تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - عناصر ترکی در تاتی طالقانی-1

عناصر ترکی در تاتی طالقانی-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 28 آذر 1396-08:55 ب.ظ

تاتی عنوان کلی زبان‎های غیرترکی است که در جوار مناطق ترک‎نشین یا داخل آن جوامع بدانها تکلم می‌شود. این تعبیر قدمت زیادی دارد و در جایی از اتیمولوژی آن بحث کرده‌ام. اما در آذربایجان، گروههایی که تات خوانده شده‌اند، عموماً نسبتی-ولو دورادور-با هم دارند. تاتی خلخال، تاتی تاکستان و طالقان شباهت‎های زیادی دارند و احتمالاً همگی با تالشی مرتبط بوده‌اند. شاید هم، همۀ اینها از آن بلاد به سایر نقاط مهاجرت کرده‌اند. باری در تداوم تحقیق روی عناصر ترکی در مناطق سرحدی ترکی، این بار عناصر ترکی را در تاتی طالقانی تحلیل می‌کنیم. منبع ما کتاب زبان تاتی و گویش طالقانی آن است که توسط گویشوران آن زبان تألیف شده[i] و علی‌رغم مقدمۀ مغشوش و مملو از مطالب تکراری و بدون رفرنس و منبع، برای مقصود ما قابل اتکاست. در لابلای الفاظ ترکی، گاهی کلماتی خواهد آمد که منشأ غیرترکی دارند و احیاناً از مجرای ترکی در تاتی طالقان دخیل شده‌اند. مطابق معمول، الفاظی که سابقاً تحلیل شده‌اند، به اختصار برگزار خواهند شد.

1.      اچرد(açerd):باز کردن(ص30). کپی از فعل آچماق ترکی است.

2.      آداش(dāşā):برادر/داداش(ص30). آیا تطور یافته از داداش است که در آن صورت حذف صامت آغازین غیرعادی می‌نماید؟ احتمال قویتر آن است که آداش(=همنام، دوست) اتیمون باشد. گرچه این لفظ در ادوار اخیر به معنی همنام شهرت یافته، اما در اعصار قدیم، بیشتر به معنی دوست بوده و اتیمولوژی آد+داش باید متأخر باشد و اصل کلمه متفاوت بوده است.

3.      اروتن(arutan):لایروبی کردن، برداشتن ته مانده(ص32). کپی از فعل آریتماق<آروتماق است که احتمالاً فرم محلی اش یعنی لهجه‎یی که لفظ تاتی از آن اخذ شده، آروتماق بوده است.

4.      استومه(astuma):قلاب تنور برای گرفتن نان(ص34). از این کلمه و منشأ گرجی آن قبلاً بحث شده است. عجالتاً باید به داده‌های مشابه اضافه شود. کلمه را در ترکی منطقۀ آذربایجان ندیده‌ام.

5.      آل(lā):موجود خیالی(ص37). همان آل [آروادی] معروف است که قبلاً از آن بحث شده است.

6.       الش(aleş):عوض(ص37). رواج کلمه در زبانهای محلّی جالب توجه بوده و قبلاً بحث شده است.

7.      آنا(nāā):مادر(ص40). کلمۀ ترکی قدیمی و معروفی است و محتملاً ریشه در زبان کودکانه دارد.

8.      باجی(bāji): خواهر(ص49). معروف است و قبلاً بررسی شده است.

9.      برغاغه(barqāqe): قورباغه(ص57). قورباغه قبلاً تحلیل شده و فرم تاتی متاتز/مقلوب همان لفظ است.

10.  بزک(bazok):آرایش/توالت(ص59). همان بزک رایج در فارسی استاندارد بوده و از فعل بزه‌مک (bezemek) "آراستن" مشتق شده است.

11.  بُغ(boq):بخار/شرجی(ص62). پیشتر در ضمن بحث از الفاظ ترکی در فارسی همدانی از آن بحث شده است. رواج آن در زبانهای همجوار ترکی جالب توجه می‌نماید.

12.  بقپسّون(baqaposson):قاپیدن(ص63). مصدر جعلی کپی از قاپماق(>قاپیدن) است.

13.  بکوچانسّن(bakuçānosson): کوچ دادن(ص64). مصدر جعلی از کؤچمک(>کوچاندن) و کؤچورمک است.

14.  بورمه(burma):اخته کردن حیوانات اهلی(ص68). در آذربایجان و آناتولی رواج زیادی داشته و اتیمولوژی شفافی دارد: بورماق(=پیچاندن، بیضه‌های حیوان را با پیچاندن/بستن خشک کردن).

15.  بیلک(bilak): مچ دست(ص69). در عموم زبان‌های ترکی رایج بوده و از کلمات قدیمی محسوب می‌شود.

16.  پخر(paxer):اکسیده شده، زنگ زده(ص72). بی‎شک از پاخیر(paxır) ترکی آذربایجانی و لهجات محلّی آن اخذ شده  است. در اصل باقیر(baqır) به معنی مس بوده و در ترکی استانبولی و تاتاری و قرغیزی و.. به همین معنی باقی مانده است.

17.  پیله‌دده(piladada):جدّ، پدرِ پدربزرگ(ص79). جزء دوم ترکی بوده و معنای پدر، پدر بزرگ و جدّ(در لهجات مختلف) دارد. جزء اوّل در تاتی  و تالشی به معنی بزرگ بوده و صورت مدخل مجزایی هم (ص79) آمده است. این نکته، تحلیل حمدالله مستوفی از توپونیم بیله سووار را تأیید می‌کند.

18.     تالان(tālān):هدر، نابود(ص81). تالان در فارسی هم رواجی داشته و از فعل تالاماق(=غارتیدن، چپاول کردن) مشتق شده است.

19.  تکّه(takka):بُز نر بالغ(ص83). تکه در فارسی و سایر لهجات هم رایج بوده و در اغلب لهجات ترکی هم مشهور است.

20.  تُلُم(tolom): چلیک جهت کره‌گیری(ص84). تولوم/تلم در مواضع مختلف مود بحث قرار گرفته است. با تولوق شایع در ترکی آذربایجانی از یک ریشه بوده و در اُزبکی و تاجیکی هم مشاهده می‌شود.



[i]   محمدعلی منوچهری، محمد داوری، زبان تاتی و گویش طالقانی آن، تهران: رسانش، 1390. 207ص.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo