تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - عناصر ترکی در فارسی اسفرایین-5

عناصر ترکی در فارسی اسفرایین-5

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 28 مرداد 1396-09:10 ب.ظ

1.  گَل‌گَل: در عبارت "گل‌گلِ فلانی به گل-گل شاه می‌ماند"(ص246) اصطلاحِ "گلمه‌یین شاه گلمه‌سی‌نی /شاه گلدی‌سی‌نی  گئچدی!" را به ذهن متبادر می‌کند و باید کپی و calque از آن باشد.

2. گولک(gevalak):"قارچ"(ص248). قبلاً در مطلبی تحلیل شده است.

.گی قوربغه(gi qorbaqa):"جلبک"(ص249). جزء دوم ترکی و مشهور است. کل عبارت را با تعابیر عامیانۀ "قورباغاجا، قورباغا پوخو" مقایسه کنید.

4. لغلو(laqlow):"یغلاوی"(ص252). این فرم در فارسی خراسانی رایج است. یاغلاوی/یاغلاغی را در "ماجرالی بیر اک" تحلیل کرده‌ام.

5. مرگان(margán ):"شکارچی".لفظی مغولی که قبلاً بررسی شده است.

6. مروز کردن(moruz k.):"عبوس شدن"(ص240). میریز و میرسیق در بحث از فارسی همدانی، مختصراً مورد اشاره قرار گرفته است. منشأ آن باید آناتولی باشد.

7. مین(meyn):"مغز، مخ". مؤلف می‌نویسد:"واژۀ مینه از زبان فارسی به زبان مغولی رفته و دوباره فارسی‌زبان‌ها آن را با تلفظ مین، از ترک‌ها گرفته‌اند"(ص264). جالب نیست که کلمه از فارسی به مغولی می‌رود(با فقدان تماس مستقیم بین فارسی‌زبانان و مغولان چگونه؟) ولی فارسی‎زبانان، آن را از ترک‌ها می‌گیرند! تا جایی که می‌دانم در مغولی کلمات کاملاً متفاوتی برای مغز وجود دارد. شکل قدیمی، که در آذربایجان و آناتولی به صورت بئیین(beyin) رایج است،méñi بوده و در ادوار بعدی فرمهایی چون méyi و béyi هم مشاهده می‌شود. به هر حال از آنجا که قدیمی‌ترین نمونه‌های ترکی غربی کلمه فرم beyni داشته و فرم مزبور در بالا، در قرون اخیره تثبیت و تحکیم شده است، شاید بتوان فرم اسفراینی را دخیل از ترکی شرقی تلقی کرد. البته در ازبکی فرم miya وجود دارد و دور از مین به نظر می‌رسد. این احتمال هم وجود دارد که از یک لهجۀ اوغوزی محافظه‌کار دخیل شده است.

8.  هچه:"هاچه/هاچا"(ص275). اتیمولوژی کلمه را قبلاً آورده‌ام. باید توسط مهاجران انتقال یافته باشد.

9. یارمه(yārma ):"گندم بلغور شده". سابقاً از آن بحث شده و عمدتاً ترکی آذربایجانی محسوب می‌شود.

10. یخه(yaxa):"یقه"(ص279). واژۀ معروفی که قبلاً  تحلیل شده است.

11. یُرغه: "حرکت سریع و هموار اسب". قبلاً بررسی شده است.

12. یُخه:"نوعی نان نازک/یوخا"(ص280). یووقا(yuwqa) از ترکی قدیم بدین طرف به معنی "ظریف، نازک" و تخصیصاً "نان/خمیر نازک" بوده است. در آذربایجان یووخا(yowxa) علاوه بر نان تُرد و ظریف، در اصطلاح "اوره‌یی یووخا" به معنی "نازک‌دل، دل‎رحم" هم مسموع است. یوفکا(yufka) فرم ترکی جدید است که اخیراً در فارسی مشاهده می‌شود.

13. یُلم(yolom):"چنگ انداختن و کندن، از مصدر یلماق ترکی"(ص281). اتیمولوژی آن واضح است اما به این شکل یولوم در ترکی رواج ندارد.

14. ینگه:"یاور عروس"(ص 281). قبلاً از آن بحث شده است.

چند کلمۀ جالب توجه و شایستۀ تحقیق تفصیلی‌تر

1.      گیله(geyla):"گوساله"(ص249). قبلاً در بحث از ترکی قزوینی، تحلیل شده است.

2.      گلّه(gella):حبّۀ انگور(ص246). گیله(gile) علاوه بر آذربایجان در آناتولی هم به معنای حبّۀ انگور (آرتوین، ایغدیر، ارزینجان، ارجیش) و "تخم/مردمکِ چشم"(ارجیش/وان) رواج دارد. گیلله(gille) به معنی "گرِد، مدوّر" در زونغولداق و به معنی "گوجه فرنگی" در اَرمَنَک(قونیه) و گولنار(ایچل) ضبط شده است. در متون عثمانی گولّه(gülle) معادل "تیله" آمده است. با توجه به کلمۀ گلوله به معنی "کلاف، توپ" به احتمال زیاد طی زمان، فرم گیله و گیلله هم به وجود آمده و به هر چیر مدوّر و من جمله حبّۀ انگور و مردمک چشم هم اطلاق شده است. با این حال، وجود گله به عنوان واحد شمارش در زبان‌هایی چون لکی و لری، باعث محافظه‌کاری در اصرار بر اتیمولوژی فوق می‌شود.

3.      لته‌چین(lattaçin):"مجازاً گدامنش و خسیس"(ص252). به نظر می‌رسد تحلیل مؤلف و مرحوم دهخدا، که لته‌چین را "کسی که کهنه‌ها و بقایا را جمع می‌کند" محسوب می‌کنند، صحیح باشد. لته‌چین مجازاً به معنی "انسان گداطبع" صحیح باشد. کلمه را نادراً در آذربایجان هم با فرم لته‌جین (letecin) شنیده‌ام و محتملاً در ادوار اخیر دخیل شده است.

4.      نجق(najaq):"ناچق"(ص266). کلمه در منابع فارسی به اشکال مختلف نظیر نجک، ناچخ، نچاق وو.. آمده و واریانت نجق ترکی تصور شده اسنت. احتمالاً ناچخ منشأ هندی دارد ولی در ترکی هم به صورتِ ناجاق(nacak) به معنی "ساطور، تبر" وجود دارد.

5.      قدمه(qodma):"قرص نانی که با روغن و ادویه مایه آن را آغشته کنند"(ص224). کلمه ترکی به نظر می‌رسد، اما نتوانستم شکل ترکی(یا غیرترکی) آن را حدس بزنم.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo