داغینیق دوزلتمه‌لر

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 6 آبان 1395-04:01 ب.ظ

بوردا یازیلان‌لاری بیر آرایا گتیریب، بیر کتاب حالینا سالیب، یایینلاماغی دوشونورم. او ایشه باشلادیغیم زامان، گؤزومدن قاچان‌لاری اکله‌ییب، یانلیش‌لاری دوزلدیب، متنی داها دوزگون حاضیرلارام ان‌شاءالله. ایندی‌لیک فیکریمه گلن‌لری یازیب آرشیو ائتمه‌یی ترجیح ائدیرم. بلکه اوخویوجولارا دا فایداسی اولور دییه وبلاگ‌دا یایینلاماغی دا اویغون گؤردوم.

الف) ـالاق/ـه‌لک اکی اوزرینه یازدیغیم یازییا بو اؤرنک‌لری ده اکله‌مه‌لییم:

1.      شاوالاق(şavalak): تورکیه تورکجه سی‌نده "بئیین‌سیز، باشاریق‌سیز، چیرکین" آنلامیندادیر. آنادولودا شابالاق(şabalak)، شبه‌لک(şebelek) بیچیم‌لری ده وار. سئوان نیشانیان´ا گؤره، چابالاماق فعلیندن گلمیش اولابیلر. منجه بو قبول ائدیله‌بیلمز. سانیرام شَبَک(şebek) یعنی آوروپا دیللرینده Macaque آدی وئریلن میمون آدیندان بو اکین گتیریلمه‌سی ایله تؤره‎میش‌دیر. شَبَک عثمانلی دا اوینادیلیب، پول ییغیلارمیش. او زامان اساس بیچیم شَبَه‌لک اولاجاق‌دیر.

2.      قومالاق(qumalaq): سنگلاخ دا "پشکل" اولاراق آچیقلانیر(218.ص). سؤزجوک منجه "قوم" سؤزجویونه اوسته‌کی اکین گتیریلمه‌سییله اورتایا چیخیبدیر.

3.      کؤشه‌لک(köşelek): کؤشلک املاسییلا سنگلاخ دا، کؤشک(köşek) ماده‌سییله بیرلیک ده گلیب دیر و "شتر بچۀ یک ساله"(233.ص) اولاراق آچیقلانیبدیر. بو سؤزجویون کؤشک(دانیشیق دیلینده کؤششک)دن گلدییی آچیق‌دیر. بوردا دا کیچیلتمه-بنزتمه اکی اولدوغو گؤرولور.

ب) ان آز بیر یول "کاوار" کلمه‌سی اوزرینه بیر شئی‌لر یازدیغیمی("تحفه حسام" تنقیدینده) خاطیرلارام. اوردا کلمه‌نین دئیلمجه(دیلمی) و گیلکجه کیمی دیللردن گلدییی‌نی دوشونموشدوم. قایناق‌لاردا (سانیرام دهخدادا) گؤروموشدوم بو بیلگی‌نی. آنجاق کلمه‌نی آراشدیرینجا بام-باشقا بیر منظره اورتایا چیخدی؛ آذربایجان کاوار یانیندا کَوَر(kəvər) بیچیمی ده وار. کَوَر، فرقلی بیتگی‌لره وئریلن آددیر. بیر تورونه کَوَر سوغان(Allium Potrum) آدی وئریلیر و فارسجا "گندنا، تره‌ فرنگی"، عربجه ده "کُراث" و اینگیلیزجه‌ده leek اولاراق بیلینن سبزه/یاشیلجادیر. تیکانلی کَوَر(Capparis) ده وار بو بیتگی عایله‌سینده. کَوَر، آنادولودا بیتلیس آغزیندا و کرکوک‌ده ده وار. بو بؤلگه‌لرده، درلمه سؤزلویونه گؤره، کَوَر "سوغان یارپاق‌لارینا بنزر یارپاق‌لاری اولان و یئییلن بیتگی"دیر. بیر باشقا ایلگی چکن بیلگی ده کاوار´ین ارمنیجه ده گؤرونمه‌سی؛ گاوار(gavar) و کیاوار(k´iyavar) بیچیم‌لری ایله ارمنیجه ده باشقا آدلار یانیندا بو سؤزجوک ده گؤرونور.

آنادولودا بو یاشلیجانین آدی، "پیراسا"دیر و کؤکنی اوسته‎ده آدینی چکدیییم یازی دا آچیقلانمیش‌دیر. آنجاق گبره اوتو(gebre otu) و کَبَره(kebere) کیمی باشقا ده‌‎ییشگه‌لری اولان بیر باشقا بیتگی آدی دا وار آنادولودا. بو بیتگی "کاوار" عایله‌سینه داخل دیر. آنجاق "تیکانلی کَبَر/کَوَر"ه بنزر و اینگیلیزجه‌ده اونا Caper آدی وئریلیر. بوتون بو سایدیق‌لاریمیزدان آنلاشیلان، کلمه لاتین کؤکنلی دیر(Capparis) و تورکیه ده، یئنی‌دن تورکجه‌یه گئچن بیچیمی کاپاری (kapari)دیر. آما  آذربایجان دا بو آد، "سووزو"یا تخصیص ائدیلیب‌دیر. کلمه فارسجا قایناق‌لاردا کبره/کبر بیچیم‌لریله گؤرولور. آیریجا عربجه‌ده ده آلینتی اولاراق یاشار. او زامان گیلکجه/دئیلمجه قایناغی‌نی ترک ائده‌بیلیریک.

ج)تَتیر/تاتیر سؤزجویو اوزرینه بیر ایکی دوزلتمه/اکلمه یازمیشام. دیوان لغات الترک ده گزینرکن، اؤنملی بیر بیلگی‎نین گؤزومدن قاچدیغینی آنلادیم؛ تَتر(tatır) فارسجا ترجومه‌یه گؤره "زمین شوره‌ار و بی‌آب و علف"(228.ص)دیر. بو ایسه قیرقیزجاداکی وئری ایله اؤرتوشور و بو سؤزجویون موغولجادان گلمه‌سی فیکری(استاروستین و امکداش‌لاری‌نین دوشونجه‌سی) بیراخیلمالی‌دیر. بو بیلگی ایشیغیندا، آراشدیردیغیمیز باشقا وئری‌لر داها ساغلام اساسا اوتورور.

د)"اؤلنگ مینارنگ" آدلی یازیمیزدا، اؤلنگ/اؤلن سؤزجویو ایله ایلگی‌لی یئر آدلارینی سایدیغیمیزدا، زنجانا باغلی "جنّت اؤلنگ" آدلی کندیمیز، گؤزدن قاچیبدیر. آیریجا آنادولو آغیزلاریندا گؤرولن "اکین" آنلامینداکی(بالیکسیر)اؤلک(Ölek) سؤزجویو ده اؤلنگ‌دن گلیر دییه دوشونورم. بونون یانیندا، بیتلیس ایلینه باغلی آشاغی اؤلک و یوخاری اؤلک آدلی ایکی کند وار. بورداکی بیچیم ده گ/g سس‌سیزی یئرینه، ن/n سس‌سیزی دوشوبدور. بو ایسه آذربایجان تورکجه‌سینده چوخ یاشانان حادثه‌لردن‌دیر.

هـ)"گؤرآل" یازی‌سینداکی اؤرنک‌لره "قیس-قووور"(qıs-qovur) "سیخیشدیرماق، تحت فشار گذاشتن" دئییمی ده اکلنمه‌لی دیر. قیسماق و قووورماق/قاوورماق فعل‌لریندن گلدیک‌لری آچیق‌دیر.

و)"اسکی خرمن‌لر"ده "دیمیریق" سؤزوندن بحث ائدرکن، آشاغیداکی وئری ده اکلنمه‌لی‌دیر: تورکمنجه ده "دیرمیق" دیمیریق قارشیلیغی اولاراق واردیر(سؤزلیک، مراددُردی قاضی‌‌، 1364. 195.ص)

ز)در مطلبِ " در باب اتیمولوژی اگریقاش و ایندرقاش" اشاره به دو عضو دیگر بدن-که در تکوین اَعلام جغرافیایی دخیل شده‌اند- لازم می‌نماید. اما قبل از آن اشاره کنم که "قاش" در بعضی لهجات، مثل قشقایی به معنی "آغل و محل استراحت یا دوشیدنِ گله"(یاتاق/آرخاج) رایج است.

1. بورون(=بینی، دماغ/دماغه) در توپونیمی ترکی و بویژه ترکمنی رواج دارد. از مشهورترین ها باید به اینچه‌برون و داشلی برون در مناطق ترکمن‌نشین ایران اشاره کرد.

2. اسم سقّل(<ساقال) هم اَعلام بسیاری را پدید آورده است. قبل از اشاره به آنها و بحث تفصیلی، لازم است توضیح دهم که در لهجات محلّی بیشتر فرم سَقَّل(səqqəl) شایع است تا ساققال(saqqal). فرم نخستِ مغایر قانون هماهنگی اصوات و صامت‌ها(Synharmony) بوده و تشدید ق/q احتمالاً به دلیل طویل بودنِ مصوت ماقبل آن در ترکی قدیم است. لذا در کتابت باید فرم‌های ساققال/ساقال مرجّح باشند. مهم‎ترین توپونیم‌هایی که در ایران با سقل تکوین یافته‌اند، حسب احصای ناقص، ازین قرارند:

1. سقل طولی: قریه‎یی از توابعِ دهستان معجزات زنجان

2. قره‌سقل: روستایی تابعِ دهستانِ تازه‌کند بخشِ مرکزی پارس‌آباد

3. قره‌سقل: قریه‌یی تابعِ دهستانِ  اشنویه جنوبی، بخش نالوس اشنویه که املای قره‌صقل هم برای آن مشاهده می‌شود. این روستا به واسطۀ درگیری مسلحانۀ گروه‌های کرد با نیروهای نظامی و امنیتی در سال اخیر، اسمش مکرراً در اخبار ذکر شده است. یک سایتِ باستان‌شناسی هم در جوار روستا وجود دارد که به ثبت ملّی رسیده و "قره‌قسل" خوانده می‌شود. این اسم ممکن است، مقلوب قره‌سقل باشد، اما خود قره‌قسل هم اتیمولوژی خوبی دارد. قیسیل(qısıl) در ترکی قدیم به معنی "گذرگاه، معبر بویژه در مناطق کوهستانی" بوده و بقای آن در یک چنین توپونیمی جالب توجه است.

4. قره‌سقل: قریه‎یی از توابعِ باروق میاندوآب.

5. آغ‌سقل:روستایی از توابعِ دهستانِ صومای جنوبی اورمیه.

6. آلاسقل: قریه‌یی تابعِ بخش تخت سلیمان تکاب/تیکان‌تپه

7. سقل‌توتان: یکی از گردنه‎ها و گذرگاه‌های معروف در مرز ایران و ترکیه در جوار روستای کرتای خوی.

8. سقل‌توتان گؤلو: یکی از چشمه‌های روستای چشمه‌کنان از توابعِ شبستر.

به طور قطع در سطح میکروتوپونیمی-مانند مثال‌های 7 و 8 نمونه‌های این قبیل اسامی زیاد است. گرچه اسم‌هایی نظیر آق‌سقل(=ریش سفید) اشاره به خصوصیات انسانی دارد، اما به نظر می‌رسد که اساساً سقل نوعی عارضۀ جغرافیایی بوده یا کوهی/تپه‌یی/صخره‌یی و..به ریش تشبیه می‌شده است. توپونیم‌های مرکب با ساقال در آناتولی هم فراوان است که چند نمونه ذکر می‌شود:

1.      آق‌ساقال(Aksakal): قریه‌یی تابع مالقارای تکیرداغ

2.      آق‌ساقال:قریه‌یی از توابعِ باندیرما در ولایت بالیکسیر

3.      آق‌ساقال: روستایی از توابع قاندیرا(Kandıra) در استان کوجاائلی

4.      قاراساقال: روستایی تابعِ بخش مرکزی غازی آنتپ که اسمش به یشیل کؤی(Yeşilköy) تغییر یافته است.

5.      قاراساقال: روستایی تابعِ بخش مرکزی-شهید کامیل غازی آنتپ

6.       قاراساقال: روستایی تابعِ بخش تابع قاراقوچان ولایتِ الازیغ

7.      ساقاللی: روستایی تابعِ بخش مرکز استان مانیسا

8.      ساقاللی: روستایی تابعِ بخش جیده(Cide) در کاستامونو(قسطمونی)

9.      ساقاللی: روستایی تابعِ بخش مرکز، باغجی‌لار دیاربکر

مخصوصاً این توپونیم اخیر، ساقاللی(=ریش‌دار، ریشو) توجیه رضایت‌بخشی ندارد و محتملاً توجیه توپونیمیک برای آن مناسب‌تر است.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‎لر() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo