چند تکملۀ جدید: پرپی، میشوو، بیجه‌لک، جُواری، تک‌آلتی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 31 شهریور 1395-11:42 ب.ظ

در مرور مطالب وبلاگ، چند نکتۀ تکمیلی دیگر به ذهنم رسید که در این مختصر قلمی می‌شود. شاید که خوانندگان علاقه‎مند را مفید افتد.

1.  پرپی: در سری مقالاتِ مربوط به الفاظ ترکی دخیل در فارسی همدانی، مورد اشاره قرار گرفت. اتیمولوژی کلمه هنوز هم برایم مجهول است. اما چند نکتۀ مکمِّل دیده‌ام که حیفم آمد ثبت نکنم. شاید که برای تحقیقات آتی به کار آید؛ پرپی(perpi) در معاجم عثمانی به دو معنی است: یکی نوعی پادزهر که به ترکی ایلانجیق داشی هم گفته می‌شود و دوّمی نباتی که به جدوار/زدوار/ژدوار(aconitum napellus) معروف بوده و با اسم گیاه ماه پروین هم شناخته می‌شود. آیا این پرپی مخفَّف و محرَّف ماه پروین(یا پروین) است؟ نمی‌دانم. اما در بعضی لهجات آناتولی(مثلِ ایچئل) پرپی‌لمک به معنی نوازش کردن است که با معنی مراد ما قرابت و حتی مطابقت دارد. پرپی به معنی جدوار در سنگلاخ(ص74) هم مضبوط است.

2. میشوو(mişo/mişov ): اسکی خرمنلر سلسله‌سینده، "تلیس" ماده‌سینده یازدیغیم دا، میشوو´ون دا سییه‌زی کیمی، کؤکنی‌نین بیلینمه‌دییینی یازمیشدیم. حمد اولسون، قارانلیق‌دا قالان بو کلمه‌نین دا کؤکنی‎نی آیدینلیغا قاووشدوغونو یازابیلرم؛ روسجا مئشوک(meşok) "کیسه، تلیس" دئمک دیر و ایسلاو دیللرینده یایقین سؤزجوک دور. کلمه‌نین فارسجادا میش/میشین(=قویون، گؤن) سؤزجوک‌لرله کؤکدش اولدوغو دوشونولور. مئشوک یانیندا، اونون کیچیلتمه‌سی meşoçek(=تورباجیق، تلیسجیک) ده یایقین ایمیش روسجادا. آنجاق کلمه‌نین سونونداکی ک سسی‎نین دوشومه‌سی بیر آز قارانلیق دیر. بیر چوخ کلمه ده اولدوغو کیمی(اؤزللیک‌له فعل لرده) ک/k>هـ/ی اولماسی(vermey/gelmeh) آذربایجان و دوغو آنادولو دا سیخ-سیخ گؤرونور. بنزر بیر حادثه بوردا یاشانمیش اولمالی دیر.

3. بیجه‌لک(bicelek): کیچیلتمه-بنزتمه اکی ـالاق/ـه‌لک اکی نین اؤرنک‌لری آراسیندا، بیجه‌لک گؤزدن قاچیبدیر. "جیققلی شرّ اوشاق، باشاریقلی کیچیک اوشاق" دئمک‌دیر ائل دیلینده. کلمه‌یه ایکی قایناق دوشونوله‌بیلر: 1. بیج(=حرامزاده، آنجاق بئجریکلی آنلامی دا وار منفی چالاری(نوآنس) اولسادا). تورکیه تورکجه سینده، پیچ(piç) یالنیز منفی معنا داشیر. سنگلاخ دا "نطفۀ حرام" اولاراق آچیقلانیر. نیشانیان و باشقالاری، تورکیه‎دهکی  بیچیمه باخاراق، اونو فارسجا پیچ(=بورما، دؤنوم) کلمه‌سییله ایلگی‌لندیرمه‌یه چالیشسالاردا، آنلام باخیمی‌ندان و آذربایجان تورکجه‌سینده‌کی وئرییه باخیلیرسا، بیج ایله پیچ‌´ین ایلگی‌سی اولمادیغی آنلاشاجاق‌دیر. کلمه آلینتی اولابیلر و سانیرام بعضی یئرلی فارسجالاردا "نطفه" معناسیندا گؤوموشم. 2. بیجک: سنگلاخ دا بئله آچیقلانیر:" سوزن که به عربی ابره گویند"(94.ص). او یازی دا گؤردویوموز کیمی ـک بوردا دوشه بیلر. سؤز "ابره"دن دوشموشکن، اونادا دَیینمک ده فایدا وار؛ عربجه سؤزجوک تورکیه تورکجه سینده، ایبره(ibre) اولاراق ساعت یا اؤلچوم آلت‌لری‌نین درجه، ساعتی و.. گؤسترن قول/ایینه سی دیر و تورکجه ده یئل‌قووان دا دئییلیر اونا. فارسجاسی بیر آز قورخونج  و آنلاشیلماز گؤرونور:"عقربه".

نه ایسه منجه بیجه‌لک سؤزجویونون  بیجک´دن گلمه احتمالی داها یوکسک‌دیر. آیریجا، دیلیمیزده، بو سؤزجوک ایله آنلامداش اولان جیبه‌لک(cibelek) ده وار. منجه بو سؤزجوک، بیجه‌لک´ین کؤچوشمه‌لی بیچیمی‌ندن باشقا بیر شئی ده‌ییل‌دیر. آنلام فرقیندن اؤترو، تورکیه‌ده‌کی جیوه‌لک ایله بیرلشدیرمک دوغرو اولماز دییه دوشونورم.

4. جُواری: فارسجا سؤزلوک‌لرده، اؤرنک اولاراق دهخدا دا، جواری "مکه/قارغی دالی" قارشیلیغی اولاراق وئریلیر. اؤزللیک‌له افغانیستان فارسجاسیندا و پشتونجادا سیخ-سیخ گؤرونور. بو کلمه تورکجه یوگور(yügür) "داری" سؤزجویونون موغولجایا گئچمیش بیچیمی دیر و هزاره‌لرین دیلیندن و یا بؤلگه دهکی بیر تورک دیلیندن گئچمیش اولمالی‌دیر. هر حال دا نهایی قایناق تورکجه‌دیر.

5. تک‌آلتی. راجع به تکلتو باید اضافه کنم که دگل(degel) یا دگله(degele) در لهجات ترکی هم وارد شده و در چاغاتایی، به قول میرزا مهدی خان "قبایی است آستین کوتاه که بر بالای لباس پوشند و دیگلای (dégeley) و دیگله(dégele) به کسر دال نیز به این معنی مستعمل است"(ص155). ولی عجیب آنکه تکلتو را در سنگلاخ چاپ خیاوی نیافتم.

به هر حال تکلتو با این فرم و معنی استعمال ترکان بوده و به همین دلیل هم دؤرفر آن را کتابش در زمرۀ لغات ترکی دخیل در فارسی آورده است. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
حسین ساعدی
یکشنبه 4 مهر 1395 11:08 ب.ظ
سلام یورولمایاسیز چوخ ساغولون
بیجه لک سؤزجویو میانادا ایشله نیر
پاسخ محمد اردم : دوغرو دور. آیریجا جیبه‌لک ده میانادا وار. آراشدیریرسانیز ساغ اولون!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo