کول‌تپه یا گُل‌تپه؟

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 30 آبان 1395-04:39 ب.ظ

تعداد کثیری اسم قریه و نقطۀ جغرافیایی در ایران و مناطق همجوار وجود دارد که اسم رسمی‌شان گل‌تپه بوده ولی در لسان عامه و تداول، کول‌تپه(Kültepe) ملفوظ می‌شود. دکتر بهرام فره‌وشی در کتاب ایران ویج این اسامی را باقی ماندۀ گل‌تپه‎های پهلوی تلقی کرده که امروزه به صورت کول‌تپه درآمده‌اند. جای بحث نیست که گُل در فارسی-نه به صورت مستقیم و دلالت تام بلکه در تعابیر و ترکیبات-معنای آتش هم دارد؛ گُلِ آتش به قسمتِ سرخ شدۀ آتش/ذغال گویند؛ گُل انداختن(صحبت و صورت و..) هم باید دلالت بر سرخی و حُمرت داشته باشد؛ حتی گُلدسته را هم منار آتش گرفته‌اند که در آن صورت تطابق معنایی جالب توجهی با منار/مناره خواهد داشت. البته در تعدادی از تعابیرِ فوق، گُل به سرخی اشاره دارد و این با معنی قدیمی‌تر لفظ که عبارت از گُلِ سرخ/محمدی یا رُز بوده، مطابقت دارد. با این حال در گُلخن/گُلخان که عبارت از تون یا آتشدان حمام باشد،  معنای آتش بارزتر است. باری تپۀ آتش چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟ چرا گل‌تپه‌ها تقریباً همگی در مناطق ترک‌نشین قرار دارند؟ آنچه بیش از هر چیز تحلیل فره‌وشی را منتفی می‌کند، این است که تپه خود لفظی ترکی است. آیا می‌توان پذیرفت که این همه گل‌تپه در ایران و ممالک مجاور، همگی ترجمۀ لفظی دیگر باشند و عنصر اوّلشان تبدیل شده و دومی ترجمه شده باشد؟

تپه در ترکی قدیم و اورخون به صورتِ تؤپو(töpü) بوده که در تعدادی از زبان‌های ترکی این فرم یا مشابه آن حفظ شده است؛ مثلاً در تاتاری و باشقوردی توبه(tübe) و در نوقایی و قاراقالپاقی و قزاقی به شکلِ تؤبه(töbe) و در قرقیزی و آلتایی تؤبؤ(töbö) و نظایر آنهاست. در آناتولی و ترکی آذربایجان و اُزبکی تپه(tepe) و در ترکمنی دَپه(depe) مشاهده می‌شود. همین فرم اخیر در متون کلاسیک ترکی اوغوزی هم مکرراً ضبط شده است. یکی از معانی قدیمی تپه(علاوه بر"تلّ" و توده و تپه..) فرقِ سر است که هنوز هم در آذربایجان شایع است. در متون کلاسیک دپه‎لمک/تپه‎لمک به معنی "سر بریدن" بوده و هنوز هم در لهجات مشاهده می‌شود. از همین معناست تعبیر تَپَل(tepel) "حیوان (بویژه) گاو دارای لکّه و سفیدی در پیشانی".

عنصر کول(kül) هم تقریباً در همۀ السنۀ ترکی، از قدیمی‌ترین ادوار بدین سو رایج بوده و علاوه بر معنای خاکستر و رماد در آذربایجان به "خاکِ خاکستری‌رنگ، خاکهای غیر خاکِ رُس/سرخ، آثار اطلال و خاکروبۀ باقی مانده از چادرها و اُتراق‌ِ کاروانیان و .." اطلاق می‌شود. چنین خاکی حاصل خیز نبوده و برای امور ساختمانی هم مناسب محسوب نمی‌شد. از همینجاست که در عموم لغات ترکی و بالاخص آذربایجان کوللوک(küllük) اصطلاحی شایع برای مزبله است. در آناتولی هم در کنار چؤپلوک(çöplük) رواجی دارد. لذا کول‌تپه به تپه‎هایی که آثاری از مساکنِ قدیمی و خرابه‌های پیشینیان اطلاق می‌شده و البته وجه تسمیۀ مزبله را هم نباید از نظر دور داشت. در هرحال تلفّظ محلی این اسامی هم اثبات می‌کند که فرم صحیح نه گل‌تپه که کول‌تپه است. اما چون کول همانند معادل فارسی‌اش خاکستر، معانی ضمنی نه چندان محبوب و مطلوبی هم دارد، در مواردی ممکن است کول‌تپه به گول‌تپه مبدل شده باشد و تصورم این است که عموم گل‌تپه‌های ترکیه از این سنخ‌اند.

معادلِ تعبیرِ کول‌تپه در بعضی ترکی‌زبان مثلِ کریمه، کول‌اوبا(Kül oba) است که از سایت‌های باستانی سکایی/ اسکوتی در نزدیکی کرچ(Kerch) در شرقِ کریمه است. در اینجا مجال آن نیست که همۀ کول‌تپه‌ها ذکر شوند و تنها به معروف‌ترین‌ها اکتفا خواهم کرد؛ تصور می‌کنم تقریباً در هر روستای ترک‌نشین یک کول‌تپه(در سطحِ میکروتوپونیمی) وجود داشته باشد.

1.کول‌تپه/گل‌تپه: مرکز بخشِ گل‌تپه شهرستانِ کبودرآهنگ.

2. کول‌تپه/گل‌تپه: روستایی سابق و شهرکی از توابع ورامین که اسم رسمی‎اش به شهرک شهید مدرّس تبدیل شده است.

3. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ بخش مرکزی و دهستانِ شمس‌آباد اراک

4. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ بخش انزل شهرستانِ اورمیه

5. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ دهستان دیزجرود غربی عجب‌شیر

6. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ دهستانِ سراجوی شمالیِ بخش مرکزی مراغه

7. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ دهستان چاراویماق از توابعِ شهرستان چاراویماق

8.  کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ دهستان قوری‌چای شهرستان چاراویماق

9. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ دهستانِ کاغذکنان شهرستانِ میانه

10. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ دهستانِ قرانقوی واقع در بخشِ مرکزی هشترود

11. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ دهستانِ بوغداکندی بخشِ مرکزی زنجان

12. کول‌تپه/گل‌تپه: روستا‌یی از توابعِ بخشِ زیویۀ شهرستان سقز(دهستان کول‌تپه/گل‌تپه)

13. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ دهستانِ دولت‌آباد و تابعۀ بخش مرکزی شهرستانِ ابهر

14. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ بخشِ مرکزی و دهستانِ ارشقِ شرقی شهرستان اردبیل

15. کول‌تپه/گل‌تپه: قریه‌یی از توابعِ بخش بزینه‌رود شهرستان خدابنده

16. کول‌تپه/گل‌تپه: روستا‌یی از توابعِ بخشِ کهریزک شهرستانِ ری

17. کول‌تپه/گل‌تپه: روستا‌ و دهستانی از توابعِ بخشِ کرانی شهرستانِ بیجار

18. کول‌تپه/گل‌تپه: روستا‌یی از توابعِ بخشِ کلیایی شهرستانِ سنقر

19. دو کول‌تپه/گل‌تپه علیا و سفلی: دو روستا‌ از توابعِ دیواندره یکی تابع بخشِ مرکزی و دهستان قراتوره و دومی تابع بخش کرفتوی آن شهرستان

20. کول‌تپه(kültəpə): روستا‌یی از توابعِ رایونِ بابک در نخچوان

20. کول‌تپه: قریه‌یی از توابع استان قوبا در جمهوری آذربایجان

21. کول‌تپه/گل‌تپه: محوطه‌یی باستانی از توابع گرگر

22. کول‌تپه(Kültepe): سایتی باستانی در ولایتِ قیصری ترکیه

23. کول‌تپه: محوطه و سدّی در قیرشهیر ترکیه

24. کول‌تپه/گل‌تپه: محوطه‌یی باستانی و قبرستانی قدیمی در روستای اسبفروشان تابع بخش مرکزی سراب

25. کول‌تپه/گل‌تپه: تپه‎یی باستانی از توابع بخش مرکزی و دهستان دولت‌آباد و روستای نوغادای(نوجه‌ده) شهرستانِ نمین

26. گول‌تپه(Gültepe): اسم حدود 24 روستا در آناتولی. به احتمال زیاد حاصل Hypercorrection باید باشند. گرچه امکان ترکیب گل(رُز) و تپه را به طور کامل نمیتوان منتفی دانست.

27. کول‌تپه‎های اطراف دریاچۀ اورمیه که بیش از 60 تپه بوده و گاهی بقایای زرتشتیان قلمداد شده‌اند.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
محسن
یکشنبه 30 آبان 1395 09:52 ب.ظ
اللرین آغریماسین اردم بئی
دوغرودان فایدالاندیم.وار اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo