مجدداً اندر چاقی دماغ

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 26 خرداد 1396-03:45 ب.ظ

اشارۀ مختصری به منشأ ترکی تعبیر "دماغ‌تان چاق است؟" داشتم. به تشویق یکی از دوستان قرار شد تا مفصل‌تر در این باب بنویسم.

دربارۀ دماغ قبلاً اشاره کرده‌ام که سه دماغ در فارسی وجود دارد. گرچه فرهنگ‌های فارسی(نظیر سخن) آن را ذیل دو مدخل آورده‌اند؛ دِماغ عربی به معنی مغز(تعبیر اختلال دِماغ به این کلمه برمی‌گردد)، دوّمی دَماغ فارسی به معنی بینی(بعید نیست با دَم فارسی مرتبط باشد یا از آن متأثر شده باشد)، دماغ دخیل از ترکی که املای صحیحش دَماق=داماق خواهد بود به معنی کام(با اغلب نوآنس‌هایی که این کلمه در فارسی دارد). در باب اتیمولوژی این کلمه بحث تفصیلی نمی‌کنم. فقط اشاره کنم که داماق ترکی از تامغاق ترکی قدیم متحوّل شده است.

***

بحث اصلی بر سر چاق خواهد بود. چاق در فارسی معنای فربه دارد. البته طیف معنایی نسبتاً وسیعی هم دارد. نظیر چاق کردن قلیان که حاضر/آماده/مرتب کردن در آن مراد است؛ یا چاق کردن نفس که به تازه کردن و مرتب کردن تنفس پس از دویدن و عجله مربوط است. چاق به معنای سالم هم بوده(به تعبیر "چاق سلامتی" توجه کنید) و چاق شدن به معنی بهبود بیماری و رفع کسالت هم بوده است. در ترکی برخی تصوّر کرده‌اند که چاغ/چاق واریانت دیگری از ساغ(=صحیح و سالم و تندرست) است. چنین تحلیلی نمی‌تواند قابل قبول باشد. زیرا تبدیل چ<س در ترکی وجود ندارد. چاق خود کلمه‌یی مستقل است و در متون کلاسیک معانی متعدد، ولی نزدیک به هم دارد؛ چاق از ترکی قدیم به این سو به معنی "تمام، دقیق، دقیقاً" بوده است. تیتسه نمونه‌هایی از متون عثمانی می‌آورد؛ سبحان الله! چاق گؤزینه می اوردونگ؟( آیا دقیقاً از چشمش زدی؟)؛ کیمه شیدادور؟ نجاتی دئرایسن/چاق سانا ای گول‌عذاریم چاق سانا. در کنار آن لفظ چیق و همین‌طور چیلق(çılq) هم وجود دارد. چیلق>چیلخ شکل چیلخا(çılxa) هم در آذربایجان و آناتولی دارد که تحلیلش دشوار است. چیلق را می‌توان با قاعدۀ ورود حرف بی‌صدا در میان کلمه(epenthesis)، واریانتی از چیق دانست. اما این تحلیل وسوسه‌انگیز، بدلیل صائت انتهایی در چیلخا دچار ابهام و اشکال می‌شود. باری واریانت چیق بسیار قدیمی است. تیتسه مثال زیرا را برایش نقل می‌کند: همان اول نامه‌نون یازدی جوابین/چیق اوچماق بوداغی گیبی خطابین. چیق به معنی "خالص، پاک، صِرف، ویژه" بوده و هنوز در آذربایجان، بالاخص در امثال و تعابیر شنیده‌ می‌شود؛ خرمن‌ده قالان جیق/چیق بوغدادیر. تعبیر جیق بالا(=نی‌نی، بچه‌کوچولو) هم در آرگو مسموع است. نمی‌دانم که آیا چیق/جیق واریانتی از چاق است یا لفظی مستقل؟ اما اگر هر دو لفظ مستقل باشند، باز هم اختلاط معنایی(contamination) در آنها رخ داده است. هر دو لفظ معنای نزدیک هم "کاملاً، خالص، تمام" دارند.

***

خواهید گفت که چه ربطی بین "خلوص، تمامیت" با سلامتی برقرار است؟ باید بگویم که  درعموم زبان‌ها بین کامل/تمام بودن و سلامتی رابطه‌یی وجود دارد؛

·        تندرست در فارسی شفاف است و اگر توجه شود که دُرُست در پهلوی خود مستقلاً به معنی سالم و غیرمریض بوده، این رابطه واضح‌تر می‌شود.

·        صحیح/صحّت دلالت بر ناقص نبودن دارد(به تعبیر"صحیح و سالم" توجه شود)

·        ساغ-بوتؤو: در آذربایجان به معنی سالم، "سُر و مُر و گنده" است.

·        Heal و health در انگلیسی همریشه با whole محسوب شده و wholesome به معنی سالم، مغذّی و سلامتی‌بخش است.

اصولاً تصور بر این بوده که انسان مجموعۀ اعضاست و اگر یکی از آنها نقصی داشته باشد دیگر کامل‌الاعضاء نبوده و صحّت و سلامت حاصل نیست(ناقص‌الاعضاء). تئوری اخلاط اربعه هم به تعادل و صحیح بودن میزان هر یک از عناصر اشارت داشت. از طرف دیگر کلّیت و تمامیت(totality) نزد فلاسفه هم موضوع مهمی است. در این بحثِ مختصر اتیمولوژیک مجال ورود بدان مبحث نیست و صرفاً اشاره کنم که از نظر گئورگ لوکاچ، درک totality جامعه و پراکسیس بشری، زمینه و عنصر اصلی آگاهی طبقات پرولتاریاست. 

***

اما لفظی که به معنی سلامتی و صحّت است چگونه مترادف فربهی شده است؟ به نظرم این نکته ناشی از یرداشت قدماء از سلامتی است. بالاخص مرادم فهم عامّۀ مردم است که چاقی را علامت سلامت می‌دانستند. در واقع در عرف عامه، نزاری، نحافت، تکیدگی و لاغری علامت بیماری و رنجوری بوده است. برخلاف امروز، لاغری، حُسن و ملاحت محسوب نمی‌شد. بلکه بالعکس فربهی نشان سلامت، جمال و زیبایی بود(طبعاً خروج از حدّ اعتدال همواره نامطلوب بوده است). هنوز هم در خرید حیوانات(مثلاً برای قربانی) به چاقی توجه می‌شود چرا که لاغری ناشی از مرض یا انگل تلقی می‌شود.

***

بنابراین و در مجموع، چاقی دماغ بر "کمالِ/سلامتِ داماق" یعنی "شیرینی کام"، "به کام بودنِ[اوضاع/ایّام]" دلالت داشته و در عین حال تخلیط دماغ عربی و داماق ترکی، حداقل در بعضی اصطلاحات و تعابیر بعید نیست.. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo