تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - قویو، قویوجاق و قویولار(1)

قویو، قویوجاق و قویولار(1)

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 17 تیر 1396-04:53 ب.ظ

این مطلب یکی از محصولات فرعی سری مقالاتِ "اسکی خرمن‌لر" است. مقالاتی که برای عیارسنجی ادعاهای آذریسم آغاز شد و علی‌رغم وقفه، ان‌شاءالله تداوم خواهد یافت. باری در آن سری مقالات به قویو رسیدم و کثرت توپونیم‎های مشتق از آن جلب توجهم کرد. چون امکان بحث مستوفا و کماهو حقه از آنها در سری مزبور نبود، مطلب مجزایی تدارک دیدم.

***

قویو(quyu) در قدیمی‌ترین منابع ترکی به صورت قودوغ(quduğ) آمده و همین فرم در مغولی دخیل شده و شکل کهن در آن زبان حفظ شده است. در عصر تیموری قودوغ از مغولی مجدداً وارد ترکی چاغاتایی شده و در معاجم آن زبان و همین‌طور ازبکی معاصر مشاهده می‌شود. تصور نیشانیان بر این است قودوغ، از قودیغ(qodığ) "به سمت پایین" و قودماق(qodmaq) "قویماق، نهادن" مشتق شده است. وی در توجیه این اتیمولوژی به مسالۀ پر کردن چاه با ریختن آب اشاره می‌کند. اما توجیه وی اشکال موروفولوژیک و سمانتیک دارد. ریباتسکی تفسیر متفاوتی دارد و معتقد است که باید قودوغ را مشتق از فعل قودماق(qudmaq) و به معنی "چیزی که [آب] بیرون می‌ریزد" گرفت. به نظر می‌رسد این تحلیل بی‌نقص است.

***

 تعداد قابل توجهی اسم مشتق از "قویو" در ایران و آناتولی وجود دارد. از آنها به ترتیب اشتقاق در ادامه بحث خواهد شد. ابتدا اسامی مصغَّر؛ قویوجوق(quyucuq) مصغر قویو، حَسَبِ استقصای ناقص من حداقل 7 قویوجوق در ایران وجود دارد:

1.      قویوجق: روستایی از توابع بخش انزل اورمیه.

2.      قویجق: روستایی از توابع بخش مرکزی شاهین‌دژ/سایین قالا.

3.      قویجق: قریه‌یی از توابع بخش مرکزی شهرستان کلاله در گلستان.

4.      قویجوق علیا و سفلی: دو روستای تابعۀ بخش افشار شهرستان خدابنده.

5.      قویجوق: روستایی از توابع چاراویماق

6.       روستایی از توابع دهستان شاهسونکندی در شهرستان ساوه.

·        روستایی به نام قویوجوق(Kuyucuk) هم در ولایت قارص در ایلچۀ آرپاچای و بوجاق مرکزی واقع شده است.

***

توپونیم‎های بسیاری هم به صورتِ قویوجاق(Quyucaq) ضبط شده است. ـجاق باید استطالۀ ـجه/ـجا باشد که یکی از فونکسیون‌های اصلی آن ایجاد اَعلام جغرافیایی است. لذا قویوجاق به معنی "محلِ چاه، سرِ چاه" خواهد بود:

1.     قویجاق: روستایی از توابع بخشِ مرکزی میانه(دهستان قزل اوزن).

2.      قویوجاق: قریه‌یی از توابع دهستان مواضع خان شهرستان هریس.

3.     قویوجاق: روستا‌یی از توابع بستانآباد

4.     قویوجاق: محلّی در ترکمنچای میانه که سدّ ترکمنچای در جوار آن است. این محلّ، از جمله مناطقی است که در تکوین شهر ترکمنچای فعلی سهیم بوده است.

در آناتولی هم دهها قویوجاق(Kuyucak) وجود دارد که به سبب کثرت، فهرست‌وار ذکر می‌شوند:

·        قویوجاق: روستاهایی در مندرس(ازمیر)، برهانیه(بالیکسیر)، کمال پاشا(ازمیر)، قیرق‌آغاچ(مانیسا)، بوجاق یئرکسمیک(موغلا)، آجی پایام(دنیزلی)، بخش مرکزی اوشاق، آلتین‌تاش(کوتاهیا)، صاندیقلی(آفیون)، کئچی بورلو(ایسپارتا)، اودون پازاری(اسکی شهیر)، یالواچ(ایسپارتا)، آق سکی(آنتالیا)، بَی پازاری(آنکارا)، قلعه‌جیک (آنکارا)، دودورغا(چوروم)، مجید اؤزو(چوروم)، رشادیه(توقات)، باغ پینار(آدی یامان)، آق زیارت (اورفا).

·        قویوجاق: شهرکی در نیکسار ولایت توقات

·        آشاغی قویوجاق/یوقاری قویوجاق: به ترتیب یک روستا در یوزغات(آیدینجیق) و دو قریه در کاستامونو و چوروم.

·        قویوجاق: نام ایلچه‌یی از توابع ولایت آیدین

***

با آنکه تسمیه به صورت جمع یعنی قویولار رایج بوده و احتمالاً در عموم شهرها و قصبات ترک‌نشین مناطقی با این اسم وجود دارد، ولی حسب اطلاع فقط یک روستا هم با این اسم ثبت شده است:

·        قویلار/قویولار: روستایی از توابع دهستان قزل اوزن

***

پس از تسمیه از طریق تصغیر، الحاق پسوند اسم مکان و جمع، نوبت به یکی از تکنیک‌های بسیار رایج در ایجاد اعلام جغرافیایی ترکی یعنی تسمیه با رنگ می‌رسد: ترکیب قویو با آق/آغ، قارا/قره/قاراجا، گؤک، یاشیل، قیزیل ثبت شده است:

(1)

آق قویی/قویو در اسامی روستا به صورت قابل توجهی رواج دارد:

1.      آق قویی(1 و2): نام دو روستا از توابع زرند ساوه

2.      آق قویی: قریه‌یی از توابع بخش خرقان ساوه.

3.      آق قویی: قریه‌یی از توابع دهستان ایپک بخش اشتهارد شهرستان کرج.

4.      آق قویی: روستا‌یی تابعۀ دهستان سگزآباد(بخش مرکزی بویین زهرا)

5.      آق قویی: روستا‌یی از توابع دهستان بن در چهارمحال و بختیاری

6.       آق قویی: قریه‌یی از توابع دهستان لار شهرستان شهرکرد.

7.      آق قویی: قریه‌یی از توابع خدابنده.

8.      آق قویی: روستا‌یی از توابع بخش ملارد شهرستان شهریار(دهستان اخترآباد).

در آناتولی هم تعداد آق قویو(Akkuyu)ها قابل ملاحظه است:

1.      آق قویو: روستایی از توابع سولاق یورت در قیریق قلعه.

2.      آق قویو: روستایی از توابعِ ساری چام، در ولایت آدانا.

3.      آق قویو: روستایی از توابعِ نیزیپ در ولایت غازی آنتپ.

4.      آق قویو: قریه‌یی تابعِ بسنی(Besni) در ولایت آدی یامان.

5.      آق قویو: محله‌یی در بوجاقِ شام‌بیات ولایت آدی‌یامان.

6.       آق قویو: منطقه‌یی در سینوپ واقع در ساحل دریای سیاه که ماجرای تأسیس نیروگاه اتمی در آنجا، چند سالی است که موضوع مباحث سیاسی، مطبوعاتی و رسانه‌یی ترکیه شده است

(2)

قره‌قویی/قراقویوها هم،در ایران، کم نیستند:

1.      قره‌قویی: چشمه‌یی در جنگل شادی یزد(هرات)

2.      قره‌قویی: ناحیه‌یی در نزدیکی شهر زاویه از توابع زرندیه(ساوه)

·        حداقل دو قره‌قویو هم در شمال سوریه می‎شناسیم؛ قره‌قویو[ی] تحتانی و  قره‌قویو[ی] فوقانی که ظاهراً حالیه کردنشین‌اند.

·        یک قاراقویو(Qaraquyu)هم در رایونی به همین نام در شبه جزیرۀ کریمه وجود دارد. تعداد قاراقویو (Karakuyu)ها در آناتولی هم قابل توجه است و حدود 26 مورد از آنها فهرست‌وار ذکر می‌شود:

·        قاراقویو: قریه‌هایی از توابع مندرس(ازمیر)، توربالی(ازمیر)، میلاس(ولایت موغلا)، گوره(اوشاق)، دینار (آفیون)،‌ قورقوت ائلی(آنتالیا)، امیرداغ(آفیون)، پولاتلی(آنکارا)، موجور(قیرشهیر)، بخش مرکزی(آقسرای)، قاراعیسالی(آدانا)، سیحان(آدانا)، بوغازلیان(یوزغات)، صاییم بَه‌یلی(آدانا)، گورون(سیواس)، قیزیل‌تپه (ماردین)، توتاق(آغری)، بخش مرکزی(ایغدیر)، آشاغی قاراقویو(گؤل‌باشی، آدی یامان).

·        یک قاراجاقویو هم در آناتولی وجود دارد: روستایی از توابع آخیرلی(قونیه).

(3)

حداقل یک گؤک‌قویو و یک یشیل‌قویو در آناتولی موجود است:

·        گؤک‎قویو: روستایی تابع قاراعیسالی در ولایتِ آدانا.

·        یشیل‌قویو(Yeşilkuyu): محلّه‌یی در تارسوس(طرسوس) ولایتِ مرسین.

(4)

چندین قیزیل‌قویو در ایران وجود دارد:

1.      قزل‌قویی:روستایی از توابع دهستان اخترآباد

2.      قزل‌قویی:نام مکانی در استان همدان و مابین قروۀ درجزین و کمیجان

3.      قزل‌قویی:مزرعه‌یی از توابع دهستان زرند ساوه.

در آناتولی هم چندین قیزیل‌قویو(Kizilkuyu) موجود است:

1.      قیزیل‌قویو: قریه‎یی در گؤینوک ولایت بولو.

2.      قیزیل‌قویو: قریه‎یی از توابع قادین‌خانی در قونیه

3.      قیزیل‌قویو: روستا‎یی از توابع کاظم قارابکیر در ولایت قارامان.

4.      قیزیل‌قویو: قریهیی تابع بوجاقِ پایاملی در استان اورفا.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
آیهان همدانلی
سه شنبه 27 تیر 1396 04:05 ب.ظ
سلام خوجام
پیرتاج شهرینده(کردستان ادلانان بولگه ده) یانیندا بیر دره وار آدی قویوجاق دره سی
پاسخ محمد اردم : سلام
یاردیم لارینیزا و وئردیینیز دَیَرلی بیلگیلردن اؤترو تشکورلر
ساغ اولون
آیهان همدانلی
سه شنبه 27 تیر 1396 04:04 ب.ظ
سلام خوجام
پیرتاج شهرینده(کردستان ادلانان بولگه ده) یانیندا بیر دره وار آدی قویوجاق دره سی
پاسخ محمد اردم : سلام
یاردیم لارینیزا و وئردیینیز دَیَرلی بیلگیلردن اؤترو تشکورلر
ساغ اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo