جیدا

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 6 مرداد 1396-08:16 ب.ظ

جیدا از جمله الفاظ مغولی است که در بسیاری از زبان‌های ترکی دخیل شده و در توپونیم‌ها هم به وفور مشاهد می‌شود. در آذربایجان جیدا(cida) هنوز به معنی "نیزه، قارغی" بالاخص در اشعار مذهبی و مراثی و نواحی سیدالشهداء شنیده می‌شود. در امثال و اصطلاحات هم جیدا مشاهده ‎می‌شود؛ آت مینیب، جیدا گؤتورمک(=میدان جنگ ساختن، همه چیز را زیر و رو کردن) از آن جمله است. در آناتولی کلمه چند شکل دارد: جیدا(cida) به معنی "نیزه و سنان" در قویون‌دره(قارص)، ریحانلی(هاتای)، بونیان(قیصری) و هارونیه(آدانا) ضبط شده و در همان معانی با تلفظ جیدا(cıda) در اکسه(دنیزلی)، نیزیپ(غازی‌آنتپ) و با تلفظ چیدا(çıda) در قیشلا(المالی /آنتالیا) ثبت شده است. جیدا به معنی "سرنیزه، نیزه" در منابع عثمانی فراوان مشاهده شده ولی در زبانی رسمی ترکی امروزی قدیمی و منسوخ محسوب می‌شود. علاوه بر آذربایجان و آناتولی، جیدا در چاغاتایی و زبان‌های ترکی سیبری و اویغوری هم وجود دارد.

***

جیدا را در توپونیم‌های متعددی در آذربایجان و ایران می‌یابیم:

1.      جیداکندی/جداکندی: قریه‌یی تابع بخش انگوت در گِرمی استان اردبیل.

2.      جداقیه: روستایی تابع دهستان احمدآباد در بخش تخت سلیمانِ شهرستان تیکان‌تپه

3.      جداقیه: روستایی از توابع دهستان صایین قلعه، شهرستان ابهر

4.      جداقیه: روستایی تابعۀ دهستان عباس شرقی، بخش تیکمه‌داش در شهرستان بستان‌آباد

5.      جداقیه: روستایی از توابع دهستان گرگین در شهرستان بیجار

6.       جداقیه: قریه‌یی تابع شهرستان چاراویماق

7.      جداقیه: کوهی در کمیجان مابین شهر و روستای قشلاق

8.      جداقایه: روستایی تابع بخش چهاردولی در شهرستان قروه

·        به نظر می‌رسد که در سطح میکروتوپونیمی، اسامی متشکل از جیدا بالاخص در هیأت جیداقایا/جیداقیه بسیار بیشتر باشد.

·        در بعضی موارد، بالاخص در ضبط لاتین این اسامی، مشاهده می‌شود که آن را "جُدا" می‌خوانند که اسمی هیبرید(فارسی-ترکی) به وجود می‌آید. این قبیل اسامی در آذربایجان بسیار نادر است. جیدا دلالت بر تیزی و بلندی کوه/صخره دارد.

·        این اسامی ترکیبِ نحوی ترکی دارند. لذا آنها را از بقایای مغولان نمی‌توان محسوب داشت.

***

در آناتولی و ترکی استاندارد، چیتا(çıta) به معنی "تختۀ کم‌عرض و طویل و صاف(معمولاً برای اندازه گیری طول یا ارتفاع)، تختۀ دراز به شکل مربع یا مستطیل" وجود دارد. پرفسور عثمان فیکری سرت‌کایا، آن را تبدیل و تصحیف همین چیدا/جیدا می‌داند، در حالی که مرحوم پرفسور حسن اَرَن دربارۀ منشأ آن به "کؤکنی‌نی بیلمییوروز" اکتفاء کرده است. به نظر می‌رسد حق با پرفسور سرت‌کایا باشد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
حیدر بیات
یکشنبه 8 مرداد 1396 03:04 ق.ظ
آقا اللر وار
من ده سیزین مشتریلریزدن اولدوم بو گوندن
پاسخ محمد اردم : سلاملار
ساغ اولون سایین بایات! سیزین به‌یه‎منیز بیزه جسارت وئریر..
آیهان همدانلی
شنبه 7 مرداد 1396 01:09 ق.ظ
سلام خوجام سیزجه جیدا اصلیندا جیده/یده داشیندان الینماییب می
جیده/یده داشی سنگ باران انلامیندا گلیر
اوزللیكله قیه كلمه سی له اولاندا بو فرضیه نی گوجلندیریر
پاسخ محمد اردم : سلام
ساغ اولون. منجه ایلیشگی لری یوخ..
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo