چهل‌پا(1)

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 مرداد 1396-03:29 ب.ظ

عدد چهل به همراه اعداد سه و هفت، عدد کامل  و تمام در اغلب فرهنگ‌ها(و در فرهنگ ترکی علاوه بر اینها: عدد نُه)، ادیان و مذاهب محسوب شده است. بحث از این اعداد و سابقۀ آنها از حوصلۀ این مقال و بضاعت من خارج است. فقط مایلم توجه خوانندگان را به سیستم تودرتوی تقارن‌های عدد هفت در فرقۀ اسماعیلیه/سبعبه جلب کنم. باری در میان صوفیه نیز عدد چهل مقدّس محسوب شده و تعابیر ابدال و چهل‌تنان/قیرخ‌لار حاکی از این قدسیت بوده است.

چهل در فرهنگ ترکی و احتمالاً در بسیاری از فرهنگ‌های دیگر، بر کثرت و وفور هم دلالت داشته است؛ "قیرخ آیاق" معادل هزارپا است؛ "قیرخ توت‌لار"(محلّی در مراغه) دلالت بر کثرت اشجار توت در محل دارد. "قیرخ بولاق" وفور چشمه‌ها را در مکان مدّ نظر القاء می‌کند؛ "قیرخ قات" معادل هزارلا(در سیرابی حیوانات) است؛ "قیرخ یاشار"(در ایل قشقایی) نوعی چمن است که ظاهراً "چهل روز" عمر دارد[1] و..

***

باری این مطالب واضح است و اصلاً قصد ندارم در اینجا مطلب بدیعی بنویسم و تنها می‌خواهم توجه را به اشتباهی رایج جلب کنم؛ در مراغه محلّه و مسجد معروفی وجود دارد موسوم به "قیرخ آیاق" که اغلب در کُتُب، تابلوها و اعلامیه‌ها به صورت "چهل‌پا" ضبط می‌شود. خوانندۀ ناآشنا ممکن است خیال کند مثلاً مسجد چهل ستون یا پایه دارد. حال آن‌که اسم یادگار بنا و تأسیساتی بوده که اینک موجود نیست و مُعمران به یاد می‌آورند؛ به عبارت دیگر در این نقطه، سرداب/سردابه/آب‌انباری وجود داشته است. از آنجا که سرداب‌ها در عمق زمین بودند، جهت برداشتن آب ذخیره در آب‌انبار-آبی که از برف و باران زمستان متراکم شده بود-با تعداد زیادی پلکان به عمق سرداب می‌رسیدند. بنابراین در اینجا مراد "چهل‌پلّه"  بوده و نه چهل‌پا، ضمن آن که عدد قیرخ دلالت بر کثرت پلّه‌ها دارد و لزوماً تعداد پله‌ها، رقم چهل نبوده است. شاهد و مؤید این برداشت، کثرت نام قیرخ‌آیاق در نقاط ترک‎نشین است:

1.      قیرخ آیاق: نام مسجد، محلّه و کوچه‌یی در علمدار جلفا.

2.      قیرخ آیاق: ورودی رخشویخانه یعنی اثر تاریخی معروف زنجان هم قیرخ آیاق خوانده می‌شود.

3.      قیرخ آیاق: کوچه و آب‌انبار قدیمی در تسو/تسوج

 علاوه بر اینها در اسناد و مدارک مربوط به اوقاف در بسیاری از نقاط از آشتیان گرفته تا مرند، آب‌انبارها، قیرخ‌آیاق‌ خوانده شده‌اند. به عبارت دیگر تعبیر "قیرخ آیاق" به مرور به صورت مترادفی برای آب‌انبار/سردابه درآمده است. لذا تبدیل قیرخ آیاق به چهل‌پا، ترجمه‌یی ناشیانه و مبتدیانه بوده است.

***

در رأس توپونیم‌هایی که در آنها قیرخ دلالت بر کثرت دارد، قیرخ‌بولاق‌ها قرار دارند:

1.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ:قریه‌یی تابع دهستان مشگین غربی(مشگین شهر)

2.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: روستایی تابعۀ دهستان صایین در بخش مرکزی سراب

3.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: قریه‌یی از توابع دهستان فولادلوی جنوبی در اردبیل

4.       قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: روستایی از توابع بخش مرکزی دهستان سرداران کبودراهنگ

5.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: روستایی تابع سیه چشمۀ چالدران

6.       قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: روستایی تابع دهستان گؤیجه بل در بخش مرکزی اهر

7.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: قریه‎یی تابع بخش سنجبد شمالی در شهرستان کوثر(خلخال)

8.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: روستایی تابع آبگرم شهرتان آوج/آوه

9.      قیرخ‌بولاق: روستایی تابع رایونِ شَکْی در جمهوری آذربایجان

10.  قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: قریه‌یی تاریخی در نزدیکی ایروان که در قصیدۀ حاج میرزا آقاسی در وصف ایروان هم نامش مذکور بوده و اینک به کاتناغبیور(Katnaghbyur) تغییر نام داده است.

11.  قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: نام روستایی در بخش کندوان میانه که در اسناد و قبالجات رسمی "بناروان" خوانده می‌شود.

علاوه بر روستاها، نقاط بسیاری اسم قیرخ‌بولاق دارند. چند نمونه:

1.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: تپه‌یی تاریخی در جوار روستای چهره برق در یورتچی غربی شهرستانِ نیر.

2.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: درّه‌یی در استان مرکزی

3.      قیرخ‌بولاق/قرخ بُلاغ: اسم صخره‌یی معروف در جوار روستای گلابر زنجان. و ده‌ها نقطۀ مشابه دیگر

معادل قیرخ بولاق در آناتولی، قیرق‌پینار(Kırkpınar) است که آن هم شواهد متعددی دارد:

1.      قیرق‌پینار: دهی در امیرداغ ولایت آفیون

2.      قیرق‌پینار: روستایی تابع بخش مرکزی قیرشهیر

3.      قیرق‌پینار: روستایی از توابع ییلدیزائلی در ولایت سیواس

4.      قیرق‌پینار: قریه‎‌یی تابع پینارباشی در استان قیصری

5.      قیرق‌پینار: روستایی تابعۀ نورداغ در ولایت غازی آنتپ

6.       قیرق‌پینار: دهی تابع آق‎زیارت دو استان اورفا

7.      قیرق‌پینار: روستایی از توابع سلیم در قارص

8.      قیرق‌پینار: قریه‌یی تابع سوسوز در قارص

البته یک قیرق‌بولاق(Kırkbulak) هم در آناتولی وجود دارد:

·        قیرق‌بولاق: روستایی از توابع توزلوجا در ولایت ایغدیر


[1]  آیا توپونیم زیر ربطی با این نوع چمن دارد؟

قرخ یاشار: روستایی تابع بخش مرکزی، دهستان دیزج خوی



نوع مطلب : توركجه  یئر آدلاری 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo