کَپَز

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 24 تیر 1396-09:25 ب.ظ

کثرت توپونیم‌های کپز در آناتولی، قابل قیاس با اَعلام جغرافیایی موجود در آذربایجان و ایران نیست. در ایران دو قریه با این نام می‌شناسیم:

1.      کپز: روستایی تابع دهستان انگوران در استانِ زنجان

2.      کپز: روستایی از توابع دهستان پشتکوه شهرستان سمنان

علاوه بر این دو، منطقه‌یی توریستی در مشکین‌شهر هم نام کپز دارد. در جمهوری آذربایجان فی‌الواقع یک کپز وجود دارد، اما به چندین واحد از تقسیمات کشوری و جغرافیایی هم تسرّی یافته است: کپز نام کوهی در نزدیکی آقسو و در رایونِ گؤی‌گؤل(Göygöl) به ارتفاع 3036 متر است. از همینجاست نام کلوپ معروف فوتبال کپز. یکی از رایون‌های شهر گنجه هم بر این اساس کپز نام گرفته و اسم بلدیه/شهرداری کپز هم از اینجا اخذ شده است. میدان نفتی محل اختلاف جمهوری آذربایجان و ترکمنستان در خزر هم، در طرف آذربایجان کپز خوانده می‌شود و مأخوذ از نام کپزداغی است.

تعداد کپزها در آناتولی البته قابل ملاحظه است. جالب آن که اغلب این توپونیم‌ها در غرب و مرکز آناتولی قرار دارد(به استثنای توقات و اورفا):

1.      کپز(Kepez): شهرکی در بخش مرکزی ولایت چاناق‌قلعه.

2.      کپز: روستایی تابعۀ سیندیرغی در بالیکسیر.

3.      کپز: روستایی تابع بوجاقِ کؤپرو اؤرن در کوتاهیا.

4.      کپز: ایلچه‌یی تابع بخش مرکزی آنتالیا.

5.      کپز: روستایی تابع بوجاقِ گَریش در ولایت آنتالیا.

6.       کپز: محله‎یی در ارگلیِ استان زونغولداق.

7.      کپز: روستایی تابعِ سیدی‌لر در ولایتِ کاستامونو

8.      کپز: روستایی از توابعِ سیلیفکه در استانِ مرسین

9.      کپز: قریه‌یی تابع موجور در استان قیرشهیر.

10.  کپز: روستایی در دوراغان ولایت سینوپ که اینک گون‌گؤرن خوانده می‌شود.

11.  کپز: قریه‌یی تابع زیله در استان توقات

12.  کپز: روستایی در آفشین واقع در ولایت ماراش که در قرون اخیر آغجاشار(=آغجه‌شهر) خوانده می‌شود.

13.  کپز: قریه‌یی واقع در بوجاق قاباحیدر(Kabahaydar) در استان اورفا

14.  کپز: شهرکی تابع بوجاق تالاس در ولایتِ ‌قیصری.

15.  کپز: روستایی تابع آقچاداغ در ولایت مالاتیا(ملطیه).

***

از حیث اتیمولوژیک، کپزهای آناتولی باید به همان معنایی باشند که واژۀ مزبور در ترکی استاندارد دارد: تپه، باشلق، هر نوع پوششِ سر، تاجی که عروسان بر سر نهند، تاج خروس و.. منشأ کپز باید یونانی باشد   kapasion (=کلاه، باشلق، کلاهخود). به نظر می‌رسد لفظ یونانی خود مأخوذ از لاتین باشد؛ قیاس کنید با capital(=سر-مایه) و caput(=سر/باش) و الفاظی نظیر کاپیتان(captain)، decapitation(=قطع سر) و..

آیا کپز دخیل از یونانی از طریق لهجات آناتولی و مهاجران آن خطّه به داخل ایران و آذربایجان، انتقال یافته است؟ چنین به نظر می‌رسد. البته یک احتمال ضعیف هم وجود دارد؛ کَپَز(käpäz) در متون ترکی و اویغوری قدیم به معنی "پنبه" است. این لفظ ماجرایی مفصّل دارد و همریشه با کرباس فارسی است. در زبانهای سامی هم نظایری دارد مانند karpas در عبری. در لاتین هم carbasi و مشتقات آن به معنی کتان/پارچۀ کتانی وجود دارد و دخیل از Karpasos یونانی است که خود مأخوذ از السنۀ سامی محسوب می‌شود. در عموم زبان‌های منطقۀ پامیر، هندوکش و ختن باستان، کپز و واریانت‌های آن وجود دارد. با آن که منشأ نهایی کلمه غامض و مبهم است، محققین متفق‌القول‌اند که همۀ واریانت‌ها، مآلاً، به karpāsa در هندی قدیم و kappasa در پالی ختم می‌شود. به هر حال احتمال آنکه کپز موجود در سمنان چنین منشأیی داشته باشد بیش از سایر موارد است. البته با آن که کپز به معنی پنبه و کتان در ترکی غربی ضبط نشده، اما احتمال این تسمیه در عهد ایلخانی منتفی نیست.

***

به نظر می‌رسد که قاپاز"توسری زدن/قاراما وورماق" شکل velarized کپز مانحن فیه باشد. قاپاز(kapaz) در آناتولی در محدودۀ بسیار کوچکی(قاراوئران در ایسکیلیپ، ولایت چوروم) وجود دارد. اما در آذربایجان کاملاً رایج است. در گیلکی و فارسی محاوره هم باید دخیل از ترکی باشد. مؤلفین فرهنگ سخن منشأ آن را مجهول و با علامت استفهام(؟) نشان داده‌اند.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo