تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - دَهَتله‌مک

دَهَتله‌مک

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 13 آبان 1396-07:47 ق.ظ

دانیشیق دیلینده دَهَتله‌مک(dehetlemek) "کنترول ائتمک، سالیب-چیخماق، اؤلچوب-بیچمک" دئمک‎دیر. ایلک باخیش‌دا، سؤزجویون تورکیه‌ده‌کی دَنَتله‌مک(denetlemek) فعلی ایله بنزرلییی دقت چکیر. بو فعل اوزرینه یازی یازان سئوان نیشانیان، اونو آچیقلاماق‌دا زورلانیر؛ چونکو ـله‌مک/ـلاماق اکی اسم‎دن فعل قورار. آنجاق اورتا‌دا بیر *دَنَت آدی یوخ. دنه‌مک (denemek) "سیناماق، تست ائتمک" فعلیندن ده گتیرمک اوچون تانینمیش بیر اک یوخ اورتادا. بو فعله بنزر بیر فعل داها وار تورکجه‌میزده و تورکیه‌ده؛ گؤزتله‌مک "گؤزله‌مک، دقت ائتمک، نظارت ائتمک". نیشانیان بو سؤزجویو ده آچیقلاماق‌دا بنزر چتین‌لیک‌له قارشی قارشییا گلیر. منجه دیلیمیزده، فعل‌دن فعل قورآن و فعله تکرار آنلامی قاتان بیر ـَتله‌مک/ـاتلاماق اکی اولابیلر. بو اک دیل بیلگی‎سی کتابلاریندا یئر آلماز و تورکیه تورکجه‌سینده یالنیز اوسته‌کی ایکی اؤرنک وار بو اک‌دن. ایلک اؤنجه شاهدلری گؤزدن گئچیرک:

1.        سوروتله‌مک(sürütlemek):"[بیر زادی] چکیب سورومک". سورومک فعلیندن داها چوخ دقت‎سیزلیک و تکرار بیلدیریر.

2.      ساریتلاماق(sarıtlamaq):"بیر ساپ و یا بنزرلری‌نی بیر باشقا نسنه‎یه ساریماق". اوسته‌کی فعل کیمی بو فعل ده دقتسیزلیک و تکراری اؤنه چیخاردیر.

3.      آریتلاماق(arıtlamaq):"[بوغدا، نوخود و.] آریتماق و چؤر-چؤپون آییرد ائتمک، [قویو، آرخ و..] آریتماق". آریتماق فعلی ایله آریتلاماق آراسینداکی ایلیشگی اوسته‌کی‌لر کیمی‌دیر.

4.      قوراتلاماق(quratlamaq):"فرقلی قوماش تیکه‌لرینی بیربیرینه تیکره‌ک، قوراق(چهل تکّه) یاراتماق، نسنه‌لری دقتسیزجه بیربیرینه باغلاماق(فارسجاسی:سَمْبَل کردن، سرهم بندی کردن)". قورماق فعلی و قوراق آدلارینا دقت ائدین.

5.      دَهَتله‌مک: اوست‌ده بحث ائتدیییمیز فعل. اسکی تورکجه‎ده‌کی تنگه‌مک(teŋemek)>دَنه‌‎مک فعلیندن گلدییی آچیق ساییلیر. آذربایجان تورکجه‎سینده، چوخ یول نگ/ŋ ساده‌لشیرکن، ن/n یئرینه گ/g اولور و ایکی سسلی آراسینداکی گ/g، و/v، و یا هـ/h اولوبدور. دنگیز>دَهیز(اردبیل و آستارا آغیزلاریندا) کیمی. آیریجا آغیزلاردا کلمه ایچی و سونو ک/گ سس‌سیزلری‌نین هـ اولماسی یایقین گؤرونور؛ بَکْمَز> بَهْمَز(دوشاب) کیمی. آنجاق *دَنَتْمک/*دَهَتمک فعلی یوخ تورکجه‌ده. منجه دهتله‌مک/دنتله‌مک ایکی‌سی ده یازی دیلیمیزده یئر آلابیلر.

6.       گؤزتله‌مک(gözetlemek):اوست‌ده بحث اولونان بو فعل اسکی تورکجه‎دن بری بیلینن گؤزتمک< کؤزتمک فعلیندن گلدییی سؤیله‌نه‎بیلر. گؤزتمک فعلی "گؤز" آدینا دایاندیغی سؤیله‌نیر(گؤرمک فعلی ایله ایلیشگی‎سی ده اولابیلر)؛ آددان فعل قوران بیر –At- اکی واردیر. یؤنتمک(yönetmek)"هدایت ائتمک، چئویرمک"< (یؤن: جهت)، دوناتماق "گئییندیرمک، تجهیز ائتمک"<(دون)و..

7.      سومورتلاماق(somurtlamaq):"سوره‎کلی سومورماق، سوموروب ایچرییه چکمک". بیلدیییمه گؤره سومورتماق فعلی یوخ.

8.      گمیرتله‌مک(gemirtlemek):"گمیرمک". بوردا گمیرمک ایله گمیرتله‌مک فعلی‌نین فرقی ایکینجی ‎سی‌نین دقتسیزجه و تله‌سیک اولماسی‌دیر.

9.      سوپورتله‌مک(süpürtlemek):"تام اولاراق ییغماق و اله گئچیرمک". سوپورتله‌ییب اوغلانی ووردو یئره. مجازاً "سویقونچولوق ائتمک" معناسی‌نی دا قازانیب‌دیر ائل دیلینده.

***

اوست‎ده‌کی اؤرنک‌لرین(گؤزدن قاچمیش‎لار دا اولابیلیر) اوزرینه ایکی احتمال اورتایا آتماق اولار. بیرینجی‌سی بیر تکرار اکی اولان ـه‌له‌‌مک/‌ـالاماق(اؤنجه‎لری آراشدیردیغیمیز اک) اکی‎نین قیسادیلمیش اؤرنک‌لری‌دیر اوسته‌کی فعل‌لر؛ ایکینجی‌سی، فعل‌لردن گئچیش‌سیز فعل قوران –Xt- اکی ایله ـلاماق/ـلهمک فعل اکی‌نین بیرلشمه‌سیندن بو فعل‌لر اورتایا چیخمیش. بو احتمالین اؤنونده‎کی ان بؤیوک مساله ـلاماق/ـله‎مک اکی‎نین آدلارا گلمه‎سی‌دیر. دوغروسو منه ایلک آچیقلامادا دویوروجو گلمیر، اما داها گوجلو احتمال اولاراق گؤرولور.–(X)tlA- اکی‌نی مستقیل بیر اک اولماسی دا شوبهه‌لی دیر چونکو اؤرنک‎لر سئیرک و گئج دؤنمه عایددیرلر. آیریجا بیر چوخونون اؤرنک‌سه‌مه(آنالوژی) یعنی قیاسلاما یولویلا یاراندیغی‎نی دا دوشونه‌بیلیریک.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo