بخشایش

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 31 تیر 1396-09:29 ب.ظ

بخشایش نام دو منطقۀ مسکونی در آذربایجان است:

1.      بخشایش: روستایی تابع دهستان مهرانرود شمالی (تبریز)

2.      بخشایش: روستایی بزرگ تابع بخش مرکزی هریس که از 1375 تبدیل به شهر شده است.

در آناتولی هم حداقل دو بخشایش(Bahşayış) وجود دارد:

1.      بخشایش: روستایی از توابع سیدغازی(بوجاق قیرقا) در اسکی‌شهیر که نامش به گؤک‌باغچه(Gökbahçe) تبدیل شده است.

2.      بخشایش: محلّه‌یی در چاتالجا(استانبول)

***

بخشایش لفظی فارسی با اتیمولوژی کاملاً واضح("عفو، بخشش"<بخشاییدن) است. حال چگونه در نقاط ترک‌نشین به اسمی جغرافیایی مبدّل شده است؟ به نظر من این "بخشایش"‌ها در اصل نام خاص(آنتروپونیم) بوده‌اند و شواهدی کافی وجود دارد که نشان می‌دهد در قرون سالفه، بخشایش به عنوان اسم شخص کاربرد داشته است:

1.      بخشایش دده: از عرفاء و مشایخ صوفیه که مزارش در قریۀ بخشایش اسکی‌شهیر قرار دارد.

2.      خواجه بخشایش: زاویه‌یی به نام وی در تیره(ولایت ازمیر) وجود دارد. خواجه بخشایش از امرای مهم قرامان بوده است.

3.      بخشایش بن چلیجه(چالیجا): مؤلف لغتنامۀ مهمی به ترکی غربی/اوغوزی است که توسط پرفسور فکرت توران منشر شده است[1].

***

چگونه واژه‌یی فارسی که در نزد متکلمان آن هم اسم خاص نبوده در ترکی به اسم خاص مبدّل شده است؟ بحث از سنّت‌های و قواعد اسم‌گذاری بین اقوام و ملل مختلف مجال وسیعی می‌طلبد و تحقیقات زیادی هم در آن باب صورت گرفته است. در این مختصر اشاره می‌شود که قدماء برخلاف مردمان عصر جدید کمتر آغشته و آلوده به تعصبات قومی/زبانی بودند و بیشتر ملاحظات اعتقادی و استتیک را در نظر می‌گرفتند. به همین دلیل در میان فارسی‌زبان، ترکی‌زبانان و احیاناً کردها و..با حجم عظیمی از اسامی عربی مواجه می‌شویم که احیاناً در میان اعراب اسم محسوب نمی‌شدند؛ نامهایی زنانه چون مرحمت، سلطنت، عظمت، عصمت، عفّت، شوکت، محترم، عزّت، افخم، شراره، سهیلا، مستوره، ملاحت، سلطان، فَرَح، هدیه، لعبت، قمر و حتی سحر در میان اعراب رواج نداشت. همین نکته را در خصوص اسامی مردانه نظیر هیبت، صولت، مروّت، کرامت، هدایت، سخاوت، غلام، قربان، رمضان، میلاد و..هم می‌توان مطرح کرد. شاید بر اساس همین ذوق بود که اسمهایی نظیر مهربان، دلبر(Dilber)، جانان، و..در نزد ترکان اسم خاص شده بود ولی در میان فارسی‌زبانان چنین نبود. بسیاری از کنیزان و جواری عثمانی هم اسامی فارسی و اغلب شاعرانه و رمانتیک دریافت می‌کردند. به هرحال ترکان عثمانی و به طور کلّی ترکان مسلمان، آثار مذهبی و ادبی فارسی را می‌خواندند و می‌آموختند. لذا انتخاب اسم فارسی امری دور از انتظار نیست. در عثمانی اسامی خسرو بیگ، رستم پاشا و.. در سلاجقۀ روم نامهایی از قبیل کیقباد، کیکاوس و کیخسرو و..ممکن است متأثر از شاهنامه‌خوانی آنان باشد. توجه به معانی و نه منشأ اسامی(نظیر توجه به "ما قال" به جای "من قال") باعث شده تا اسامی نباتات دخیل از اسلاوی و یونانی هم به صورت اسم خاص در ترکی جدید درآید: نظیر پلین (Pelin) و فوندا(Funda)[2]. در دهه‌های اخیر اسمهایی مانند سلین(Celine>Selin) و سیبل (Cybelle>Sibel) دخیل از فرانسه هم به صورت اسم خاص رواج یابد.

در ایران، اسامی جدید اغلب سکولارند(به جز مقطعی در اوایل انقلاب). افراط مایل به ناسیونالیسم اسامی پهلوی، هخامنشی و شاهنامه‌یی انتخاب می‌کنند و افراد لیبرال‌تر اسامی با معانی غیردینی و در این میان اسامی غربی(تینا، کاملیا، هلنا، الینا، ملینا، ملیسا، آنیتا، آنیسا و ..) هم کم نیست. در دهه‌های قبل اسامی دخترانۀ روسی نظیر گالیا، نادیا، سونیا و..هم رواجی داشت. باری غرض آن است که در انتخاب اسامی ذوق، عقیده و مُد زمانه و..هم مؤثر است. بخشایش هم محتملاً با سائقه‌های عقیدتی و اعتقادی انتخاب شده بود و در شمار دهها اسم فارسی است که در میان ترکان رواج داشته و در بین فارسی‌زبانان شایع نیست. از قراین و یادگارها برمی‌آید که بخشایش رواجی داشته است. اضافه کنم که بخشایش به عنوان لفظی علمایی و ادبایی هنوز در ترکی استانبولی وجود دارد.



[1] Bahşayiş Lügati: Eski Oğuzca Satırarası Tematik Sözlük ( Dilbilim İncelemesi, Metin, Sözlük, Tıpkıbasım ), hazırlayan: Fikret Turan,  İstanbul: Bilimsel Akademik Yayınları, , 2001

[2]  پلین از بلغاری/صربی دخیل شده و نام افسنطین رومی(قورد اوتو) یعنی Artemisia abnisthum است. فوندا نیز یونانی بوده و نام نوعی گیاه خاردار از جنس خلنج است که سوپرگه اوتو هم خوانده می‌شود.



نوع مطلب : اتیمولوژی  یئر آدلاری 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
پنجشنبه 26 مرداد 1396 03:03 ب.ظ
سیزین گؤروشونوزله راضیلاشابیلمیرم
یش اکی بعضی توپونیملریمیزده وار مثال اوچون تورکییش خوجا یاخینلیغیندا
باخشی دا منجه اولابیلسین باغشی=اوزان آنلامیندا دیر.تورکوستان دا باخشی اوزان دمک دیر
پاسخ محمد اردم : ساغ اولون گؤروش بیلدیردییینیز اوچون
محسن
یکشنبه 1 مرداد 1396 11:37 ق.ظ
سلام بخشایشلی لر اوزلری باغیشئییش دییرلر.من اونلارین بیرینن ائشیتدیم.سیزجه بو کلمه نین فارسجالاشدیریلمیشلیغینی گورستمیر؟؟؟؟
پاسخ محمد اردم : سلام
ترسینی دوشونمه‌لییک..بخشایش دیلیمیزه گیررک باغشئیش کیمی بیچیم لر قازانیب‌دیر...تورکیه تورکجه سینده اصلی بیچیمی قورونور..
ساغ اولون
آیهان همدانلی
شنبه 31 تیر 1396 11:17 ب.ظ
سلام خوجام بخشش اصلیندا تورککه دییل می
بیریرده اوخودوم بخشش کلمه سی باغیشلاماق دان دوزلیب
بویله می دیر
پاسخ محمد اردم : سلام
بو گؤروشه قاتیلابیلمم..بخشـ کؤکو فارسجا دیر و اسکی کؤک لری وار...
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo