آنادیل‌دن درلمه‌لر-9

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 18 آذر 1395-11:41 ق.ظ

1.      اوشقونماق(uşqunmaq): بعضی یئرلی آغیزلاردا، اؤزللیک‌له ماراغا و بیناب کیمی بؤلگه‌لرده جوخ راست گلینن بو سؤزجوک "ال‌دن قورتولوب قاچماق، گؤزدن ایتمک" کیمی آنلام‌لاری وار. ایلک باخیش‌دا اوچماق فعلی ایله ایلگی‌لی گؤرونسه‌ده، منجه اسکی تورکجه‎دن باخینجا بو گؤروش دوغرو گؤرونمور. چونکو قاراخانلی تورکجه‌سینده، اورخون تورکجه‌سینده "گؤزدن ایتمک، ال‎دن گئتمک" معنالاریندا بیر "ایچقینماق" فعلی وار(باخ. استاروستین و یولداشلاری، آلتای دیللری‌نین کؤکنلی سؤزلویو، 610.ص). بو قایناغا گؤره، قوتادغو بیلیگ‌ده، بو آنلام‌دا ایچماق(ıçmaq) فعلی واریمیش. بو گون ده تاتارجا و قیرقیزجادا ایچقینماق(ıçqınmaq)، باشقوردجادا ایسقینماق بو معنالاری داشیماق‌دادیر. گئنه ده اوسته‌کی قایناغا گؤره، آبوشقا سؤزلویونده، ایچقینماق اوسته‌کی معنالاردادیر. سنگلاخ‌دا ایچغینماق "متعجّب شدن" دئمک‌دیر. کلمه بو آنلامی ایله، بوگون آنادولو آغیزلاریندا، ایچقینماق(ıçkınmak) و ایچغینماق(ıçgınmak) اولاراق یاشار. آما آنادولودا، اوچقونماق فعلی ده وار: "قورخماق، قاچماق، هورکمک" دئمک اولور. اوسته‌لیک آغیزلاردا، اوچقوماق(uçkumak) فعلی ده وار بو آنلام‌دا. آنلایابیلدییییم قدری ایله اوچقونماق فعلی سونرالاری و اوچماق فعلی‌نین تأثیری ایله، ایچقینماق‌دان اورتایا چیخیبدیر. آنجاق آنادولودا ایکی‌سی‌نین آراسیندا فرقلی‌لیک اولدوغو دا گؤرونور. تورکجه‌ده بو فعله بنزر اَن آز بیر اؤرنک ‌داها وار: اوتقونماق/اودقونماق. بوردادا، سانکی گئچیش‌لی فعله –قونـ-اکی گلیب‌دیر. سانیرام اوردا، ایلک اولاراق –قـ-/-(U)Q- اکی ایله اودوقماق فعلی تؤره‌ییب، سونرا اونا دؤنوشلو فعل قوران –نـ-/-(U)n-/-(I)n- اکی گلیبدیر. اودوقماق فعلی بو گون ده دیلیمیزده، "آجیخیب-اودوقماق" کیمی دئییم‌لرده وار و (مجازی اولاراق؟) چوخ آجیخماق دئمک اولور. بلکه اوچقونماق دا، بیر *اوچوقماق فعلیندن گلیر دییه دوشونور انسان. هر حال‌دا اوشقونماق دا، دانیشیق دیلینده یایقین اولان چ>ش حادثه‌سی یاشانیب‌دیر. منجه سؤزجوک یازی دیلیمیزه گیره‌بیله‌جک کلمه‌لردن‌دیر.

2.      فالا(fala):"تویوغون یومورتاماسی و یومورتایا یاتماسی اوچون هینه/اینه قویولان یومورتا". آذربایجان دان باشقا، قارص، ایغدیر و کرکوک‎ده ده بو سؤزجوک وار. آنجاق تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده، فول(fol) و فوللوق(folluk) وار بو معنادا. فوللوق'ون فول‌دان گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق تورکیه تورکجه‌سییله دیلیمیزده‌کی کلمه‌نین فرقی آچیقلانمالی‌دیر. فول'ون یونانجا فولی(foli)دن گلدییی بیلینیر. منجه بورداکی حادثه، تورکجه‌نین اویوشوم یعنی synharmony قایداسییلا ترس دوشن فولی'نین، سونرالاری *فولا(fola) و فالا اولماسی و بؤلگه‌میزه گیرمه‎سی‌دیر. دیلیمیزده باشقا یونانجا آلینتی‌لار دا وار و یئنی‌لرینی ده گؤستره‌جییم.

3.      کرکیت/کرکید(kerkit):"فرش توخوماسیندا ایشله‌نن داراق، دَفه". آذربایجان تورکجه‌سی‌نین یانیندا، کرکیت قاشقایجا و قاشقای تورکجه‌سی یولویلا بختیاری لورجاسیندا دا گؤرونور. سانیرام بعضی یئرلی فارسجالاردا دا یاشار. کلمه‌نین رومجا/یونانجادان آلینتی اولدوغو بیلینیر و آنادولو آغیزلاریندا، کیرکیت (kirkit) اولاراق یایقین‌دیر. آنجاق یازی دیلینده آز گؤرولور. ساعدی‎نین یازدیغینا گؤره، مشکین‌ده کیرکیز(kirkiz) بیچیمی وار. بو وئری سیرادیشی‌دیر و کنترول ائدیلمه‌لی دیر. کرکیت، تورکجه کرکی و کرکیجک (کیچیک کَرکی) سؤزجوک‌لرینه بنزسه‌ده، یونانجادا آلینج اولدوغو شوبهه گؤتورمز.

4.      قاریخماق(qarıxmaq):"یانیلماق، یاهالماق، چاش-باش وورماق". اسکی تورکجه‌ده‌کی قاریقماق (qarıqmaq)دان گلدییی‌نی دییه‌بیلریک. اسکی تورکجه‌ده، قاریقماق، "قار" کلمه‌سینه –ک/قـ-/-VK- اکی گتیریلرک(اسم‌دن فعل قوران بیر اک‌دیر) یارانمیش و اصلینده "قاردان گؤزون قاماشماسی، قاماشماق" دئمک ایدی. بو آنلامی ایله قاریقماق، بوگون ده تورکیه تورکجه‌سینده یاشار. آنجاق آذربایجان دا بیر آز آنلام قایماسی یاشانیبد‌یر.

5.      دَفَه(defe):"فرش توخوما داراغی، کرکیت". سؤزجوک آذربایجان دا یایقین دیر. فارسجادا دا چوخ گؤرولور. آنادولو آغیزلاریندا دا وار. ایچینده‌کی ف سس‌سیزیندن اؤترو، آلینتی اولما احتمالی گلیر عقله. اصلینده عربجه "دَفَته"دن گلدییی بیلینیر. فارسجا سؤزلوک‌لرده، دفه یانیندا، دفته ده وار. دفتین ده قایناق‌لاردا گؤرولور.

6.       جییریق(cıyrıq):"داها چوخ دئییم‌لرده ائشیتمیشم؛ "بیرینی جییریق آغزینا وئرمک"(=آغیر تهلیکه‌یه آتماق، دده‌سی‌نین کؤهنه بورجونا وئرمک) کیمی دئییم‌لرده. آنادولودا دار بیر آلان‌دا، پامبوق آریتما وسیله‌سی‌نین آدی‌دیر. یعنی پامبوغودان چیییتی آییرماق ایشینی گؤره‌ن وسیله. آنادولودا بو وسیله‌یه داها چوخ جیرجیر(cırcır) و چیرچیر(çırçır) آدی وئریلیر. سنگلاخ‌داکی چیرچیر ماده‌سیندن آنلاشیلان بیر نئچه آغاج‌دان عبارت اولان ساده آلت ایمیش. جییریق سؤزجویو بیر چوخ سؤزلوک‎ده یئر آلماز. کؤکنینه گلینجه، منجه جیرجیر و چیرچیر کیمی او دا سس تقلیندن قایناقلانمالی‌دیر. آنجاق *جیییرماق کیمی بیر فعل‌دن گله‌بیلر. بئله بیر فرضی و شاهیدسیز فعل ایسه سس تقلیدی/یانسیماسینا دایاناجاق‌دیر.

7.      قارجاشماق(qarcaşmaq):"تَرپشمک، قاریشماق، دولاشماق". داها چوخ قورداق‌لار(ایستر قاریندا اولسون، ایستر میوه‌ده، اَت‌ده و بنزرلرینده) اوچون ایشله‌نیر(فارسجاسی: درهم لولیدن). کلمه آنادولو آغیزلاریندا دا وار. آنجاق اوردا، هله‌ده، قاریشماق آنلامی بلیرگین(بارز)دیر. تاراما سؤزلویونه گؤره، عثمانلیجادا، قارجاشماق "ژولیدن، شوریدن، پیچش، تاب(=قیوریم)" قارشیلیغی اولاراق فارسجا-تورکجه سؤزلوک‌لرده یئر آلیبدیر. اسکی قایناق‌لاردان بیلدیییمه گؤره قیپچاقجادا، قارجاماق(=قاتماق، قاریشدیرماق) فعلی وار. بوردان آنلاشیلان قارجاشماق، "بیرلیک‌ده‌لیک، ایشدش‌لیک" بیلدیرن –شـ- اکی ایله بو قارجاماق‌دان اورتایا چیخیبدیر. قارجاماق فعلینه گلینجه، قارماق فعلی ایله ایلگی‎لی گؤرونور. آنجاق بورداکی –جـ- اکی آچیقلانمالی دیر. منجه یازی دیلیمیزه آلینماسیندا بیر مسأله یوخدور.

8.      جولیک(culik):"چوخ بیلمیش، سامان آلتی‎نین سویو". فارسجا سؤزلوک‌لردن، معین‌ده "رِند، زیرک" اولاراق آچیقلانیر. بعضی سؤزلوک‌لرده، ژولیک بیچیمی ده وار. آنلاشیلان اساس بیچیم بو اولاجاق‌دیر. چونکو تورکجه‎میزده کلمه باشیندا ج>ژ حادثه‎سی یاشانماز. بوردان سؤزجویون آلینتی اولدوغو آنلاشیلیر. اصلینده تورکجه ده سس اویوشومونا اویمادیغی اوچون، تورکجه اولمادیغی بللی دیر. نه ایسه، جولیک/ژولیک روسجادان گلیر، هادی‌ به‌یین دیل‌دنیز ده احتمال وئردییی کیمی؛ روسجادا ژولیک "تولکو، اوغورو، فیریلداقچی، آلداتیجی" دئمک دیر. کلمه‌نین کؤکو روسجادیر و "قیرتماق، کسمک" آنلامینداکی zhulitدن گلیر. بونلاری یازارکن، محمدرضا شعار کیمی‌‎لری‌نین ژولیک و جولیک سؤزجویونو اسکی آذریجه‌یه باغلاماسی، هانسی گؤزل آراشدیرمالار نتیجه‌سینده اورتایا چیخدیغی‌نی دوشونورم![1] آیریجا فارسجاداکی جولیک‌ده تورکجه‎‌دن گئچمه‌لی دیر. چونکو فارسجایا گئچینجه، ژولیک بئله بیر سس ده‌ییشیمنه(ژ>ج) احتیاج یوخ‌ایدی.



[1]  محمدرضا شعار، فرهنگ واژه‌های کهن در زبان آذربایجان، انتشارات بلخ وابسته به بنیاد نیشابور، 1378.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‎لر() 
یکشنبه 3 اردیبهشت 1396 04:29 ب.ظ
چوخ ساغ اولون امگینیزدن اوترو.

اورکندلی
محسن
جمعه 26 آذر 1395 10:39 ق.ظ
سلام اردم بئی منده سیزدن تشکر ائلیرم. بونو دییه بیللم کی سیز بیر یول آچیبسیز و بیز چوخلو بیلمه دیکلریمیزی سیزدن اویرنیریک. سیزین بیلگی لرینیر منی وباشقالارینی دوغرودان فایدالاندیریر.
من زنگاندانام و یازیلارینیزی هر زامان باشاردیغیمدان اوخویورام.
چوخ ساغ اولون
پاسخ محمد اردم : چوخ ساغ اولون.
محسن
پنجشنبه 18 آذر 1395 08:38 ب.ظ
سلام اردم بئی.یازیلارین هرزامانکی کیمی فایدالی دیر...
1. هاللا چکمک دئییمینی (بوغدا درمه نی توکه نمه سینده )نجور تحلیل ائله مک اولار؟؟؟اسکی لرده بیر ایزی وار؟؟؟
2. امه یاراماخ (درده دئیمک.ایشه گلمک)نجور تحلیل ائتمک اولور
3. بیزیم آنامیز اوشاخلیخدا باش آچیخ اولان قیزلارا قیللی قوورچاق دییه ردی...قوورچاق همان قیویرجیق دئمک دی؟؟؟

پاسخ محمد اردم : سلام
بیلگی لرینیز نمی آسترو تشکور ائتمه لییم.
1. بعضی بولگه لرده آلله لاماق وار. بیرلشدیرمک دوغرو اولور سانیرام.
2. ام اسکی تورکجه‌دن دوا دئمک اولور. ام دن دوشمن دئییمی ده وار.
3. بو بیلگی اوچون نه قدر تشکر ائتسم آز دیر. دیلیمیزده بیر سؤزجوک اوزرینه یازی یازیردیم. بو بیلگی سون درجه فایدالی اولور. انشاءالله یاخین دا یایینلارام.
سانیرام زنجان یا میانا بولگه سینده یاشییرسینیز. دوغرومو؟ بیلگی لره دیرلندیرمک اوچون سوروشدوم.
ساغ اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo