بلباس و برلاس

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 27 شهریور 1395-05:34 ب.ظ

ایل کُرد بلباس در آذربایجان به واسطۀ غارتگری‌ها و کشتارهایش بویژه در مراغه و حوالی، در ابتدای قرن بیستم، شهرت دارد. دربارۀ اسمِ قبیله، غیر از بعضی اظهارات سوبژکتیو و غیرعلمی، مطلب دندانگیری مشاهده نکرده‌ام. از ماتریال‌های پراکنده و مدخل "بلباس" در دایره المعارف بزرگ اسلامی[1]-که تلخیص خوبی از مباحث مربوط به این اتحادیۀ ایلی است- چنین استنباط می‌شود که اولاً  بلباس‌ها هم نظیر عموم طوایف مهم و بزرگ کرد، ابتدا در اطراف شهرزور و اربیل می‌زیستند. سپس بواسطۀ شکست از قبایل مجاور، متواری شده و به جنوب آذربایجان هجوم آورده‌اند. ثانیاً منشأ قبیلگی و ایلی آنها مسلّم و قطعی نیست و به همین سبب مؤرخین و محققین نسبت آنها را به قبایل و ایلات متفاوت کرد می‌رسانند. امروزه بخشی از بلباس‌ها در مهاباد و نواحی مجاور سکونت دارند. اما قسمت مهمی هم، همچنان در عراق و نواحی نزدیک به کؤی سنجق اسکان یافته‌اند. در این مختصر نظریه‌یی دربارۀ منشأ اسم بلباس عرضه خواهد شد. قبل از آن، اشاره کنم که نژادی از گوسفندان هم در جنوب قفقازیه، آذربایجان و شرق ترکیه پرورش می یابد که به پشم خشن و دنبۀ حجیم با انتهای S شکل شهرت دارد.

***

باری معتقدم-همانند اسم مُکری به شرحی که مینورسکی طرح و بحث کرده است-اتنونیم بلباس هم منشأ مغولی دارد؛ برلاس‌ها/بارلاس‌ها(به مغولی: بارولاس) یکی از قبایل اصیل و عریق مغول  است که ذکرش در تاریخ سرّی مغولان آمده و نسبشان به بورجیگین یعنی همان طایفۀ چنگیزخان می‌رسید. برلاس‌ها که عمدتاً ساکن آسیای مرکزی شده بودند بعدها ترکی‎زبان شده و به چاغاتایی متکلّم گشتند. تیمورلنگ انتساب به این قبیله داشت و نهری را که به دستور وی از رود ارس به بیلقان کشیدند(یا تعمیر کردند) به نهر برلاس موسوم ساخت. بارلاس‌ها در ترکیب کنفدراسیون هزاره هم وارد شدد و منسوبین آن هنوز هم در هزاره‌جات وجود دارند. به علاوه قسمتِ اعظم آنانی که مغولان(Mughals) پاکستان خوانده می‌شوند، به ایل بارلاس منسوب اند. بارلاس‌ها حتی در کشمیر تحت کنترل پاکستان(کشمیر آزاد) هم حضور دارند. شعرا و ادبای متعددی هم لقب "برلاس" داشته‌اند. میرزا مهدی خان در سنگلاخ، دیگر نسب مغولی بارلاس ها را نمی‌شناسد و ذیل مادۀ برلاس (ص74) می‌نویسد:"نام طایفه‌ایست از اتراک که سلاطین کورکانیۀ هندوستان از آن فرقه‌اند".

***

اینکه بارلاس‌ها از چه زمانی زندگی در شمال عراق و مجاورت قبایل کرد را آغاز کرده‌اند، به طور قطع معلوم نیست. اما یکی از دو احتمال زیر قابل طرح است؛یا نظیر مُکریان و مکریت‌ها، آنها هم پس از عصر ایلخانی در این ناحیه مستقر شده و به حیات عشایری مشغول شده‌اند یا آنکه بقایایی از برلاس‌های همراه امیر تیمور در این نواحی استقرار یافته و به اکراد ملحق شده‌اند. احتمال اوّل را اقوی می‌دانم.

***

نژادِ گوسفندِ بالباس هم محتملاً از گوسفندانی بوده که برلاس‌ها پرورش می‌دادند. شاید هم به سببِ چراندن گوسفندان مزبور در مراتع اطراف نهر برلاس این اسم بدانها اطلاق شده است.

***

تبدیل برلاس/بارلاس به بلباس/بالباس با قواعد عام زبانشناسی قابل توجیه است؛ در ترکی تلفظ ر/r در کنار ل/l چندان سهل و راحت نیست. لذا برای سهولت صامت ر/r آسیمیله شده و فرمِ *بللاس/*باللاس(*Ballas)  حاصل می‌شود. دیسمیلاسیون لام دوم، فرم بالباس را به دست می‌دهد.

***

لغتنامه‌نویسان(من جمله دهخدا) برلاس را "شجاع، دلیر و قهرمان" معنی کرده‌اند. در ترکیه هم بارلاس، به عنوان اسم فامیل و اسم خاص به همین معنی تلقی شده است. به نظر می‌رسد این معنی متأخر باشد زیرا از اشارات تاریخ سرّی مغولان(پاراگراف 46) استنباط می‌شود که در آن زمان هم معنای بارولاس واضح نبوده و مؤلف/مؤلفین، بارولاس را از باروق "اهل قشقرق، خشن، بی‌ادب" مشتق می‌دانستند[2].

***

اسم بلباس و برلاس در توپونیم‌ها و نیز در اسامی خانوادگی متعددی در داخل ایران، افغانستان، پاکستان و عراق باقی مانده است.



[1]  ملیحه مهدوی، "بلباس"، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج.12، صص 453-451.

[2]. The History and the Life of Chinggis Khan: The Secret History of the Mongols, by:  Urgunge Onon, Leiden; New York: E.J. Brill, 1990. P. 14

 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
علی ابوالقاسمی
یکشنبه 28 شهریور 1395 02:49 ب.ظ
احسنت به این تحلیل و استنباط فوق العاده است استاد، واقعا حظ وافر به ارمغان بردم.
چوخ ساغ اولون دگرلی خوجام
پاسخ محمد اردم : سلام
نظر لطفتان است. منتظر نقد فاضلانه‌تان هستم
ساغ اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo