داغینیق دوزلتمه‌لر-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 6 خرداد 1396-03:15 ب.ظ

در مطلب مربوط به الفاط ترکی دخیل در فارسی همدانی نوشتم که اتیمولوژی "دوشیزه" واضح نیست. روشن بوده و من مطلع نبوده‌ام. اینک با اطمینان می‌دانم که دوشیزه باید از فرم پهلوی *duxşizag باشد. عنصر اوّل duxş(=دختر) و دوّمی پسوند تصغیر و تحبیب است که در sagizag(=سنگریزه) هم نظیری دارد. در کلمۀ اخیر سگ واریانتی از سنگ است و جزء دوّم با اتیمولوژی عامیانه به "ریزه" مبدّل شده است. باری این نکته هم دلیلی بر نفیِ وجود پسوند تأنیث و لذا منشأ فارسی/پهلوی برای دایزا/دایزه/تئیزه است.

***

-XşXQ اکی‌نین تؤره‌مه‌لری آراسیندا، دَبریشیک (deberişik) "سلوک، داورانیش، ترپنمه بیچیمی" ده یئرینی آلمالی‌دیر. بیلدیییمه گؤره *دبریشمک فعلی یوخ اورتادا. آیریجا ییغیشیق(yığışıq) سؤزجویو ده بو لیسته قاتیلمالی. ییغیشیق یالنیز صفت ده‌ییل اسم معناسی دا وار؛ ییغیشیق ائتمک:"دوزه‌ن وئرمک، نظمه سالماق، ائو-ائشییی دوزنله‌مک" آنلامی داشییر.

***

اسکی خرمنلر ده، چیییت ماده‌سینده، چیوید بیچیمی‌ندن سؤز ائتمیشدیک. "چویت" سنگلاخ‌دا، چیگیت‌دن آیری اولاراق گلیر:"به ترکی رومی، نیل بود که بدان جامه رنگ کنند"(149.ص). بو سؤزجوک اورمو آغزیندا، چیوید(çivid) اولاراق یاشار.

***

در بحث از انعکاس تصوّف در توپونیمی به صومعه پرداختیم. در تحلیل صومعه‌دیل اشاره کردم که در اسم مزبور، احتمالاً "سوما" غیر از صومعۀ متعارف است. اخیراً در جریان مطالعۀ مقاله‌یی از حبیب بُرجیان دربارۀ زبان منقرض شدۀ گرگان، متوجه شدم که سوما در آن صفحات به معنی قنات(underground canal) و کهریز است[1]. بعید نیست که حداقل قسمتی از "سوما"های آذربایجان با این معنا و کلمه ارتباط داشته باشند. در باب پسوند "دیل" هم مطلبی-نیمه‌خام- نوشته‌ام. انشاءالله مجال نشر یابد.

***

اسکی‌ خرمنلرده، کولش‌دن بحث ائتمیشدیک. استاروستین و آرخاداش‌لاری، کولش سؤزجویونو، آنادولوداکی کولتم(kültem)، تورکمنجه‌، قوموقجا، نوقایجا، قازاقجا و قاراقالپاقجادا‌کی کولته(külte) ایله توتوشدورب، کولمک (külmek) "باغلاماق، دسته‌له‌مک" فعلینه باغلاماغا چالیشیرلار(817.ص).

***

سانیرام قروه/قوروا آدی اوزرینه یازدیغیم یازی‌دا "قوورا"(qovra)نین موغولجا اولابیله‎جه‌یی‌نی یازمیشدیم. یئنی بیلگی‌لر ایشیغیندا، گرچک‌دن "قوورا"نین موغولجا اولدوغونو اؤیرندیم. غرب موغولجاسیندا، قاورای(qaurai)، اسکی موغولجادا قاغورای(qağurai)دان گلیر و "قوورا، تؤرپو(=سوهان)" دئمک‌دیر.

***

بویوندوروق و اکدش‌لری اوزرینه یازدیغیم یازییا، آشاغیداکی اؤرنک‌ ده اکلنمه‌لی: آغیزدیریق(ağızdırıq). سنگلاخ‌دا، اغیزدرق یازیمی و "دهنۀ اسب" آچیقلاماسی ایله وئریلیر(23.ص).

***

جیناسیر سؤزجویو اوزرینه یازیلان یازییا(آنادیل‌دن درلمه‌لر-ایلک یازی)، سنگلاخ‌دا گلن بو وئری ده اکلنمه‌لی‌دیر: "چالاسین: چابک، چالاک و آن را چالت هم گویند"(137.ص).

***

به مطلب "آذربایجان در سنگلاخ" باید مدخلِ اورچین را هم اضافه کرد که جزء "نخجوان آذربایجان" خوانده شده است(ص43).همچنین مدخل "گنجه" را: طفلی را نامند که از پیر کهن سال به وجود آید و رومیه عموم طفل و بچّه را "گنج" گویند و نیز نام ولایتی است معروف از آذربایجان(ص228).

***

تعدادی توپونیم مرکب با "اؤلن" ضبط کرده‌ام؛

قاطر/قاتیر اؤلن: قریه‌یی از توابع رزن

اؤکوز اؤلن(1): محلّی در قریۀ سهند علیا از توابع زنجان و 25 کیلومتری شمالغرب ماهنشان

اؤکوز اؤلن(2): منطقه‌یی در روستای پابند از توابع خدابنده‌

اؤکوز اؤلن(3): محلّی در روستای پیرسقا از توابع چاراویماق

جامیش اؤلن(علیا/سفلی): دو قریه از توابع مشکین‌شهر

عثمان اؤلن: قریه‌یی در شمال دهستان چاردولی شهرستان شاهین‌دژ

طبعاً محققان محلّی تعداد بسیار زیادتری از این اسامی را می‌شناسند. کثرت اسامی می‌تواند دو دلالت داشته باشد: یا این لفظ در گذشته به مراتب شایع‌تر بوده و یا آنکه حداقل در بخشی از اینها، معنای امروزی و عادی لفظ(=تقریباً محل فوت/مرگ) مراد است. زیرا در تعدادی از اسامی، فرم قدیمی اؤلنگ حفظ شده است. گرچه امکان تبدیل فرم قدیمی به جدید هر آن وجود داشته است.

***

"باییر"  سؤزجویونون آنلام قایماسی‌ندا، سانیرام اسکی تورکجه‌ده و بوگون بیر چوخ تورک دیلینده یاشایان قاییر (qayır) کلمه‌سی‌نین تأثیری واردیر. بو سؤزجوک(استاروستین و آرخاداش‌لارینا گؤره) "قوم، قوملوق، قوماق" دئمک‌دیر (695.ص).

***

از جمله اَعلام جغرافیایی مرکب با "قاش"(مطلب مربوط به اگریقاش) باید ارونقاش را هم افزود. ارونقاش، روستایی از توابع ضیاءآباد شهرستان تاکستان است. گرچه تلفّظ اسم به صورتِ Arunqash در منابع اینترنتی دیده می‌شود، اما به احتمال قریب به یقین، صحیح Ürünqaş خواهد بود. اورون، شکل جدید‌تر اورونگ(ŋürü) ترکی قدیم است به معنی سفید/آغ. اورون در فرم هیرین(hirin) در ترکی خلجی و با تحوّل معنایی(به معنای لبنیات/آغارتی) در آناتولی رواج دارد. یکی از امرای منصوب ملکشاه سلجوقی که صاحب اقطاع رودبار شاهرود بوده، یورنتاش (Yürüntaş) نامیده می‌شد.



[1] Habib Borjian, “The extinct language of Gorgan: its sources and origins”, in: عسکر بهرامی، ارج‌نامۀ صادق کیا، تهران: میریاث مکتوب، 1387. ص66




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo