طرغه

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 4 مرداد 1396-10:52 ق.ظ

چند اسم جغرافیایی به این شکل یا شبیه به آن، در ایران و افغانستان وجود دارد:

1.      طرغه: قریه‌یی تابع دهستان ایلتمور، بخش مرکزی بوکان. املای دیگر آن طراقه است.

2.      طرغه: نام کوهی در حدود بیست کیلومتری غرب شهرِ بوکان است. مینورسکی از کوهی در جنوب غرب ساووج بولاق با این اسم یاد می‌کند. قاعدتاً مراد همین کوه باید باشد.

3.      طرقی: دهی از توابع فاروج قوچان

4.      ترغای/ترغی: نام منطقه‌یی از توابع ولسوالی پنجاب در بامیان افغانستان

5.      ترغای: نام ولایتی در جنوب آذربایجان که در منابع تاریخی ذکر شده و معمولاً همراه با جغاتو از آن یاد شده است. آیا کوه و روستای طرغه در بوکان، یادگاری از ترغای قدیم است؟ بعید نیست. بالاخص که قرابت منطقه با جغاتو معلوم است.

***

ترغای(Taraqai) اسم مغولی نسبتاً رایجی بوده‌است. غیر از افراد مهم در دولت ایلخانی، نام پدر امیر تیمور گورکان هم ترغای بوده است. این اسم را نباید با تورغای/طُرغه(turğay/turgay) خلط کرد. این دومی نام پرندۀ معروفی است که مؤلف سنگلاخ در دو مادۀ طورغای و تورغای، آن را "هدهد" خوانده و نام پدر امیرتیمور را هم با لفظ مزبور یکی دانسته است. تورغای محتملاً معادل چکاوک فارسی است که پرنده‌یی شبیه گنجشک است. شاید به همین دلیل است که مرحوم دهخدا، ترغه را معادل گنجشک گرفته است(در مطلب منتشرنشدۀ "تحلیل کتاب الطاء سنگلاخ" از آن با تفصیل بیشتری بحث کرده‌ام). در بعضی یادداشت‌های وبلاگ قوپونتولار هم به اشتباه، گاهی این اسم تورغای ضبط شده است.

باری تاراغای در مغولی به معنی "بی‌مو، کچل" بوده و از مقولۀ نامهایی است که جهت دفع چشم زخم، رفع شرّ ارواح خبیثه و موجودات ماوراءالطبیعی شریر بر کودکان می‎نهادند. اعتقاد بر این این بود که اسامی منفور و نامطلوب و ناخوشایند، کمتر باعث جلب شیاطین و عفاریت شده و لذا اطفال کمتر آسیب می‌بینند. از این قبیل اسامی در ترکی و مغولی فراوان است و ما صرفاً به دو مورد معروف اکتفاء خواهیم کرد:

ایتاخ، بنا به نقل مؤرخین مسلمان و من جمله طبری، از سرداران بزرگ خلافت عباسی در دوران معتصم و واثق، اصالت خزری داشت. بعضی محققین(من جمله مرحوم فاروق سومر) کوشیده‌اند نام وی را به صورت آی+تاخ تجزیه و تحلیل کنند. اما صحیح تحلیل پرفسور پیتر گلدن است که ایتاخ را مصغَّر "ایت" دانسته و شکل اصلی را به صورتِ *ایتاق/*Itaq بازسازی کرده است. البته اهل اطلاع واقف‌اند که ایت(=سگ) در ترکی قدیم نه it که ıt تلفظ می‌شد.

باراق/براق(به ترکی امروزی آذربایجان: پاراق) یعنی "سگِ پشمالو/سگ شکاری" هم در تسمیۀ ترکان رایج بوده و باراق بابا/براق صوفی هترودوکس و عجیب آناتولی است. وی طرف توجه ایلخانان بوده و اینک مزارش در سلطانیه قرار دارد. مجموعه‌یی از کلمات قصار ترکی از وی به جای مانده که توسط مریدی از مریدان، شرح شده و مرحوم گؤلپینارلی آن را به صورت فاکسیمیله و همراه ترجمۀ ترکی منتشر کرده است(موسوم به شرحِ کلماتِ باراق بابا).




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
آیهان همدانلی
پنجشنبه 5 مرداد 1396 05:49 ب.ظ
سلام خوجام
توركیه ده ده سیزین خاطیریزدایام و وبلاگینیزا گلیرم
خوجام همداندا ایكی كند وار طرقیه و جین طرقیه
سیزجه بو ایكی كلمه ده بونلارلا ایلگی ده می
جوخ ساغ اولون
پاسخ محمد اردم : سلاملار
ساغ اولون..آراشدیرماق گرک...گوزل گزینتی لر دیلرم..
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo