گامی در مسیرِ تحلیلِ اتیمولوژیکِ "هالو" و "ناقلا"

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 27 آبان 1395-04:56 ب.ظ

دو لفظ مندرج در عنوان این مقال، از واژگان عامیانۀ فارسی بوده و عمدتاً در لغتنامه‌های معاصر دیده می‌شود و تا جایی که می‌دانم اتیمولوژیِ مشخصی برایشان ارائه نشده است. معتقدم که این دو لفظ به احتمال قوی اتیمون ترکی دارند-به شرحی که خواهد آمد. در آرگوی فارسی، لغات دخیل از ترکی فراوان است.

هالو: در ترکی عثمانی آلو(alu) به معنی "ضعیف، عاجز" وجود داشت. تیتسه آن را با Alt درترکی قدیم مقایسه می‌کند(ص159) که اگر غلط تایپی و مطبعی نباشد، اشتباه فاحشی خواهد بود. زیرا در ترکی قدیم و دیوان لغات الترک، "آلیق/آلوق‌"های متعددی وجود دارد و یکی از آنها به معنی "غافل و عاجز" بوده است. به نظر می‌رسد که همین کلمه، احتمالاً با املای آلیغ(ġalı) بوده و با حذفِ سیستماتیک و قاعده‌مند غ/ġ انتهایی، مصوّت آن مدوّر شده است. آلیق(alık) در ترکی جدید، به معنی "غافل، ابله، احمق و نادان" وجود دارد و به نظر می‌رسد که در این فرم صامت غین، حفظ شده و ضمن contamination با دیگر آلیق‎ها، به مصوت قاف مبدل شده است. باری معتقدم آلو'ی فوق‌الذکر، که احتمالاً در لهجات اقوام ترکی حاکم در ایران وجود داشته، با الصاق صامتِ هاء به ابتدای کلمه‌یی که با مصوت آغاز می‌شود، به شکلِ هالو درآمده است.

به لحاظ اتیمولوژیک تردیدی نیست که آلیق/آلیغ مأخوذ از فعلِ آلماق است. در میان معانی این فعل کثیرالمعانی، "گرفتن، ستاندن، ربودن، بازداشتن" وجود دارد؛ گویی اشارتی به گرفته شدن عقل یا هشیاری در آن وجود دارد.

ناقلا: در لغتنامۀ دهخدا، ناقلا "محتال، زرنگ، حُقّه، جُربز، متقلّب، ناراست" معنی کرده و در لری بختیاری هم به معنی "مشکل، زیرک، متقلّب" آمده است. معتقدم که این کلمه را باید نا+قُلا تحلیل کرد. قُلا باید مخفّف قولای/قُلای باشد که در بحث از الفاظ ترکی دخیل در فارسی همدانی، تحلیل شده است. قلای در آن لهجات و بسیاری از لهجات ترکی به معنی "آسان، راحت، در دسترس" بوده است. در سایتِ واژه‎یاب (www.vajehyab.com) برای لفظ قُلا(qola) در بختیاری معنی آسان و در مازندرانی معنای "فرصت، موقعیتِ مناسب" ذکر شده که رواج کلمۀ قُلا را این لهجات و السنه نشان می‎دهد. در سایت مزبور "قُلا کردن" به معنی "کمین کردن و مترصد بودن" در فارسی تهرانی ضبط شده است. این تعبیر اصطلاح "فرصت قول‎لاماق(fırsat kollamak)" در ترکی استانبولی(=مترصد فرصت بودن، فرصت‌طلبی کردن) را به یاد می‌آورد. در مجموع معنی اصلی ناقلا، عبارت خواهد بود از "مشکل، نامناسب، کسی که کنار آمدن با او مشکل است" و طبعاً معانی ضمنی "حُقّه‌باز، زیرک" هم از آن قابل استخراج و استنباط خواهد بود.

با این که هر دو تحلیل فوق را صحیح و قابل دفاع می‌دانم-و به همین دلیل هم مکتوب کردم-اما معتقدم بررسی عمیق‌تر و مستندات جدیدتری برای اطمینان لازم است.

بعدالتحریر: ایضاح

بعد از تحریر متن، ضمن تصفّح دیل دنیز متوجه شدم که آقای هادی در توضیح آلیق، هالو را مأخوذ از همین لفظ دانسته‌ و با آن توجیه کرده‌اند. لذا فضل تقّدم با ایشان است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
علی
شنبه 29 آبان 1395 11:24 ق.ظ
سلاملار خوجام
اصفهان لهجه سینده قلا بیر یاخجی زادا دیرلر
اورنک اوجون
چیز قلایی برات پیدا کردم
پاسخ محمد اردم : سلام
سانیرام "مناسب، اویغون" معناسییلا آچیقلانیر.
ساغ اولون.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo