قزل اولوم

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 16 آذر 1395-09:16 ق.ظ

در کتابِ "از کردستان عراق تا آن سوی رود ارس" و ضمن خاطرات ملا مصطفی بارزانی و همراهانش، از نقطه‌یی به نام قزل اولوم یاد می‌شود. این نقطه باید در حوالی خوی و نزدیکِ قزل‌داغ باشد. اما در منابعِ زیردستم و سرچِ اینترنتی نشانی از آن نیافتم. باری مواردی متعددی از توپونیم‌های ترکی مرکب از اولوم در مطاوی کتب تاریخی مذکور است که مشهورترین آنها محتملاً قویون اولومی باشد. قویون اولومی از گذرگاههای مهم رود کور/کورا بوده و در منابع مکرراً دیده می‌شود[1]. این قبیل اسامی در نواحی ترکمن‎نشین بسیار زیاد است. قبل از مرور چند مثال، اشاره کنم که اولوم(olum) در اصل دخیل از مغولی(olom) بوده و به معنی "معبر، گُدار، و حل عبور از رودخانه" و قابل قیاس با ford انگلیسی در توپونیم‎هایی مثلِ آکسفورد Oxford(=معبرِ گاوِ نر)، بردفورد Bradford(=معبرِ وسیع). ظاهراً در بعضی مواقع این اسم اؤلوم(ölüm) تلفظ می شده و به دلیل طنین نه چندان مطلوب و خوشایندش، احتمالاً در مواردی دچار نسیان عمدی شده است. اولوم در سنگلاخ با املای یولوم آمده است:"معبر آب را گویند"(ص268). این فرم احتمالاً حاصلِ contamination با یول ترکی است و پرتوی هم بر تلفظ آن می‌افکند. اولوم را نباید با اؤلن-که در مقالت اؤلنگ مینارنگ ذکرش رفت- خلط کرد. دؤرفر در مادۀ 55 از کتاب عظیمش نمونه‌های متعددی از متون تاریخی فارسی می‌آورد که در آنها اولوم همچون واژه‌یی دخیل استعمال شده است(من جمله ظفرنامۀ شامی). شخصاً در مطالعۀ زبده‌التواریخ حافظ ابرو این لفظ را مکرراً دیده‌ام. جالب آن که اولوم در هیچ یک از لغت‌نامه‌های مهم فارسی معاصر ذکر نشده است. البته اولوم در تداول عامۀ آذربایجان هم رایج نیست. ظاهراً در آناتولی هم توپونیم خاصی با این اسم ضبط نشده است. مهم‌ترین توپونیم‌های دارای اولوم که من یافتم از این قرارند:

  1. بایرام اولوم: اسم دیگرِ روستای کلیجۀ گنبدکاووس و 50 کیلومتری داشلی برون در مرز ترکمنستان که در دوران قبل از شوروی گذرگاه مهمی بود.

  2. دوز اولوم: روستایی ترکمن‎نشین در مرز ترکمنستان و محلِ سکونت قسمتی از ایلِ دوگونجی.

  3. داده اولوم: قریه‌یی از توابع داشلی برون. در منابع فرم دده اولوم هم موجود است.

  4. اولوم بلاق سو: منطقه‌یی در مالستانِ ولایتِ غزنی افغانستان

  5. داشلی اولوم: قریه‌یی تابع دهستان گلیداغ از توابع مراوه‌تپه

  6. کوچک الوم: روستایی تابع دهستانِ فجر گنبد کاووس

  7. انبار الوم: شهری از توابع آق قلا و مرکز بخش جدید وشمگیر

    در بعضی از منابع و در برخی اسامی مرکب با اولوم، لفظ مزبور به صورتِ آلوم ضبط شده است. مثلاً گُدارهای مهم اترک را "شتلی آلوم" و " آق یال آلوم" آورده‌اند.

    در ترکمنستان هم اولوم‌های بسیاری وجود دارد که فقط به چند مثال اکتفاء خواهد شد:

  1. گودور اولوم(Güdür olum): محلی در استانِ بالقانِ ترکمنستان

  2. دوزلی اولوم: ایضاً  محلی در همان منطقه

  3. مویاق اولوم(Moyak olum): محلی در چارجوی ترکمنستان

  4. یاغلی اولوم: یکی از گدارها در جلگۀ مرو



[1].  من جمله در این منبع: عبدی بیگ شیرازی(نویدی)، تکمله‌الاخبار(تاریخ صفویه از آغاز تا 978)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی، 1369.ص 96.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
محمد
یکشنبه 6 فروردین 1396 02:30 ب.ظ
sag olun bu emeginize gore
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo