تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - آنادیل‌دن درلمه‌لر-18

آنادیل‌دن درلمه‌لر-18

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 4 شهریور 1396-03:03 ب.ظ

1.      بیتیریم(bitirim):"قیویراق، هوشلو-باشلی اوشاق". سایین نقابی‌نین یازدیغینا گؤره خلیل دیزه‌سی کندینده وار سؤزجوک. بلکه باشقا یئرلرده ده وار. بیلدیییمه گؤره کلمه آنادولو آغیزلاریندا "ذکی، هوشلو" معناسی یانیندا "اوج، مرز" معناسی‎دا وار و بودا منطقلی گؤرونور. آیریجا تورکیه تورکجه‎سی‌نین یازی دیلینده "سفیل، پژمرده، پریشان، دوشگون" معنالاری دا تیتسه سؤزلویونه آلینیب‌دیر. بو ادبی معنالار، بیتگین‌لیک و یورغونلوق معنالارینا دایانمالی‌دیرلار. اوست-اوسته بیتیریم‌ده، اوچ معنادا گؤرونور:1. اوج، مرز، سینیر. 2. قیوراق، باشاریق‌لی. 3. پریشان، یورغون. بونلاردان ایکینجی‌سی بیر آز آچیشدیرمالی. –Xm اکی‌نین فاعل‌لیک معناسی قازاندیران باشقا اؤرنک‌لری ده وار. بودا آد-صفت گئچیشگن‌لییی‎نی گؤستریر تورکجه‌میزده.

2.      گیلدیک(gildik):"ایت بورنو آدییلا دا بیلینن داها چوخ چؤللرده قیزیل گوله بنز چیچک‌لری اولان، اما داها چوخ ساری/آغ رنگ‌لری چیچک‌لر آچان تیکانلی گول و اونون یومورتامسی میوه‌سی. فارسجاسی: نسترن وحشی". تورکیه‌ده، قوش بورنو، یابان گولو کیمی آدلارلا بیلینن بیتگی‌نین ایت بورنو آدی دا یایقین‌دیر. بیر آتاسؤزونده بئله گئچر:"هر زاد قوتولدو، ایت بورنو ساتان گلدی!"(غریب ادعالاری اولان بیرینه دئییلیر). سؤزجوک بو آنلامی ایله آذربایجانا مخصوص کیمی گؤرونور. آنجاق بیر آز فرقلی معنالاردا آنادولودا دا یایقین‌دیر. گیلدیک(سیواس-سوشهری)"قیغ(قویون، کئچی، دَوَه قیغی) دئمک‌دیر. آفشین (ماراش‌دا) "شار/بیلیه" آنلامی وار. غیلدیک(gıldik)، ارزروم‌ و الازیغ کیمی بؤلگه‌لرده گؤرولور. گیلیک(gilik) ایسه چرده‌ک/چکیردک معناسیندا ایسپارتا، ایزمیر، قونیا، آدانا و..کیمی یؤره‌لرده وار و شام آغاجی(کاج) کیمی آغاج‌لارین میوه‌لرینه وئریلن آد و تیکانلی آردیج(عرعر) معناسیندا دا گؤرونور. آشاغی-یوخاری اوسته‌کی معنالاردا گیللیک(gillik)ده آنادولودا بیر چوخ بؤلگه‌ده گؤرونور. دانکوف (78.ص) بو بیچیم‌لرین هامی‌سی‌نین، ارمنیجه‌دن گئچدییی‌نی یازار. اونا گؤره ارمنیجه klik، kltik "قیغ" دئمک‌دیر. تیتسه بو گؤروشه قاتیلیر(2.ج، 148.ص). آنجاق آذربایجان‌داکی بیچیم زامانلا و میوه‎نین شکلینه گؤره اورتایا چیخدیغی دوشونولمه‌لی‌دیر.

3.      سوماق‌پالان(sumaqpalan):"دویو سوزمه‌یه یارایان دلیک-دلیک قاب، دویوسوزه‌ن". سؤزجویو اهر'ده ائشیتمیشم. یازیلی فارسجادا گؤرولمه‌سه‌ ده، یئرلی فارسجالاردا(ان آزی اصفهان و قزوین‌ده وار) واردیر. بوردا منیم آنلایابیلمه‎دیییم "سوماق"'ین سوزولمه‌سی دیر! تورکیه تورکجه‌سینده کَوگیر(kevgir) یایقین‌سا دا، فارسجا کفگیر'دن گلدییی آچیق‌دیر. آنادولودا بونا قارشیلیق اولاراق، سوزه‌ک(süzek) وار. سوزه‌ک یانیندا، سوزگج(süzgeç) ده وار. سوزگج آذربایجان‌دا، تور'دان/قوماش'دان حاضیرلانان و ساغیلان سوتو، چؤر-چؤپ‌دن آریتماق اوچون ایشه یارایان وسیله‌نین آدی اولاراق گؤرولور. آنادولودا ایسه بو آنلام‎دا سوزه‌ک وار. سوزگج، دمیر/ پلاستیک و بؤیوک وسیله‌دیر یعنی فارسجا "آبکش" معناسینا یاخین دیر. سوزگج ده، سوزه‌ک ده، سوزمک فعلیندن، ایکی آیری آلت/وسیله آدی یارادان اک ایله تؤره‌ییب‌لر؛ سوساق(=سطیل، سوقابی) و سوسغوچ(susguç) کیمی. بو ایکینجی سؤزجوک، تورکمنجه‌ده "بئل، مالاغا(ملاقه<معلقه)" دئمک‌دیر. ایکی آد دا سوسماق(=سو چکمک، سو چیخارماق) فعلیندن گلیر. منجه بونلارین یانیندا، دیلیمیزده آبکش قارشیلیغی اولاراق-اؤنجه‌لری یازدیغیم کیمی- سوزه‌جک(süzecek) ده اؤنریلیب، ایشله‌نه‌بیلر. ایستانبول آغزیندا[1] و یازی دیلینده ایسه، یازیلدیغی کیمی، کَوْگیر یایقین‌دیر.

4.      قاروره(qarure):"چاتلاتما، تاراققا(ترقّه)" معناسیندا اورمودا یایقین‌ایمیش. کلمه‌نین چوخ اسکی کؤک‌لری وار. عربجه قاروره "شوشه قاب" دئمک‌دیر. اسکی طبیب‌لر/اوتاچی‌لار، مریض‌لرین ادراری‌نی اوندا توتوب باخارمیش‌لار. سونرالاری بو شوشه قاب‌لارا نفت کیمی یانیجی ماده‌لر دولدوروب ساواش اثناسیندا، دوشمان قالالارینا آتارمیش‌لار. بو "قاروره"لر بوگونکو بومبالار/ال بومبالاری‌‌نین آتاسی/آناسی ساییلیر. بلکه داها دوغروسو ایندیکی مولوتوف کوکتئیلی ایله مقایسه ائدیله‌بیلیر. نه ایسه کلمه‌نین بو آنلامی ایله یاشایا بیلمه‌سی ایلگی چکیجی‎دیر.

5.      قوبول(qubul):"دبّه، آغجا". گئنه‌ده اورمو دا ایشلک‌دیر. سؤزجوک فارسجا "قُبُل-منقل" دئییمی ایچینده ده واردیر. فارسجا دئییم "اثاث، قاب-قاجاق" کیمی معنالاری وار. اما قاجار دؤنمی‎نده، "دَوَه/قاتیرین خورجون کیمی ایکی یانیندان آسیلان، اوزون‌سوو بیربیرینه باغلانمیش ایکی قاب" معناسیندایمیش. سؤزجوک بو معناسییلا آنادولودا گؤرولن "قوبور"(qubur) سؤزجویونون ده‌ییشگه‌سی اولاجاق‌دیر. قوبور سؤزجویونو باشقا بیر یازی‌دا تحلیل ائتمیشدیک. موغولجادان آلینتی‌ ساییلیر.

6.       فینچ(finç):"گؤورچین نوعو". دیلیمیزه گیرن یئنی آلینتی‌لاردان ساییلمالی‌دیر. چونکو اینگیلیزجه Finch دن گلدییی آچیق‌دیر. اینگیلیزجه سؤزجویون بیر چوخ آوروپا دیلینده بنزری وار و ژئرمانجا/ گئرمانجا کؤکنی اولدوغو دوشونولور. فینچ آوروپا قوشلاریندان و آدی‎نین دا سس تقلیدینه دایاندیغی سانیلیر. آنجاق فینچ، گؤورچین/گؤیرچین جنسی‌ندن ده‌ییل، اؤتوجو قوشولاردان دیر. فارسجا "فنچ" مجازی معنالار دا قازانیب‌دیر.

7.      فیندو[2](findov):"آیاق‌لاری قیسا کؤپک جینسی". بو دا یئنی آلینتی‌لاردان تولاجاق‌دیر. ایشپیتس (spitz) جینسی کؤپک‌لردن ساییلیر بو ایت‌لر. مؤحتملن آوروپادا یایقین اولاراق گؤرولن فیدو(fido) کؤپک آدیندان قایناق‌لانیر. چونکو یازیلی فارسجا قایناق‌لاردا دا بئله بیر آدا راست گلینمه‌دی.

8.      بیجک(bicek):"گونه‎باخان چیچه‌یی‌نین یانیندان چیخان طاباق‌لار". آنادولودا بیجک داها چوخ "بوجاق، گوشه" معناسیندادیر. آنجاق تَزه‌جه گؤیرن-بیتن اکین و یاشیللیغا دا بو آد وئریلیر. نه ایسه بوجاق> بیجاق سؤزجویونون اؤن‌سیرالی بیچیمی ساییلیر بیجک. منجه یازی دیلینه ده آلینابیلر.

9.      لَه‎یَن(leyen):"دمیر-پلاستیک تشت کیمی، بلکه بیر آز داها درین قاب". داها چوخ پالتار یوماق دا و حامام‌دا یووونماق/یویونماق‎دان ایشه یارایان قابین آدی فارسجا لگن‎دن گلدییی آچیق‌دیر. سؤزجوک عربجه‌ده لقن و لکن یازیم‌لاریلا واردیر. سؤزجوک آرامجادا لقنا، یونانجادا ایسه lekane اولدوغو و بو دیللردن عربجه و فارسجایا گئچدییی دوشونولور. نیشانیان'ـا گؤره یونانجا سؤزجوک و لاتینجه    lanx (=تشت) بیر سامی دیل‌دن آلینتی اولمالی‌دیر. تورکیه تورکجه‌سینده ده یایقین اولان له‌یَن (leğen) بیر گزگین سؤز(Wanderwort) ساییلابیلر.  

10.  واغزال(vağzal):"دمیر یولو دوراغی". کلمه بو آنلامی ایله اونودولموش کیمی دیر. آنجاق تبریزده بیر محل آدی اولاراق خاطره‌لرده وار. سؤزجویون روسجادان گلدییی بیلینیر. روسجا سؤزجویون ده اینگیلیزجه‌ Vauxhall دان گلدییی بیلینمک‌ده‌دیر. Vauxhall لندن‌ده مشهور بیر گزینتی مکانی‌ایمیش اون یئددینجی و اون دوققوزونجو یوز ایللر آراسیندا. سانکی دمیر یولو ایشلرینی اؤیرنمه‌یه گئدن روس‌لار ایلک اولاراق بو دوراق‌دا، ترن‌لرله تانیش اولورلار. "واکسال" آدی ایسه اورتا اینگیلیزجه‌ده Faukeshale (فالکس/Falkes[آدلی کیشی‌نین] اوتاغی و یا باغی) دئییمی‌ندن گلیر. واغزال آذربایجان جمهوریتی‌ندن بوگون ده یایقین‌دیر. 


[1]  بوردا سؤز گلیمی آغیز سؤزجویو اوزرینه بیر-ایکی کلمه یازمالییام. سون زامان‌لاردا آغیز "شفاهی" قارشیلیغی اولاراق ایشله‌نمه‌یه باشلامیش. آغیز تورکیه‌ده و بیلیم دیلینده "لهجه/گویش" قارشیلیغی دیر. او زامان "آغیز ادبیاتی"، "لهجه ادبیاتی" کیمی معنالاری اولمالی.."شفاهی" قارشیلیغی دیلیمیزده هرکسین آنلایاجاغی "سؤزلو" کلمه‎‌سی دیر. "سؤزلو ادبیات"، راحاتجا "یازیلی ادبیات" دئییمی ایله contrast قوروب آنلاشیلیر.

[2]  فیندو، فینچ، قاروره، قوبول و بیجک آشاغی‎داکی قایناق‌دان آلینیب‌دیر: پرویز یکانی زارع، خوی یئرلی سؤزلری، ائل دیلی و ادبیاتی، 2. سایی، 1381.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo