شیبلی و تک‌آلتی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 28 شهریور 1395-09:06 ب.ظ

د در این مختصر دو توپونیم دیگر مغولی، مربوط به منطقۀ بستان‌آباد را تحلیل خواهیم کرد.

شیبلی: نام کوه و گردنۀ معروفی در مسیر تبریز به میانه و روستایی از توابع بستان آباد بوده و املای شبلی هم برای آن رواج دارد. در عین حال شیبلی، اسم طویل‌ترین تونل ایران در این ناحیه و از نقاط حادثه‌خیز و جاده‎های خطرناک محسوب می‌شد که البته با اصلاحاتی در سال‌های اخیر وضع آن بهبود یافته است. شبلی‌های دیگری هم یافت می‌شود که در ادامه اشاره خواهد شد.

اسم شبلی در نظر اوّل اسم عارف نامدار قرون اوّلیۀ اسلامی را به یاد می‌آورد. این اسم نه چندان رایج که باید از شِبل(=بچه شیر) مشتق شده باشد. اطلاق این اسم به کوه/گردنه/روستای مزبور، اگرچه محال نیست، اما محتمل به نظر نمی‌رسد. فرم شیبلی(şibli) هم ممکن است ترکیب شیب+لی را به خاطر آورد. اما شیب در ترکی رایج نبوده و در سنوات اخیر در لسان تحصیلکردگان ممکن است، مشاهده شود. لذا قبول آن اشتقاق برای شیبلی مانحن فیه، قول متقن و محکمی به نظر نمی‌رسد.

تصور می‌کنم با اطلاعات فعلی، بهترین اتیمولوژی برای این توپونیم، شیلی(şili) مغولی باشد. شیلی در مغولی به "قفا/ پشت گردن، خط الرأس کوه" ضبط شده(استاروستین و همکاران، فرهنگ اتیمولوژیک زبانهای آلتاییک، ص1522). لسینگ(ص706) معانی "محل سرعت‌گیری رود، تپۀ دارای قلّۀ تخت، زمین بین ساحل آب و اراضی زراعی" را هم به معانی فوق می‌افزاید. این معانی به خوبی با کوه و گردنه سازگار است و محتملاً اسم روستا هم از آن گردنه/کوه اخذ شده است. شبلو'ی هیر اردبیل و عربلر/پلدشت ممکن است literary hypercorrection همین شیبلی باشد. اما شبلی تابعۀ دهستان گاودول ملکان، ممکن است با اسم داود شبلی-یکی از امرای صحرانشین حاشیۀ جیغاتی در قرن هشتم هجری-ارتباطی داشته باشد. در مغولستان هم توپونیم‌های فراوانی با شیلی شکل گرفته است؛ مثلِ کوه چاغان شیلی(گردنۀ سفید)، شهر اوندور شیلی(Öndör Şili) لفظاً به معنی شیلی بلند و.. ورود صدای ب/b در وسط کلمه، در زبانشناسی epenthesis خوانده می‌شود.

تک‌آلتی: کوه معروفی در همین ناحیه است. در نگاه اوّل معلوم است که ترکیب ترکی معنای محصلی ندارد و باید تحریفی از توپونیمی قدیم‌تر باشد. به نظرم واضح است که این اسم همان "تکلتو"ی معروف است که در متون فارسی هم مکرراً آمده و به "نمد زیر زین یا پالان" اطلاق می‌شده است. احتمال دارد در مواضعی، من باب اطلاق جزء به کلّ، تکلتو/تگلتی معنی زین هم یافته باشد. در ترکی استانبولی تگلتی(teğelti) هنوز به همین معنی رایج است. برای رفع استبعاد این تسمیه، اشاره کنم که محله‌یی در برگامای ازمیر هم دقیقاً همین اسم را دارد. اسم مزبور به صورت تییلتی(Tiyelti) هم کتابت می‌شود.

در باب اتیمولوژی کلمه باید گفت که پسوند حکایت از منشأ مغولی دارد. گرهارد دؤرفر، کلمه را مغولی و مرکب از دگل(degel) به معنی "قسمی لباس" به اضافۀ پسوند ـتو/ـدای(که دلالت بر تملک و دارندگی دارد) دانسته و شؤنیگ هم این تحلیل را تأیید می‌کند(ص89). به احتمال قریب به یقین، شکل کوه یا کوه‌ها علّت این تسمیه بوده است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo