آنادیل‎دن درلمه‎لر-21

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 19 مهر 1396-07:54 ق.ظ

1.      قاجینماق(qacınmaq):"[اؤزللیک‌له کؤرپه‌لرین] باشی[نین] آرخایا دوشمه‌سی". اؤرنک اوچون: "الینی قوی اوشاغین انسه‌سینه، بوینو قاجینار". کلمه بو بیچیمی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلیر. آنادولودا و تورکیه‎ده قاچینماق(kaçınmak) فعلی "بیر ایشی گؤرمک‌دن چکیلمک، اوزاق دورماق، امتناع ائتمک"دیر. معنا باغی بیر آز اوزاق گؤرونسه‌ ده، آچیق‌دیر. اؤزللیک‌له دیوان لغات الترک‎ده گلن قاچینماق فعلینه باخیرساق :"قاچار کیمی گؤرونمک" معناسینداکی فعلین، قاچماق "سرعتله گئتمک، بیر یانا آخماق .."فعلی‎ندن گلدییی آچیق ساییلیر. منجه قاجینماق و قاچینماق فعللری یازی دیلیمیزده یئر آلابیلیرلر.

2.      تیزیقدیرماق(tızıqdırmaq): رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشگین‌ده "فراری دادن" قارشیلیغی اولاراق یایقین دیر. کلمه بو بیچیمی ایله آنادولودا یوخ. آنجاق تیزیقماق(tızıkmak)"قاچماق، سگیرتمک" معناسیندا وار و یایقین ساییلیر. آیریجا آدانا آغزیندا، تیزارماق(tızarmak)"قاچماق" معناسیندا گؤرونور. سیواس‌دا، دیزقیرماق(dızqırmaq) "قاچماق" دئمک اولور. آنکارادا، دیزیتماق (dızıtmaq) "قاچماق" معناسیندا اولدوغو دا بیلنیر. باشقا بیر یازی‌دا دیزقیرماق فعلی‌نی تحلیل ائتدیک و دیزقیراق(dızqıraq) کلمه‌سی‌نین "قورخاق، اورکک/هورکک"(آشاغی‌لاییجی چالاری ایله) معناسیندا اولدوغونو یازدیق. بونلارین هامی‎سی‌نین "دیز/تیز" سس تقلیدیندن گلدییی آنلاشیلیر. "بیر دیز سسی‎ندن قورخوب قاچماق/هورکمک" آنلاییش‌یندان ایره‌لی گلمه‌لی‌دیر بو معنا ده‎ییشیمی.

3.       جورتان(cortan):"یاغسیز آیران، یاغسیز یوغورت". آذربایجان‌دا، جورتدان(cortdan) بیچیمی ده وار. قارص و ارزروم‌دا، "آیران چؤکونتوسو"(آیرانین دیبینه یاتان) و آرتوین‎ده جورتو(corto) اولاراق، "قایماغی آلینمیش سوت‎دن حاضیرلانان پنیر" دئمک‌دیر. کلمه‎نین ارمنیجه‌دن گلدییی بیلینیر: ارمنیجه‎ده ç'or "قورو" و t'an "یوغورت" اولور. آیریجا ارمنیجه‌ده سؤزجوک "قوروت" معناسی دا داشیماق‌دادیر. جورتان و یان‌بیچیم‌لری تیتسه سؤزلویونده گؤرولمه‌دی.

4.      چولقاماق(çulqamaq):"بورومک، اؤرتمک". هادی به‌یین یازدیغینا گؤره چولاماق و چولغالاماق کیمی یان‌بیچیم‌لری ده وار آغیزلاردا. آنجاق سایین هادی‌نین کؤکن آچیقلاماسی و عربجه چول<جُلّ سؤزجویونه باغلاماسی یانلیش ساییلیر. سؤزجوک اسکی عثمانلیجادا دا وار. آنجاق آنادولو آغیزلاریندا یاشاماز سانکی. تیتسه‌نین یازدیغی کیمی چولقاماق/چولغاماق، کؤچوشمه یاشامیش و اسکی تورکجه‌ده‌کی بیچیمی چوغلاماق(çuğlamaq)دیر. چوغ اسکی تورکجه‌ده "بوخچا، باغ، دسته(چیچک، اوت و..)" دئمک ایمیش. کلاوزن'ون فیکرینجه چوغلاماق "اؤرتمک، بوکمک، قاتلاماق" معناسی داشیرمیش و بوگون بعضی قوزئی تورک دیللرینده یاشار. چولغاماق، یازی دیلیمیزده چکینمه‌دن ایشله‌نه‌بیلر دییه دوشونورم.

5.      بَلله(belle):"دورمک، دورمه، تیکه(لقمه)، آراسینا یییه‎جک قویولاراق بورمه‌لنن چؤره‌ک". بوگونکو ساندویچ‌لره چوخ بنزه‌ین تیکه‌لره، آنادولودا-آذربایجان'ین بیر چوخ یؤره‌سینده اولدوغو کیمی-دورمک دئییلیر. بلله داها چوخ آذربایجانا مخصوص ساییلیر. هادی به‌ی، دانیشیق دیلیندن دورمَج قارشیلیغی‌نی دا وئریر و بَلَک‌دن گلیشدییی‌نی یازار. بو گؤروش اساس اعتباریله دوغرو ساییلیر. اسکی تورکجه‌ده ایکی "بله‌مک" وار. بیری بولاشماق/بولاشدیرماق دئمک دیر او بیری ایسه "سارماق، دورمک، بورمه‎لمک و..". گؤندریلن هدیه‌لر و آرماغان‎لار، ساریلیب-اؤرتولوب یوللاندیغی اوچون، "بلک" هدیه معناسی دا قازانمیش‌دیر. آنجاق بو ایکینجی فعل‌ده، ایلک سسلی سانکی قاپالی ایمیش یعنی بوگونکو املامیزلا "بئله‎مک" یازیلمالی‌ایمیش. بو گؤروشو دوغرولایان، فارسجادا "بیلاک، بیلیک و بیلاکات" بیچیم‌لرینده آلینان سؤزجوک‌لردیر. آنلاشیلان بئلگ(béleg) کلمه‎سینده سیستملی اولاراق گ/g دوشورکن، *béle اورتایا چیخمیش. ایلک هجه‌ده‌کی سسلی‌نین تأثیرینده، ل/L سس‌سیزی ایکی‎لشیب‎دیر.

6.       پندام(pendam):"قارین شیشمه‌سی، حبس‎البول". سؤزجویو ماراغادا ائشیتدیم. آنجاق باشقا بؤلگه‌لرده ده اولدوغونو بیلیرم. دیل دنیزده یئر آلمامیش. تورکیه لهجه‌لرینده یوخ کیمی.. یازیلی فارسجا متین‌لرده، داها چوخ اسکی و کلاسیک اثرلرده گؤرونور. مثلا مقالات شمس‌ده ایکی یئرده گئچر:"دیگر پندام گرفت، افتاد"(بیرینجی ج.، 190.ص). مثنوی‌ده ده وار:"زودش از پندام و از آماس مُرد".. دهخدا، رودکی‌دن اسکی بیر اؤرنک وئریر:"گیردی جوی رَز پندام". بوردا سویون قاباغینا چؤر-چؤپ ییغیشماسیندان، آرخ‌دان سویون داشماسینا اشارت وار. فارسجادا، پندیدن" شیشمک، قابارماق" فعلی وار و اؤزللیک‌له افغانیستان آغیزلاریندا یایقین‌دیر. اونون یانیندا، بیرده پندمیدن ده‌ییشگه‌سی(واریانتی) وار. پندام سؤزجویو بوردان گلمه‌لی‌دیر. اسکی پارتجادا وار اولان پندام(یئنی فارسجادا: پنام، عربجه‎لشمیشی: فدام) کلمه‌سییله، کؤکن اعتباریله بیرلشدیرمک مومکون اولسادا، ایران دیللری‌نین قایدالارینا گؤره فرقلی دیللرده اورتایا چیخیب گلیشیب‌لر. او زامان پندام سؤزجویونو، سؤزوم اونا "آذریجه"یه باغلاماق یانلیش و سهو اولار. پنام، زردوشتچو دین آدام‌لاری‌نین اودو اینجیتمه‌مک و بولاماماق اوچون آغیزلارینا باغلادیق‌لاری یاشماغا بنزر قوماش‌دیر.

7.      کمخا/کیمخا(kimxa/kemxa):"اسکی رنگلی بیر قوماش جینسی". تاریخ قایناقلاریندان آنلاشیلان، کیمخا، هرات و تبریز‌ده توخونورموش. فارسجا قایناق‌لاردا "کیمخای خان بالغی"(=خان بالیق کیمخاسی) دئییمی ده گئچر. سؤزلوکلر فارسجا و یا عربجه اولابیله‌جه‌یینی یازارلار و داها چوخ فارسجا "کم‌خواب" (=آز پورچوکلو) اولاراق آچیقلارلار. آنجاق "چین مالی" اولان بیر ایپک اوچون فارسجا آد، چوخ دا عقله یاتقین گلمیر. اؤزللیک‌له کیمخا بیچیمی، اوسته‌کی آچیقلامانی چورودور. کیمخا آوروپا دیللرینده اسکی بیر قوماش آدی اولاراق قید اولونور؛ ایگیلیزجه‌ده camaca، لاتینجه و اسکی فرانسیزجادا camocas. منجه آراشیرماجی‌لارین اشارت ائتدییی کیمی، مارکوپولو سیاحتنامه‎سینده گئچن kinki ایله کیمخا عینی کلمه اولاجاق‌دیر. آنلاشیلان یئرلی چین لهجه‌لرینده، kimkhi کیمی سؤیله‌ییش‌لر ده واریمیش. بوردان kimkhia سؤزجویو ده آوروپا دیللرینده واردیر. دئمک کیمخا/کمخا، ایپک یولو تجارتی‎نین بیر پارچاسی اولاراق، اسکی چین‌دن دونیایا داشینان ایپک‌لرین بیر نوعی ساییلیر و "کم‌خواب" یاراشدیرمادان عبارت‌دیر.

8.      قه‌نوووز(qenovuz):"اسکی‌لردن تبریزده(و باشقا یئرلرده) توخونان رنگلی قوماش". فارسجا سؤزلوک‌لرده، "قناویز" قوماشی‌نین قاجار شاهلاریندان محمدشاه دان سونرا گؤرولدویونو یازارلار. آنجاق کؤکنی‌نی آچیقلایان بیر سؤزلویه راستلامادیم. آنلاشیلان سؤزجوک روسیه یولویلا آلینمیش‌دیر. کلمه‎نین روسجاسی kanaus اولاراق بیلینیر(فارسجا کاموا، دیلیمیزده‌کی کانفا بو سؤزجویون باشقا بیچیمی یعنی kanvas دان گلیر.). روسجا سؤزجوک فرانسیزجا کیمی آوروپا دیللرینده وار. چونکو اسکی فرانسیزجا canevach بو معنادادیر. بو سؤزجوک ایسه، لاتینجه cannapaceus "کَنَویر، کَنَف"دن گلیر. کلمه‌نین قایناغی یونانجا kannabis اولوب عربجه/فارسجا کنف/قنب  کیمی سؤزجوک‌لرله کؤکدش ساییلیر. آوروپا قایناق‌لاری یونانجا سؤزجویون تراکجا(Thracian) و یا اسکوتجا/ساکاجا/ایسکیتجه‌دن گله‌بیله‎جه‎یینی یازسالار دا، منجه نیشانیان'ین گؤروشو داها دوغرودور؛ اونا گؤره "کنویر/کنف" و بنزرلری، آکادجا  qunnabtu ایله داها دویوروجو آچیقلانابیلر. او زامان قناویز/قه‌نوووز، چوخ درین کؤک‌لره صاحب بیر کلمه‌دیر.

9.      ‌پله(pele): پله‌قولاق دئییمی ایچینده گئچر:"بؤیوک قولاق‌لاری اولان کیمسه، اوتوبوس آیناسی کیمی قولاق‌لاری اولان!". هادی به‌ی دیل دنیز‌ده(268.ص)، فارسجا پرّه/پر سؤزجویوندن گلدییی‌نی یازار. منجه بو گؤروش دوغرو اولابیلمز. آنادولو آغیزلاریندان، ایسپارتادا "انلی مئشین و گؤن پارچاسی" معناسیندا بیر "پله" وار. اونون یانیندا پالا سؤزجویو چوخ یایقین ساییلیر و ایکی فرقلی آنلامی وار: 1. آغزی گئنیش، اَیری و قیسا بیر قیلیج، 2. بئز تیکه‌لریندن توخونان کیلیم، یایقی". آیریجا کوره‎ک و بنزری نسنه‌لرین انلی و یاستی بؤلومونه ده پالا دئییلیر. بو سؤزجوک ایتالیانجادان گلدییی بیلینیر. پالا، او دیل‌ده، کوره‌ک و کوره‌ک شکلینده انلی قیلیج دئمک‌دیر. پالا، عثمانلی تورکجه‌سینده، اون آلتینجی یوزایل‌دن بری واردیر و بوگون‌ده یایقین‌دیر. منجه بیزده‌کی پله بو پالادان گلیر و آنلامجادا چوخ اویغون گؤرونور.

10.  لنتر(lenter):"آسیلی نفت لامپاسی". سایین نقابی‌نین خلیل دیزه‌سی کندیندن درله‌دییی سؤزجوک‌لر آراسیندا یئر آلیر. سؤزجوک بو بیچیمی ایله فارسجا سؤزلوک‌لرده(دهخدا، معین، عمید و سخن)ده گؤرونور. آنلاشیلان کلمه اسکی‌دیر و سؤزلوک‌لرین فرانسیزجا Lanterne "فانیس" سؤزجویونه باغلامالاری دویوروجو گؤرونمور. آنجاق قونشو دیللردن، عثمانلیجا و روسجادا بو سؤزجویه راست گلمه‎‌دیم. منجه لنتر یونانجا lampter کلمه‎سییله ایلگی‎لی اولاجاقدیر. آنجاق هانسی یول‌دان گلدییی آراشدیریلمالی‌دیر. یونانجا سؤزجوک، اؤنجه‌کی یازی‌لاردا آراشدیردیغیمیز "لامپا" ایله کؤکدش ساییلیر.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo