نشده است. هنوز حدود سی واژه در دستِ تحلیل دارم. تصور می‌کنم با خوش‌بینانه ترین تخمین هم حداکثر 50 درصد مصطلحات زراعی ترکی آذربایجان را تحلیل کرده‌ام. البته این الفاظ احتمالاً شایع‌ترین و رایجترین اصطلاحات مشترک در لهجات محلی بودند. طبعاً اگر دوستانی از راه لطف، اصطلاحاتی را که می‌دانند و ضبط کرده‌اند، می‌توانند ارسال فرمایند؛ در صورت قبول این زحمت می‌توانند مطالب را به آدرس ایمیلِ بالای وبلاگ بفرستند و یا در کامنت‌ها وارد کنند. در مطالب ارسالی احتمالی، 1. تلفّظ حتی‌الامکان دقیق، 2. معنای صحیح عبارت(اگر در داخل اصطلاحی شنیده‌اند با ذکر آن اصطلاح) و 3. محلّ ضبط(اگر دقیق هم نباشد با عنایت به حوزۀ رواج اصطلاح، به صورتِ کلّی مثلاً شمال شهرستان سراب، منطقۀ کلیبر، محالِ هشترود و..) مشخص گردد.

2. از دوستانی که مطالبی را به صورت پیام شخصی فرستاده‌اند، از صمیم قلب تشکر می‌کنم. مع‌الاسف امکان ارسال جواب شخصی را ندارم(وبلاگ هم ندارد). تقریباً همۀ سؤالات این دوستان در وبلاگ و کامنت‌ها قابل طرح است. البته در صورتِ تمایل می‌توانید از اسامی مستعار استفاده کنید. اگر برای تکمیل و تتمیم و یا اصلاحِ "اسکی خرمنلر" یا سایر مطالب وبلاگ، نکات و ماتریالهایی در اختیار داشته و قصد ارسال دارید، با امتنان و شکران، استقبال می‌کنم.

 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo