آلنجق، آلنجه و النجارق

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 4 اردیبهشت 1396-09:28 ب.ظ

چندین توپونیم در آذربایجان و آناتولی به شکل آلینجاق و آلینجا وجود دارد که در این مختصر تحلیل خواهند شد. ابتدا این اسامی را مرور کنیم:

1.      آلنجق: قریه‌یی از توابع عجب‌شیر

2.      آلنجق: روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان مرند.

3.      آلنجق: اسم قلعه و محبس معروفی در نخچوان که قبل از دوران مغول شناخته شده بود و احتمالاً در کتاب دده قورقوت هم همین نقطه مذکور است. نکته‌یی که شایان توجه است، ضبط اسم مزبور به صورت النجه و النجیک در متون قدیمی نظیر جهانگشای جوینی است. بقایا و خرابه‌های این قلعه امروزه الینجه (Əlincə) خوانده می‌شود و نهر مجاور آن هم به الینجه‌چای موسوم است.  

در آناتولی هم حداقل سه نقطه با نام آلینجیق(Alıncık) شناخته می‌شود:

1.      آلینجیق: مرکز بخش آلتین‌تاش در ولایت کوتاهیا

2.      آلینجیق: مرکز بخش سیوریجه در ولایت الازیغ

3.      قریه‌یی از توابع آقچه‌قلعه در استان اورفا

علاوه بر موارد فوق، حداقل یک روستا در ایران و هفت قریه در آناتولی اسم آلینجا(Alınca) دارند. این اسامی واریانتی از آلینجاق محسوب می‌شوند و باید با هم تحلیل شوند:

·        آلنجه: قریه‌یی تابعۀ بخش تازه‌تأسیس پیرسلمان اسدآباد

 توپونیم‎های آناتولی ار این قرارند:

1.      آلینجا: قریه‌یی تابعِ بخش پازاریئری در ولایتِ بیله‌جیک

2.      آلینجا: قریه‌یی تابعِ بخش تپه‌باشی ولایت اسکی‌شهیر

3.      آلینجا: مرکز بخش مرکزی ولایت گیره‌سون

4.      آلینجا: روستا‌یی تابعِ بخش مرکزی استانِ اردو

5.      آلینجا: روستا‌یی تابعِ بخش پرشمبه استان اوردو

6.       آشاغی آلینجا: قریه‌یی تابع دوراغان در ولایتِ سینوپ

7.      آلینجا: روستا‌یی تابعِ بخش اوواجیق ولایت قارابوک

 

تحلیل اسامی

آلین در منابع ترکی قدیم، از جمله در دیوان لغات الترک، علاوه بر معنای "پیشانی" مصادیق جغرافیایی هم دارد. کاشغری "آلین" را "حید و رُکح" ترجمه نی‌کند یعنی "دماغۀ/بینیِ کوه، برآمدگی و تیزی برآمده از کوه، قلّۀ کوه".  پسوند ـجا/ـجه و همین طور ـجاق/ـجک، در ساخت اعلام جغرافیایی به قدری شایع‌ است که ضرورتی برای ذکر مثال نیست. بنابراین آلینجا و آلینجاق(آلنجه و آلنجق) به معنی "مکان مرتفع، قلّۀ کوه، محلّ برآمدگی در کوه" خواهد بود. کثرتِ تعداد اسامی جغرافیایی و بویژه موقعیتِ دژِ آلنجق/آلینجاق در نخچوان این تحلیل را تأیید می‌کند. در میان امرای ایلخانی "آلنجق نویان" هم به چشم می‌خورد. اما با توجه به وفور این اسامی در آناتولی قبول منشأ مغولی ممکن به نظر نمی‌رسد و به احتمال زیاد همین اسم مغولی هم دخیل از ترکی است. به این نکته بیفزایید شفافیت اتیمولوژیک کلمه را در ترکی که جایی برای حدسیات و ظنّیات باقی نمی‌گذارد.

تلفظ آلینجیق، اگر تصحیحِ فضلاء و فصحاء(hypercorrection) نباشد، تحت تأثیر اتیمولوژی عامیانه بوجود آمده و با توجه به معانی شایع‌تر "آلین"، پسوندش به فرمی آشناتر مبدل شده است. در هر حال مؤانست و استیناس با اسم "آلین" و معانی آن، باعث تداوم و تحول اسامی مزبور شده است.

تحلیلِ النجارق

روستایی از توابع بخش کندوان شهرستانِ میانه، در دفاتر و اسناد رسمی، اَلَنجارِق مکتوب شده و ولی در تداول عامّۀ، ارینجه‌لیک(Erincelik) تلفّظ می‌شود. فرم النجالیق را هم در ویکی‌پدیا دیدم. تصورم این است که فرم اصلی همین آلینجالیق بوده است(آلینجا+لیق). احتمالاً به مرور با تبدیل ل>ر، فرم *آرینجالیق (*Arıncalıq) پدید آمده و با متاتز، فرم آلینجاریق(Alıncarıq) حاصل شده که املای رسمی النجارق، انعکاسی از آن است. تلفّظ محلّی اسم(ارینجه‌لیک) هم بی‌شک فرم palatalized همین آلینجاریق است.

***

در سنگلاخ ذیل "آلنجه" آمده است:"اسم پسر ترک بن یافث بن نوح(ع) است .." و در مدخل بعدی یعنی النجیک می‌خوانیم:"نام قبُل خان جدّ سیّم چنگیزخان است و به لغت مغولی به معنی "رعیت‌پرور" باشد و در بعضی تواریخ مسطور است که جدِّ سیُّم را النجیک گویند"(ص 27).

دؤرفر، النجیک(elänçik) را مورد بحث قرار داده و معنای جدّ اعلا(Urgrossvater) را تأیید کرده و به نقل از کلاوزون تحلیل "رعیت‌پرور" را اتیمولوژی خیالی براساس اسم شخص دانسته است(مادۀ 30، صص8-147).  بی‌شک در این تحلیل خیالی، ایل/ائل ترکی هم مؤثر بوده است. لذا به نظر می‌رسد که فرم النجیک و النجه در تواریخ عصر مغولان، تبدیل آلنجق/آلنجه به فرم آشنای مغولی براساس اتیمولوژی عامیانه بوده است. علی‌القاعده معنای مزبور که احتمالاً انعکاسی از آن را در اسمِ النجه بن تُرک بن یافث می‌یابیم، نمی‌تواند منشأ تسمیۀ توپونیم‌های متعدد فوق‌الذکر باشد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
آیهان همدانلی
چهارشنبه 6 اردیبهشت 1396 06:23 ب.ظ
سلام استاد
سیزجه جیغتو کلمه سی چغتای کلمه سینی ربطی وار می؟؟
پاسخ محمد اردم : سلام
منجه یوخ
ساغ اولون
محسن
چهارشنبه 6 اردیبهشت 1396 08:41 ق.ظ
ساغ اولون.
بیزیم زنگانین ایجرود بولگه سینده ده الینجا کندی وار
پاسخ محمد اردم : ساغ اولون خبریم یوخ ایدی.
بیر آز داها بیلگی وئریرسنیز چوخ تشکور ائده جییم.
آیهان همدانلی
سه شنبه 5 اردیبهشت 1396 07:44 ب.ظ
یاشاسین اوستاد
حظ آپاردیق
پاسخ محمد اردم : ساغ اولون
سایه نیزده ..
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo