یاپونچی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 8 مرداد 1396-10:47 ق.ظ

تصور می‌کنم اولین بار سید حسن تقی‌زاده در اتوبیوگرافی خویش-که بعد از فوتش توسط ایرج افشار با عنوان "زندگی طوفانی تقی‌زاده" منتشر شد-ضمن نقل خاطرات از یاپونچی/یاپینچا به عنوان کلمه‌یی لهستانی یاد می‌کند. نمی‌دانم مأخذ این ادّعا کجاست؟ چطور چنین لفظی تا آذربایجان راه یافته؟ آیا کلمۀ دیگری با خط سیری مشابه می‌شناسیم؟ این ادعا در فرهنگ سخن هم تکرار شده است.

***

یاپونچه/یاپونچی اتیمولوژی نسبتاً واضحی دارد. ابتدا توزیع جغرافیایی را مرور کنیم؛ فرم یاپینچی(yapınçı) "نوعی چادر زنانه"(ایغدیر-قارص) و یاپینجی(yapıncı) "بارانی چوبانان"(آماسیا، قارص) و در معنای "عبای ضخیم کُرک"(قارص) نسبتاً نادر است. اما فرم یاپینجا(yapınca) نسبتاً شایع است:به معنی"لباس بارانی"(آرتوین، بایبورت، قارص، ارزروم، ارجیش، تکیرداغ، گوموشخانه). یاپونجا(yapunca) "لبّاده، لباس بارانی" در منابع قدیمی‌تر عثمانی وجود دارد. فرم یاپینجاق(yapıncak) در زبان ترکی استانبولی وجود دارد در معنای "پوششی که روی اسپ مانده در هوای آزاد و سرد انداخته می‌شود". همین فرم در ارزروم به معنی "بارانی" وجود دارد. در فرهنگ منینسکی(Meninski)-قدیمی‌ترین فرهنگ لهجۀ استانبول(قرن 17)- به معنی "پالتو، پوشش نمدی" ضبط شده است. لفظی لهستانی در این تاریخ، نمی‌توانست در زبان روزمرّۀ ترکی وارد شود.

***

یکی از واژه‌های نزدیک به این کلمه که به زعم نیشانیان مرتبط با "یاپینچا" است، یاپاغی/یاپاغو(yapağı) است که علی‌القاعده از فعل یاپماق(=چسباندن، پوشاندن) مشتق شده(به اضافۀ پسوند –AGU. یاپاغی را باید به  لیست مشتقات این پسوند بیافزاییم) است. یاپاغی به معنی "نمد، پشمِ خشن" است. به لحاظ مورفولوژیک یاپاغی نمی‎تواند مبنایی برای تشکیل یاپینچا باشد. از این رو نیشانیان، یاپغین/یاپغون(yapğun) را-که مترادف یاپاغی است- منشأ یاپینجاق می‌گیرد. ظاهراً یاپغین با حذف صامت  guttural به *یاپون/*یاپین مبدّل شده و با پسوند –ÇA یاپینجا/یاپونچا از آن به وجود آمده است. در نهایت با اضافه شدن پسوند –AQ به یاپینجاق تبدیل شده است. پسوند –AQ مکرراً به مشتقات –ÇA اضافه می‌شود. نیشانیان اشاره می‌کند که یاپینجاق با پسوند –ÇAQ به وجود آمده است(با الحاق به *یاپون/*یاپین). به نظر می‌رسد یک احتمال دیگر هم می‌توان مطرح کرد: یاپینجاق ممکن است از فعل یاپینماق(yapınmak) "پوشیده شدن، مستور شدن" با پسوند ـجاق/ـجک، مشتق شده باشد(نظیر سالینجاق "تاب[کودکان]"، اؤرومجک"عنکبوت"، بورومجک/بورونجک "هر چیز غنچه‌وار، مستور"، قورونجاق "محفظه"). این پسوند ممکن است واریانت مخفّف ـاجاق/ـه‎جک باشد بالاخص که از آن میان فقط سالینجاق و اؤرومجک/هؤرومجک قدمت قابل توجهی دارد. از طرف دیگر، احتمال مزبور با فرم‌هایی نظیر یاپونچا هم تضعیف می‌شود. همچنین نباید از یاد برد که ـجاق/ـجک در تحلیل نهایی پسوندی مرکب است. لذا احتمال قوی‎تر، همان *یاپون+ـچا و یاپونچا+ـاق است.

***

فرم یاپونچی/یاپینچی/یاپانجی(فرهنگ سخن) قدری غیرعادی است. در آذربایجان بیشتر فرم یاپینچا را شنیده‌ام که معنای مجازی "موی آشفته و ژولیده" هم دارد. احتمالاً مصوّت انتهایی تحت تأثیر پسوند ـچی/ـچو/..به این شکل درآمده است. یاپینجاق در زبان‌های ناحیۀ بالکان هم راه یافته است(من جمله در مقدونی موجود است).




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
افشار
دوشنبه 9 مرداد 1396 10:18 ب.ظ
سلاملار.اوستاد اولار کوهین کلمه سی ایتمولوژی سینی ده دیزه...بن بیلن 4یئرده کوهین آده گلیب1.کوهین قزوین2.کوهین تفرش3.کوهین جیرفت4.کوهین کبودرآهنگ...تشکلر
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo