کوله‌بوز

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 2 آبان 1396-07:45 ق.ظ

کوله‌بوز شرقی و کوله‌بوز غربی نام دو دهستان در بخش مرکزی شهرستان میانه است. در خصوص اتیمولوژی اسم، ابتدا به نظرم می‌رسید که ممکن است اسم مزبور ربطی با "کلّه بُزی" داشته باشد. می‌دانیم که اسم کَلّه بزی را، به طوایف اهل حق یا فِرَقِ هتردوکس مشابه داده‌اند و بویژه مراغیان طالقان و قزوین با این لقب شناخته می‎شوند. البته لقب مزبور موهن و تحقیرآمیزی است که همسایگان و اقوام همجوار بدانها داده‌اند. ظاهراً در اصل از یک رسم قدیمی و نوعی پیشگویی در بین طوایف مزبور سرچشمه گرفته است. از آنجا که در صفحات غربی میانه هم طوایفی از اهل حق وجود دارد، تصور ارتباط اسم مزبور با محال کوله‌بوز وسوسه‌انگیز بود. اما این ایده را به چند دلیل مشکل‌دار یافتم:

اولاً تلفظ دو اسم برهم منطبق نبود. یعنی کَلّه بُز غیر از کوله‌بوز(Küleboz) است؛

ثانیاً تکوین عقاید و معتقدات اهل حق نسبتاً متأخر بوده و لذا گروه مزبور نمی‎باید چنین اسم فارسی می‌داشت و  اعضای آن چنین لقبی موهن را می‌پذیرفتند(گرچه فِرَق و جماعات قائل به عقاید مشابه اهل حق-نظیر قائلان به حلول یا تناسخ و ..-با اَشکال و عناوین مختلف وجود داشته، اما شکل نهایی عقاید اهل حق مربوط به دورۀ قراقویونلوهاست بنابر قول مینورسکی).

ثالثاً شکل دقیق اسم باید کلّه بزی می‌شد و نه کوله‌بوز. یعنی حذف یای انتهایی قابل توجیه نیست.

به هرحال این توجیه و تحلیل مردود است و آنالیزهای دیگری هم وجود دارد که ضرورتی برای نقدشان نیست.

منشأ کوله‌بوز کجاست؟

معتقدم کوله‌بوز اسمی قدیمی بوده و بی‌طول و تفصیل بنویسم که آن را واریانتی از قیلاووز(qılavuz) می‌دانم. می‌دانیم که قیلاووز "راهنما، محافظ" واژه‎یی بسیار قدیمی بوده و تصور می‎رود ابتدا در سیاحتنامۀ ابن فضلان به دیار اسلاوها و بلغارها ذکر شده باشد. در منابع قدیمی و ترکی فرم‌هایی چون قولابوز(qulabuz)، قولاووز (qolavuz)، قولاوز(qolauz) هم ضبط شده است. دهخدا در لغتنامه‌اش واریانت‎های قلاوز، قلوز، قلووز، قلابوز را ذکر کرده است. تصور می‎رود که قلاویز فارسی "وسیلۀ ایجاد رزوه در لوله" از این لفظ تطوّر یافته باشد(این ایده را اولین بار در فرهنگ فارسی-انگلیسی مرحوم سلیمان حییم دیدم). باری در اشارات موجود به اسامی بلغاری در منابع یونانی، اسم بوکولابور(Bokolabur) وجود دارد که محققین حدس می‌زنند جزء دوم شکل بلغاری قولابوز باشد(با توجه به روتاسیسم در چوواشی و بلغاری یعنی RZ). بنابراین قدمت کلمه قابل توجه است. با این حال محققان دربارۀ اتیمولوژی آن به دیدگاهی قطعی و مسلّم نرسیده‌اند. دؤرفر احتمال داده که از خوارزمی باستان اخذ شده است گرچه بر این قول هم اطمینانی نیست. ایدۀ ترجمۀ تحت‌اللفظی از یک اصطلاح چینی یعنی calque بودن آن هم مطرح شده است. باری این اصطلاح شهرتی داشته و در منابع فارسی هم مکرراً آمده است و از جمله در اشعار مولانا جلالالدین رومی.

قیلاووز در توپونیم‎ها

برای رفعِ استبعاد تسمیۀ اسم مکان با قیلاووز، به صفحات آناتولی نگاهی می‌اندازیم. در آناتولی چندین روستا اسم قیلاووز(Kılavuz) دارد:

1.      قیلاووز: روستایی از توابع میلاس(بوجاقِ سلیمیه) در ولایت موغلا

2.       قیلاووز: قریه‌یی تابعۀ بور(بوجاقِ کمرحصار) در ولایت نییده/نیکده

3.       قیلاووز: روستایی از توابع آلاجا در ولایتِ چوروم

4.       قیلاووز: قریه‌یی در اوغوزائلی(بوجاق دوغان پینار) در استان غازی آنتپ

چندین روستا هم اسم قیلاووزلو(Kılavuzlu) دارد:

1.      قیلاووزلو: روستایی تابعِ مرکز در تکیرداغ

2.      قیلاووزلو: قریه‌یی از توابع آسارجیق در ولایت سامسون

3.      قیلاووزلو: روستایی در مرکز ولایت ماراش

حداقل هفت نقطۀ جغرافیایی هم اسم قیلاووزلار(Kılavuzlar) دارد:

1.      قیلاووزلار: روستایی در سلطانحصار(بوجاقِ آتچا) در ولایتِ آیدین

2.      قیلاووزلار: روستایی در بوزدوغان از توابع آیدین

3.      قیلاووزلار: قریه‌یی تابعۀ دمیرجی در ولایت مانیسا

4.      قیلاووزلار: روستایی در هارمانجیق در استان بورسا

5.      قیلاووزلار: قریه‌یی تابعۀ قارامانلی(بوجاق کمر) در ولایت بوردور

6.       قیلاووزلار: روستایی در گؤینوک در استان بولو

7.      قیلاووزلار: قریه‌یی از توابع مرکز در ولایت قارابوک

***

هیچ بعید نیست که تعدادی از اسامی فوق شکلهای متفاوتی داشته باشند و توسط دوایر دولتی استانداردیزه و نرمالیزه شده باشند. حداقل از املای عثمانی اسامی برمی‌آید که بعضی از اسامی فوق قولاووز نوشته و تلفظ می‌شده است. بنابراین کاملاً قابل تصور است کوله‌بوز مورد نظر ما هم در اصل فرم palatalized قولابوز/قولاووز باشد.



نوع مطلب : یئر آدلاری  توركجه 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo