تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - آنادیل‎دن درلمه‌لر-23

آنادیل‎دن درلمه‌لر-23

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 2 آذر 1396-11:08 ب.ظ

1.      زوبون(zobun):"بیر قادین گئییمی، قادین دونو، اَتَک". داها چوخ باتی آذربایجان‌دا گؤرولن سؤزجوک، دیل دنیز ده گؤرولمه‌دی. زوبون آنادولودا Zubun  سؤیله‎ییشی ایله سون درجه یایقین ساییلیر. آیریجا زیبون(zıbun) و زیبین(zıbın) کیمی سؤیله‌ییش‎لری ده واردیر. سؤزجوک آشاغی-یوخاری بوتون بالکان لاردا و بؤلگه دیللرینده گؤرولور و حتا سیرپ‎لارین ملّی گئییم‌لریندن ساییلیر. آنلاشیلان زوبون، ایتالیانجا giabonne کلمه سیندن گلیر. بلکه آرادا یونانجانین آراجیلیغی وار. آنجاق وندیکجه(یعنی ونیزجه)دن و zupon سؤیله‌ییشی‎ندن گلمه سی گوجلو احتمال‎دیر. آوروپا دیللرینده و اؤزللیک‌له فرانسیزجادا Jupe (=اَتَک، مینی‌ژوپ/قیسا اتک دن تاندیغیمیز) سؤزجوک‎ ده بوردان گلیر. آیریجا اینگیلیزجه‌ده‌کی jupon دا فرانسیزجا یولویلا بو سؤزجوک‎دن قایناقلانیر. ایتالیانجا سؤزجوک ایسه، عربجه جُبّه‎دن گلدییی بیلینیر. جُبّه تورکجه‌ده ایکی سؤیله‎ییشی ایله موجوددور؛ cübbe و cüppe. جُبّه، سامی دیللرده اورتاق بیر عنصر و کؤک اولاجاق‌دیر.

2.      زاکاس(zakas):"چالقیچی یا خاننده‎یه وئریلن ایستک، سفارش، انعام". سؤزجویو آذرشهرده ائشیتدیم. سایین هادی‎نین یازدیغی کیمی، باشقا بؤلگه‎لرده ده اولاجاق‌دیر. من ائشیتدیییم بیر ده‎ییشگه اولمالی و هادی به‌یین یازدیغی زاکاز، روسجاسینا داها یاخین‌دیر. نه ایسه روسجالیغی بیلنیر و او دیل‌ده "بویوروق، امر" دئمک‌دیر. باشقا ایسلاو دیللرینده، سؤزجویون معناسی فرقلی دیر و پولونجا(لهیستانجا)دا "یاساق، قاداغان" معناسی داشیماقدادیر.

3.      سیفتاح(siftah):"ایلک آلیش-وئریش، ایلک اله گلن پول". توکانچی‌لارین "سیفتاح قاباغیما یاخچی آدام چیخدی" کیمی دئییم‌لری وار. کلمه تورکیه تورکجه‎سینده، و یازی دیلینده بئله وار. نیشانیان عربجه استفتاحدان "باشلاماق، باشلاماق ایسته‌مک"گلدییی‎نی دوشونور و بو گؤروشه قاتیلماماق مومکون ده‎ییل. فارسجادا بونا قارشیلیق "دَشت[اوّل]" دئییلیر. یازی دیلیمیزده سیفتاه بیچیمی وارسادا منجه سیفتاح اساس آلینمالی.

4.      تامارزی(tamarzı):"چوخ ایستکلی، حسرت ایچینده اولان". سؤزجوک آذربایجان‎دان باشقا، آنادولونون شرق بؤلگه‌لرینده ده آزاراق گؤرونور؛ سیواس و بیتلیس‌ده "پرهیز/پَهریز ائتمک"، بایبورت، قارص و ایغدیردا "یوخسول، محروم" دئمک‎دیر. وان دا تامارزی(tamarzi) سؤیله‎ییشی ایله "محروم" معناسی وار. قونشو دیللردن تاتجا و بعضی قونشو فارسجالاردا دا واردیر. دهخدا سؤزلویونده، کلمه‎نی "طمع-آرزو"دان گلیشدییی‌نی یازار. رحمتلی دهخدانین کؤکن آراشدیرمالاری‌نین چوخ یول دوغرو اولمادیغی‎نی دوشونورم و یازمیشام. اما بو گؤروشو دوغرو گؤرونور. طاماه، دیلیمیزده "ایستک، اوموت، اومونج" معنالاری وار و حتا دانیشیق دیلینده "طاماهی دوشمک"(چوخ به‌یَنمک، چوخ سئومک) دئییمی ده گؤرونور. فارسجا سؤزلوک‌لرده طمع "طاماهکارلیق، دویمازلیق" کیمی معنالاری یانیندا "توقع، چشمداشت، آرزو، امید" قارشیلیقی‌لاری دا واردیر. آرزو سؤزجویونه گلینجه، آذربایجان دا داها چوخ دیلک قارشیلیغی اولاراق گؤرونسه‌ ده، یازیلی فارسجا و تورکیه تورکجه‎سینده "ایستک" معناسی دا گؤرونور. مثلا بیر رستوران خدمتچی‌سی "باشقا بیر آرزونوز وارمی؟" دییه سوروشابیلر. او زامان "طاماه آرزی"(tamaharzı) بیرلشمه‎سیندن-دیلیمیزده چوخجا گؤرولن بیر دوروم-زامان ایچینده، اورتاداکی هـ/h سس‎سیزی دوشمه‎سییله تامارزی اورتایا چیخاجاق‌دیر. تامارزی‎نین دیلیمیزه یئرلشمه‎سیندن سونرا، اونا بنزتمه یولویلا بیرده دادارزی(dadarzı) اورتایا چیخمیش. بیلدیییمه گؤره بو سؤزجوک یالنیز بیر دئییم ایچینده گئچر:تامارزیدان دا آل وئر دادارزییا!.

5.      خیزان(xizan):"عایله، چوخ آدام، کوتله". داها چوخ قوزئی لهجه‎لرینده(خوی کیمی) گؤرونور. آنادولودا چوخ یایقین‌دیر و عایله معناسیندان باشقا "یوخسول، ارینگج، قیتمیر، گؤرمه‌میش، خدمتچی" کیمی معنالار دا  قازانیب‌دیر. دانکوف'ون آراشدیرماسینا گؤره، ارمنی لهجه‎لرینده بو ایکی معنا (یوخسول، عایله) واردیر و خیزان ارمنیجه‌دن آلینتی‌دیر(61. ص). خیزان کورد لهجه لرینده ده یایقین‌دیر.

6.       آسابا(asaba):"فامیل، یار-یولداش". سؤزجوک اردبیل‌دن باشقا میانادا دا وار[1]. [فلان آدام] آسابالاری ایله گلدی". سؤزجویون اَسابه(esabe) سؤیله‎ییشی اولدوغونو دا یازمالییام. سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا یایقین‌دیر. عربجه "عصبه/عصابه" معنالاری آراسیندا "ایکینجی درجه‌دن عایله فردلری، جماعت، بؤلوک، کیشی عایله‌سی آدام‌لاری" معناسی دا وار. اما سانیرام، دین آدام‎لارینین دیلینده یایقین اولان "صحابه، اصحاب" کلمه‌لری‌نین ده بو آنلامین گلیشمه‌سی و دولغون‎لاشماسیندا تاثیری وار.

7.      اینگلمک(ingelmek):"آریقلاماق". سؤزجوک اردبیل آغزیندان توپلانمیش. اینچه‌لمک فعلی‌نین پوزولماسی می دییه عقله گله بیلیر. اما منجه فرقلی کؤکو وار. بیلدیییمه گؤره، اینگلمک آنادولودا یوخ. اما یئنگی>یئینی "یونگول" معناسیندا واردیر و باشقا بیر یازی دا آراشدیردیغمیز یئنجیک ده، بو کؤک‎دن گلیر. او زامان اینگلمک، اصلینده *یئنگیلمک(*Yéngilmek) "یونگوللشمک" دئمک ایمیش دییه دوشونه بیلیریک.

8.      ائودیمک(évdimek):"دؤشورمک، دئوشیرمک، بوغدا، آرپا کیمی نارین شئی‌لری بیر-بیر گؤتورمک". اردبیل ده وار. باشقا لهجه‌لریمیزده ده وار و گؤرموشم دییه دوشونورم. کلمه بو بیچیمی ایله آنادولو سؤزلوک‌لرینده یوخ. اما اوندان تؤره‌یَن ائودینمک "ائشینمک، دئشینمک" معنالاری واردیر.اسکی تورکجه‌دن بری دیلیمیزده ائودیمک(evdimek) "توپلاماق" معناسیندا واردیر. بوگون آنادولودا  ایودیمک (ivdimek) "توپلاماق، ییغماق" دئمک‌دیر (سیواس، آدانا، موغلا آغیزلاریندا). سانیرام اَوَده‌مک (evedemek) فعلیده بو فعل‎دن تؤره‌میش اولاجاق‌دیر. فعل گؤزل، کؤکلو اولدوغو اوچون یازی دیلینه قاتیلماسی اویغون‎دور.

9.      ایشقاب(işqab):"کومود، پالتارلیق، یوک یئری، بوفه". سؤزجوک فارسجا اشکاف ایله بیرلیک‎ده اله آلینمالی‌دیر و روسجادان(Şkaf) گلدییی بیلینیر. روسجادا سؤزجوک، گئرمن/ژئرمن دیللریندن گلدییی معلوم‌دور و اسکی آشاغی آلمانجادا Schap "صاندیق، کابینت، ویترین" کیمی معنالاری واریمیش. تورکجه‌میزده کلمه سونو قاب اولماسینا گلینجه، تورکجه قاب سؤزجویونه بنزدییی اوچون ده‎ییشیبدیر.

10.  آتیشقا(atışqa):"پنجره". دانیشیق دیلینده، آتوشقا و آغیشقا کیمی بیچیم‌لری ده واردیر. یئرلی فارسجالاردا دا گؤرونور. کلمه‌نین روسجا آکوشکا (okόşka)، اصلینده Okno "پنجره[یاناوی]"دان گلیر و اونون کیچیلتمه‌سی ساییلیر. آذربایجان جمهوریتی‌نده آکوشکا بیچیمی یایقین‌دیر فارسجا  سؤزلوک‌لرده (عمید، دهخدا) داها چوخ "بؤیوک پنجره، دابانسیز قاپی" دئمک‌دیر. فارسجادان گلن و دیلیمیزده یایقین اولان پنجره ایسه هیندجه‌دن گلدییی دوشونولور.

11.  آزناشماق(aznaşmaq):"اؤزونو ایتیرمک، یئریندن چیخماق". زنجان‌دان درلنمیش سؤزجوک‌لر آراسیندادیر[2]. سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا گؤرونور. "بیربیرینه گیرمک، شدّتلنمک، قیزیشماق" دئمک‌دیر. فعلیمیزین آزماق فعلینه دایاندیغی آچیق‎دیر. آنجاق ـناشماق اکی‎نین آچیقلانماسی گره‌کیر. تیتسه بونو دوشونرک، آزیشماق(azışmak) "قیزیشماق، شدّتلنمک" فعلینه باغلاماغا چالیشیر و آیریجا آرناشماق فعلینه گؤندریر. آرناشماق(arnaşmak)، آنادولودا "هؤرمک و یا توخومایا باشلاماق، ناخیش سالماغا باشلاماق" دئمک‎دیر و تیتسه‎نین  یازدیغی کیمی اسکی تورکجه‌ده *آرماق(=توخوماق، ائشمک. آرغاج و اریش ده بو فعل‌دن گلیر. باشقا بیر یازی‌دا گتیرمیشم)دان گلدییی‌نی یازار. اونا گؤره بیر ـناشماق اکی وار سانکی. آنجاق اؤرنک‌لرده فعلین کؤکو آچیق ده‌ییل‌دیر. بیر باشقا اؤرنک ده، گَرنَشمک (gerneşmek)دیر. بونون قارشیلیغی یازی دیلینده گرینمک‌دیر و گَرمَک(=چکمک، چکیب برکیتمک) فعلینه دایاندیغی سؤیله‌بیلیر. آنجاق گرینمک فعلینه ـشـ/-ş- اکی گلیرسه(بیرلیک‌ده‎لیک معناسیندا ده‎ییل، آلیشماق فعلینده اولدوغو کیمی بیر تک‎کیمسه‎لی اک اولاراق)، گرنشمک الده ائدیله‎بیلیر. نتیجه اعتباری ایله بیر دؤنوشگونلوک(انعکاسی) اکی اولاراق ن- اکی ایله گرینمک ده، گرمک دن الده ائدیلمیش‌دیر. بیر ایکی بنزر اؤرنک ده قالدی. اونلارا دا بیر گؤز آتالیم:

1.      چاخناشماق:"ازدحام اولماق، دولوپ-داشماق". آنادولوداکی چاقناشماق و چاغناشماق "دانیشماق، گؤروشمک" بلکه فرقلی دیر. بیزیم چاخناشماق شوبهه‌سیز چاقماق>چاخماق "بیربیرینه ده‎یمک" فعلینه دایانیر.

2.      خیرناشماق:"جوانلار آراسی ظارافات، بوغوشماق، گوله‎شمک". بو فعلین، آنادولودا گؤرولن "خیریشماق" (xırışmaq) فعلی "عناد ائتمک، بوغوشماق، دالاشماق" ایله ایلگی‌لی اولابیله‌جه‎یینی دوشونمه‎لییک. آنجاق آنادولودا و آذربایجان‌دا، بیلدیییمه گؤره *خیریماق و یا *خیرینماق فعلی یوخدور. البته کی خیریشماق بئله بیر فعله دایانمالیدیر. نه ایسه فعلین کؤکونده سس تقلیدی اولدوغو آچیق‎دیر.

3.      سیرناشماق(sırnaşmak): آنادولودا و تورکیه تورکجه‎سی‎نین یازی دیلینده واردیر:" دیرناق‌لا یاپیشماق، دیرناق‌لاماق، سوواشماق". نیشانیان، یئرلی آغیزلاردا سیرناق "دیرناق" سؤزجویونه دایاندیرماغا چالیشیر. اما آددان فعل قوران بیر ـشـ/ -ş- اکی تورکجه‌ده یوخ. من بیلنی تورکجه‌ده بیر سیرینماق(sırınmaq) "دایانماق، ساغلامجا تیکمک" فعلی وار. بو ایسه گؤزلجه تانیدیغیمیز سیریماق "تیکمک، بؤیوک تیکیش‌له تیکمک"دن گلدییی آچیق‌دیر. او زامان سیرناشماق، سیریماق فعلینه دایاندیریلمالی و بئله‌جه مساله‌سیز و پورچوکسوز آچیقلانیر.

4.      آیناشماق(aynaşmak):"سیرناشماق، سوواشماق، گیریشمک و.." آنادولو آغیزلاریندا وار. فعل کؤکنی آچیق ده‌ییل‌دیر منجه.

دئمک بیر ـناشماق اکی‌نین وارلیغی،- دؤنوشلولوک اکی اولان ـنـ ایله ـشـ اکی‎نین بیرلشمه‎سی‎ندن اورتایا چیخابیلن-  دوشونوله‎بیلیر.



[1]  اردبیل آغزیندان گتیردیییم سؤزجوک‎لر بو قایناق‌دان آلینمیش‎دیر: رحیم غلامی گنج‌آبادی، اردبیل یئرلی سؤزلری، ائل دیلی و ادبیاتی، 20.سایی، 1385.

[2]  ابوالفضل ملکی زنجانی، زنجان یئرلی سؤزلری، ائل دیلی و ادبیاتی، 15. سایی، 1384(یای).135.ص




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
رضا جنتی
سه شنبه 7 آذر 1396 03:20 ق.ظ
بیز ده
zubun دئیه‌ریک
zobun دئییل
خوی
پاسخ محمد اردم : ساغ اولون zobun قوشاچای سؤیله‎ییشی دیر..
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo