یکان و یئگن در توپونیمی ترکی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 26 تیر 1396-11:30 ب.ظ

یکانات نام رسمی دهستانی از بخش یامچی شهرستان مرند است که در آن حداقل سه روستای مهم نام یکان دارند:

1.      یکان علیا/داش یئگن

2.      یکان کهریز/کهریز یئگنی

3.      یکان سعدی/سادی یئگنی

·        در کنار این سه قریه، روستایی مهم و ترک‌نشین از توابع بخش مرکزی شهرستان همدان(دهستان الوندکوه غربی) "یکن‌آباد" خوانده می‌شود.

·        علاوه بر موارد فوق، در آناتولی(سوروچ، در ولایت اورفا) روستایی به نام یئگن(Yeğen) وجود دارد

فرم قریب به اسامی فوق، یعنی یئگنلی(Yeğenli) اسم حداقل چهار روستا در آناتولی است:

1.      یئگنلی/یگنلی: قریه‌یی تابع تیره(بوجاقِ گؤگچه) در ولایت ازمیر

2.      یئگنلی/یگنلی: روستایی از توابع بوجاقِ قوزجاغیز در استان بارتین

3.      یئگنلی/یگنلی: قریه‌یی از توابع سیلیفکه(بوجاق قیرباشی) در ولایت مرسین

4.      یئگنلی/یگنلی: روستایی تابع گؤره‌له در استان گیره‌سون

***

اولین نکته‌یی که در این اسامی به چشم می‌خورد آشفتگی و اغتشاش در ضبط آنهاست. اهالی سه یکان فوق (موسوم به یکانات)، آن را یئکن(Yéken) و یئگن(Yéğen) می‌خوانند. تحصیل‌کردگان و فضلاء اغلب، یئکان (Yékan) تلفظ می‌کنند که بی‌شک تحت تأثیر املای رسمی و دولتی است. اسم قریۀ ترک‌نشین همدانی را، دهخدا یگن‌آباد ضبط کرده و تلفّظ‌های محلّی متنوعی از جمله یئگناباد(Yégnabad)، یئگن‌آباد (Yegenabad) و..برای آن ضبط شده است. در این آنارشی، دو نکته جلب توجه می‌کند؛ نوسان بین گ/ک و é/a (آ/ اَ) در هجای دوم.

در اسم روستای اورفا هم املای عثمانلی حکایت از ضبط یگان(Yégan) دارد. در نام ملا یگان/یگن از علماء و مشایخ عثمانی(متوفای حدود 865هـ.ق) هم تنوع ضبط را شاهدیم[1]. نوسان بین آ و فتحه را می‌توان به سنّت املایی قدیمی در ترکی(بالاخص در چاغاتایی) نسبت داد که در آن الف به جای فتحه کتابت می‌شد و قبلاً هم شواهدی برایش ذکر شده است. عجالتاً اشاره می‌شود که تَرکان خاتون/تَرْکَن خاتون بوده و تومان، تومن. کما اینکه سنّت شفاهی فارسی همین تلفّظ را حفظ کرده و سنّت کتبی، کتابت سنّتی را. در خصوص نوسان بین ک/گ، معتقدم تأثیرات contamination یک/یِکان فارسی موجب گرایش به املای یکان شده و نوعی hypercorrection علمایی را موجب شده است. لذا فرم و املای صحیح یگن/یئگن خواهد بود.

***

در خصوص تسمیۀ یکانات گفته‌اند که بواسطۀ اسکان ایل یگانلو/یکانلو در آن صفحات، چنین اسمی رواج یافته است. این ایده محتاج تحلیلی تفصیلی است بالاخص با رجوع به قبالجات و اسناد قدیمی. اما آنچه قبولِ تحلیل مزبور را دشوار می‌کند، این امر است که در صورت قبول اسکان یگانلوها، این نقاط باید یگانلو یا *یگانلولو خوانده می‌شدند و نه یگان. این نکته را باید اضافه کنم که ایل یا طایفۀ بزرگ و مهمی با نام یگانلو/یئگنلی در تاریخ آذربایجان و آناتولی شهرت ندارد. شاید در قرون اخیر، طوائف کوچک یا محلّی با این اسم تشکیل یافته باشند ولی با توجه به کثرت و پراکندگی توپونیم یئگنلی در آناتولی توجیه فوق ضعیف می‌نماید. آیا تصور معکوس روند فوق ممکن نیست؟ به عبارت دیگر، اسم طایفه/شخصیت‌های ملقب به یگانلو از محل سکونت/ حکومت‌شان یعنی یئگن/یگان اخذ شده باشد. یئگن اورفا و یگن‌آباد همدان هم این احتمال را تقویت می‌کند.

***

یئگن واژۀ ترکی بسیار قدیمی است. به واسطۀ صدای é (قاپالی e)، املای ییگن(yigen) هم در منابع شایع است. یئگن در کتیبه‌های اورخون موجود است و در یکی از سنگ‌مزارهای معروف ینی‎سئی، با اسم "اؤز ییگن آلپ توران" موجه می‌شویم. اؤز، علی‌القاعده اشاره به تنی بودن نسبت فامیلی دارد و توران هم مناسبتی با مملکت اساطیری توران ندارد و مشتقی از فعلِ تورماق>دورماق(=ماندن، تداوم یافتن) است. باری یئگن هنوز در زبان ادبی و شفاهی ترکی استانبولی به معنی "خواهرزاده، برادرزاده" رواج دارد و برای افراد مسنّ‌تر کاملاً طبیعی است که جوانان غریبه را با آن مورد خطاب قرار دهند. در چنین حالتی در آذربایجان تعبیر قارداش‌اوغلو یا باجی‌اوغلو رایج است. با آن که در اغلب لهجات آذربایجان یئگن جای خود را به "قارداش‌اوغلو/ باجی‌اوغلو" فوق‌الذکر داده است، اما هنوز در بسیاری از نقاط من جمله مناطقی در زنجان و همین طور اردبیل و احتمالاً نقاطی دیگر، کلمه شایع است. آن گونه در اینترنت دیدم در گرمی/گئرمی یک تیم فوتبال محلّی متشکل از نوجوانان، اسم زیبای "دایی-یئگن" را برای خود انتخاب کرده‌ است. به هرحال دریغ است که چنین کلمۀ زیبا و ریشه‌داری، در کتابت و ادبیات هم رایج نشود.

***

چگونگی اطلاق این نسبت فامیلی به یک نقطۀ جغرافیایی را شاید بتوان این گونه تبیین و توجیه کرد؛ بعضی افراد منسوب به اعیان، مقامات و خوانین با لقب شهرت می‌یافتند مانند میرداماد، یا داماد فرید پاشا و.. گاه لقب بر اسم غلبه می‌کرد و لذا همانند اسمی خاص می‌توانست مبنای تسمیه قراء و قصبات قرار گیرد. پیش‌تر از نام‌هایی مانند خانلق/خانلیق یاد شده بود که خود فی‌الواقع لقب‌اند و نه اسم.

***

تعبیر یکانات، نظایر بسیاری در اقطار عالم اسلام دارد: جمع بستن اسم خاص متکثر را در هرزندات، لواسانات، شمیرانات، شامات، اورامانات، قائنات و امثال آنها می‌توان ملاحظه کرد.



[1]  شخصیت‌های ترک‌تبار مهمی در جهان عرب شهرت یا لقب یکن دارند از جمله فتحی یکن(فتحی محمد عنایه) (2009-1933): متفکر، عالم و نویسندۀ ترکی‌الاصل لبنانی و معاون اسبق رییس پارلمان این کشور.



نوع مطلب : توركجه  یئر آدلاری 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
افشار
چهارشنبه 28 تیر 1396 08:09 ق.ظ
سلام.بن همدان تورک لریننم.بیزیم کئده ده(کوهین )باجی اوشاقونا(اوقلان/قیز) یگن دیلر.
پاسخ محمد اردم : سلام
دَیَرلی بیلگی نیزدن اؤترو تشکورلر
ساغ اولون
سه شنبه 27 تیر 1396 10:51 ق.ظ
سلام خوجام
همداندا بیر كند وار آدی یی كانا دیر فارسجاسی یكانه/یگانه دیر
سیزجه بو كلمه یگن ایله ایلگی سی وار می
جوخ ساغ اولون
پاسخ محمد اردم : سلام
ایلگی‌لی اولماسی چتین...
ساغ اولون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo