تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - خلیفه در توپونیم‎ها(ضمیمۀ اوّلِ "انعکاس تصوف در توپونیمی")

خلیفه در توپونیم‎ها(ضمیمۀ اوّلِ "انعکاس تصوف در توپونیمی")

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 22 شهریور 1396-08:52 ق.ظ

متصوفه و عرفاء از قرون اولیۀ اسلامی، احیاناً افراد معتمدی را جهت ارشاد و تلقین به اطراف و اکناف ارسال می‌کردند. اما از قرون ششم و هفتم و بالاخص در دوران اقتدار معنوی شیخ صفی‌الدین اردبیلی، گسیل مرشدان و توبه‌دهندگان به اوج خود رسید. وی "نمایندگانی" در قلمرو وسیع آذربایجان، شرق آناتولی و احیاناً عراق عرب و عجم-و اگر به مدعیات منابع نزدیک به طریقت صفوی اعتماد شود-حتی در شامات داشت. "وکلای" مزبور "خلیفه" خوانده می‌شدند و "خلفاء" عموماً مریدان تربیت یافته، اهل اخلاص، دانای به رموز و اسرار سلوک باطنی و راه و رسم منزلها بودند. بعدها با قدرتگیری صفویه در رأس خلیفگان مزبور منصب "خلیفه الخلفاء" قرار گرفته که علاوه بر مقام معنوی و ارشادی، احیاناً وظایف دنیوی و بالاخص نظامی هم برعهده می‌گرفت. باری امروزه که به اَعلام جغرافیایی-بالاخص در صفحات آذربایجان و نواحی مجاور-نظر می‎کنیم با تعداد قابل ملاحظه‌یی توپونیم دارای جزء و عنصر خلیفه مواجه می‌شویم. طبعاً تعیین اینکه هر یک از این اسامی متعلق به خلفای کدام صوفی برجسته بوده و یا تشخیص صاحبِ منصب خلیفگی در آن نقطه، به طریق اولی، مشکل و در فقدان اسناد و مدارک مکتوب محال می‌نماید. امید که در آتیه، اسناد، بالاخص قبالجات قدیمی و وثائق مربوط به خرید و فروش اراضی و قصبات و..منتشر گردد و اهل تحقیق به استخراج و آنالیز داده‎های آنها اقدام کنند. این نکته را هم متذکر شوم که خلیفه-اگرچه به ندرت-به عنوان اسم خاص در نامگذاری افراد هم مشاهده می‌شود.

***

در رأس توپونیم‎های مرکب با خلیفه، خلیفه‌لو/خلیفه‌لی قرار دارد:

1.      خلیفه‌لو:روستایی تابعۀ دهستان دیکله در بخش هوراند اهر

2.      خلیفه‌لو: قریه‌یی از توابع دهستان تیرچایی در بخش کندوان میانه

3.      خلیفه‌لو: روستایی از توابع دهستان ارشق مرکزی در مشگین

4.      خلیفه‌لو: روستایی تابع بخش مرکزی شهرستان خرمدره

5.      خلیفه‌لو: قریه‎یی تابع بخش ویلکج شهرستان نمین

6.       خلیفه‌لو: روستایی تابعۀ بخش مرکزی شهرستان خدابنده

7.      خلیفه‌لو: قریه‌یی در بخش افشار شهرستان خدابنده که احیاناً خلیفه هم خوانده می‌شود.

در آناتولی هم دو خلیفه‌لی(Halifeli) وجود داشته است:

1.      خلیفه‌لی: روستایی تابع آماسیا

2.       خلیفه‌لی: قریه‌یی تابع بال شیخ در قیریق قلعه که اینک با اسم رسمی ایشیق‌لار(Işıklar) شناخته می‌شود.

***

چند خلیفه کندی هم در آذربایجان وجود دارد:

1.      خلیفه کندی: روستایی تابع دهستان سراجوی شمالی در مراغه

2.      خلیفه کندی: قریه‎یی تابعۀ دهستان بیات، بخش نوبران ساوه

3.      خلیفه کندی(حمیدیه):  روستایی تابع دهستان نظرکهریزی در شهرستان هشترود

4.      خلیفه کندی(حاتم):  روستایی از توابع دهستان سلوک در هشترود

حداقل دو روستا هم با اسم خلیفه قشلاق وجود دارد:

1.      خلیفه قشلاق: قریه‌یی تابع دهستان خسروآباد شهرستان بیجار

2.      خلیفه قشلاق: روستایی تابعۀ بخش افشار، شهرستان خدابنده

دو اسم جالب توجه زیر هم مرکب با خلیفه‌اند:

1.      خلیفه بلاغی(بولاغی): روستایی تابع شازند(بخش سربند) در شهرستان ساوه

2.      خلیفه باغی: روستایی از توابع دهستان گرمۀ جنوبی در بخش مرکزی میانه

ترکیب خلیفه با اسامی خاص نمونه‌های بعضاً جالب توجهی دارد:

1.       خلیفه داود: دهی از توابع دهستان ارشق شمالی در مشگین

2.      خلیفه انصار: روستایی تابع شهرستان ورزقان که مع‌الاسف در زلزلۀ 2012/1391 به کلّی تخریب شد.

3.      خلیفه کمال: روستایی از توابع دهستان کله بوزِ غربی شهرستان میانه

4.      خلیفه ترخان: دهی در بخش مرکزی شهرستان سنندج. اسم بسیار جالب توجهی است هم از حیث قدمت و هم از جهت اینکه نشان می‌دهد ترخان محتملاً اسم خاص بوده. زیرا ترخانان به عنوان صاحبان مقامات مهم در دولت ایلخانی و اهلِ اشتغالات دنیوی نمی‌توانستند نیابت متصوفۀ بزرگ را کسب کنند. ترخان در سایر توپونیم‌های منطقۀ کردستان هم مشاهده می‌شود و مربوط به لایۀ توپونیم‌های ترکی(و مغولی) است.

5.      خلیفه حصار: که به خلیفه حصار و میلان هم شهرت دارد و در دهستان درسجین بخش مرکزی ابهر واقع است. ظاهراً این روستا جزیره‌یی بختیاری‌زبان در میان مناطق ترکی‌زبان است. ساختار ترکیب ترکی است اما انتظار می‌رفت "خلیفه حصاری" می‌داشتیم. شاید یای انتهایی در اثر کثرت استعمال یا به علّتی دیگر حذف شده است.

اسم خلیفه به تنهایی یا با پسوند و القاب هم، مکرراً دیده‌ می‌شود؛ مثلاً در بخش مرکزی مهاباد، دشتستان، گناوه، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، خوزستان، کرمانشاه، کوهدشت و بلوچستان این قبیل اسامی را در اختیار داریم. ترکیباتی نظیر قلعۀ خلیفه(در همدان، فارس و لرستان) هم موجود است. در آناتولی چندین خلیفه‌لر (Halifeler) ضبط شده است:

1.      خلیفه‌لر: روستایی تابع گولنار در ولایت مرسین

2.      خلیفه‌لر: روستایی از توابع امت(Emet) در کوتاهیا که تبدیل به قالفالار(Kalfalar) شده است. حال آن که قالفا دخیل از ایتالیایی است و متأخر.

3.      خلیفه‌لر: قریه‌یی تابع حصارجیق در ولایت کوتاهیا

·        یک خلیفه(Halife) هم در بخش مرکزی کاستامونو وجود دارد.

***

کثرت اسامی خلیفه‌لو/خلیفه کندی در مناطق شرقی‌تر و جنوبی‌تر آذربایجان جالب توجه است می‌دانیم که ولایت گرمرود، محال هشترود، ولایت اویرات، ولایت تراغای و..از مراکز مهم فعالیت مریدان شیخ صفی بوده است و ممکن است این توپونیم‌ها انعکاسی از حضور و فعالیت آنان باشد.

بدیهی است که این توپونیم‎ها ارتباطی با خلافت عثمانی و به طریق اولی خلفای عباسی ندارد؛ به دلایل متعدده و من جمله کثرت اسامی مزبور مانع قبول رابطۀ آنها با خلفایی می‌شود که در هر عصری منحصر به فرد بوده‌اند.



نوع مطلب : یئر آدلاری 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo