قویو، قویوجاق و قویولار(2)

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 17 تیر 1396-04:53 ب.ظ

(5)

ساری‌قویو نام منطقه‌یی در مغان است که چندین روستا با آن پسوند شناخته می‌شوند؛قشلاق سیدلر ساری قویی عین‌الله(؟)،قشلاق سیدلر ساری قویی عیسی، قشلاق سیدلر ساری قویی حاج‌علی، قشلاق سیدلر ساری قویی احمدخان، قشلاق سیدلر ساری قویی شاه، قشلاق سیدلر ساری قویی میکاییل(همگی در دهستان قشلاق شمالی، مغان).

در آناتولی با نام ساری قویو مواجه نشدم.

(6)

از مثالهای فوق برمی‌آید که قویو به چشمه و قنات هم اطلاق می‌شده و طبعاً مزۀ آب هم در نامگذاری مؤثر شده است. لذا شیرین‌قویو و شورقویو و نظایر آن خواهیم داشت. شیرین‌قویو از این قرارند:

1.      شیرین‌قویی: مزرعه و روستایی از توابع اخترآباد ملارد.

2.      شیرین‌قویی: روستایی از توابع زرند ساوه

3.      شیرین‌قویی: روستایی از توابع ساوه

در آناتولی به جای شیرین قویی، تاتلی‌قویو(Tatlıkuyu) وجود دارد:

1.      تاتلی‌قویو: قریه‌یی از توابع پولاتلی(آنکارا)

2.      تاتلی‌قویو: قریه‌یی تابع قاراتای(قونیه) که در دهه‌های اخیر آق‌باش خوانده می‌شود.

3.      تاتلی‌قویو: روستایی تابع ارِگلی(قونیه).

4.      تاتلی‌قویو: روستایی تابع جیحان(آدانا)

5.      تاتلی‌قویو: روستایی تابع آقچاقلعه در ولایت اورفا.

در نقطۀ مقابل اینها، شورقویو، قرار دارد:

1.      شورقویی: قریه‌یی دهستانِ قشلاق جنوبی شهرستانِ مغان.

2.      شورقویی قشلاق محمد: قریه‌یی دهستانِ زرند ساوه.

3.      شورقویی قشلاق صمد: قریه‌یی تابع اخترآباد ملارد

معادل آن در آناتولی، آجی‌قویو(Acıkuyu) است و حداقل 4 روستا این اسم را دارند:

1.      آجی‌قویو: روستایی از توابع قولو در ولایت قونیه

2.      آجی‌قویو: روستایی از توابع شرفلی قوچ‌حصار تابعۀ آنکارا

3.      آجی‌قویو: روستایی از توابع ارگلی در قونیه

4.      آجی‌قویو: روستایی از توابع آقچاقلعه در ولایت اورفا.

(7)

شکلِ چاه/چشمه/قنات هم در تسمیۀ آن مؤثر و دخیل بوده است:

الف: طول

1.      اوزون قویی(1): روستایی از توابعِ دهستان تازه‌کند پارس‌آباد

2.      اوزون قویی(2): روستایی دیگر در همان منطقه

حداقل 4 اوزون‌قویو هم در آناتولی وجود دارد:

1.      اوزون‌قویو: روستایی تابعِ آلاداغ(آدانا)

2.      اوزون‌قویو: روستایی از توابع چومرا در ولایتِ قونیه

3.      اوزون‌قویو: قریه‌یی تابعۀ اورلا در استانِ ازمیر

4.      اوزون‌قویو: روستایی تابع بوجاق سووارلی در ولایت آدی‌یامان.

ب: وسعت

در آناتولی حداقل دو روستا با اسم کوچوک‌قویو وجود دارد:

1.      کوچوک‌قویو: قریه‌یی تابع آیواجیق در ولایت چاناق‌قلعه.

2.      کوچوک‌قویو: روستایی از توابع قادین‌خانی در استان قونیه

ج: عمق

دو روستا با اسم درین قویو در آناتولی می‌شناسیم:

1.      درین‌قویو: روستایی تابع تاواس در ولایت دنیزلی

2.      درین‌قویو: روستایی از توابع چاملی‌دره در ولایت اورفا

د:جنس

حداقل یک تاش‌قویو در تارسوس ولایتِ مرسین شناخته شده است. یک گوزل‌قویو(Güzelkuyu) هم در بوجاقِ پایاملی در استان اورفا وجود دارد.

هـ: تعداد

علاوه بر قویولار/قویلار مذکور در بالا، اسامی متشکل از قویو و عدد-که من می‌شناسم-از این قرارند:

1.      اوچ‌قویی: روستایی از توابع گنبد کاووس

2.      اوچ‌قویی: نام روستایی در مغان که ظاهراً به دلیل قرابت جغرافیایی با چند قشلاق، نام خود را به صورت پسوند به آنها داده است: قشلاق اوچ‌قویی علی‌اکبر، قشلاق اوچ‌قویی حاج حسین شالقی(دهستان قشلاق شرقی)حدود ده اوچ قویو(Üçkuyu) هم در آناتولی وجود دارد.

3.      قوشه‌قویی:قریه‎یی از توابع بخش مرکزی شهرستان آوج/آوَه. یک چیفته‌قویو(Çiftekuyu) هم در ولایت اورفا وجود دارد.

4.      چوخلی‌قویی/چوخلوقویو: نام حدود هشت قشلاق در آسلان‌دوز(قشلاق چوخلی‌قویی خُداش، قشلاق چوخلی‌قویی حاج‌اکبر، قشلاق چوخلی‌قویی حاجی رمضان، قشلاق چوخلی‌قویی ساواج و..)

5.      قشلاق تک‌قویی قره‌پیران: روستایی تابع قشلاق غربی بخش آسلان‌دوز

6.       تک‌قویی: روستایی تابع دهستان زاینده‌رود جنوبی در فریدن

7.      قطارقویی: قریه‌یی تابع بخش گل‌تپه کبودرآهنگ. احتمالاً اسم اشاره به چاه‌های متعدد و در امتداد هم (شبیه قنات) دارد.

8.      قطارقویی: روستایی از توابع ساوه.

(8)

و: موارد  متفرقه

1.      داق‌قویی: قریه‌یی تابع ملارد کرج. شکل صحیح باید داغ‌قویو باشد.

2.      قویی/قویو: تصور می‌کنم چند روستا با این اسم موجود باشد. حداقل یکی از آنها روستایی تابعۀ گرماب در خدابنده است.

3.      گندقویی: روستایی تابع پلنگ‌آباد اشتهارد. نمی‌دانم که آیا عنصر اوّل، گَند(=بدبو/قوخاغان) فارسی است یا در اصل گَن/گئن(=گشاد، پهن) بوده و بعدها به دلیل خلط با لفظ فارسی مزبور به این شکل درآمده است؟

4.      آراقویی: روستایی از توابع بخش داشلی‌برون گنبد کاووس(گلستان)

5.      یانقویی علیا/سفلی: ذو روستا از توابع بخش خرقان زرندیۀ ساوه. از ظاهر اسم چنین استنباط می‌شود که گویا چشمه/قناتی است که از دیوارۀ کوه/تپه سرازیر می‌شود. این اسم را باید با نظیرش یعنی یان‌بولاق/ یان‌بلاغ(روستاهایی در میانه، هشترود، مراوهتپه) مقایسه کرد.

6.       زنجیرلی‌قویو(Zincirlikuyu):چندین توپونیم در ترکیه وجود دارد: یکی محلّه‌یی در شیشلی استانبول، دومی روستایی در تپه‌باشی(از توابع اسکی‌شهیر) و سومی در توسیا از توابع کاستامونو.

7.      قویی‌های مسمی با اسامی افراد هم زیادند: فولادلو قویی، نادر قویی، اسماعیل قویی و..

8.      چندین قویولوق(Kuyuluk) هم در آناتولی وجود دارد: اوّلی محلّه‌یی است در مزیتلی مرسین، دوّمی قریه‌یی در قوزان آدانا و سومی روستایی تابع ارزین استان هاتای.

***

تسمیه با قویو/قویی، مبین اهمیت چاه در تأمین مایه/مایعِ حیات در دوران قدیم و البته جدید است. کثرت اسامی با نامگذاری "بئر..." اعراب قابل قیاس است که هزاران توپونیم عربی با فرمول فوق وجود دارد. در مناطق ترک‌نشین ایران، تجمع این قبیل اسامی در دو ناحیه دیده می‌شود: یکی در شمال و منطقۀ مغان که قشلاق بوده و چاه‌های آن صفحات برای تأمین آب احشام و دواب ضرورت داشته است. دومی در قلمرو جنوبی‎تر زبان ترکی یعنی ساوه و ساوجبلاغ که ظاهراً بیش از مناطق کوهستانی آذربایجان به چاه وابسته بوده‌اند.

***

در ابتداء تصور نمی‌کردم مطلب تا این حدّ تطویل یابد. امید که موجب ملال نشود. این وجیزه دعوی استقصای تام-نه در آناتولی و نه در ایران-ندارد. صرفاً برای به دست دادنِ نمونه‌یی از اشکال و اقسام ترکیب یک اسم عمومی و کلّی با پسوندها و صفات، قلمی شده است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
رسوا ایمانی تبار
یکشنبه 18 تیر 1396 10:39 ق.ظ
سلاملار ، چوخ گؤزلیدی ، فایدالاندیق ، قلمیز یازارلی اولسون ،گلجک بیزیمدی
پاسخ محمد اردم : ساغ اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo