آنادیل‌دن درلمه‌لر-25

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 12 بهمن 1396-03:39 ب.ظ

1.      دانساماق(dansamaq):"دانلاماق، قیناماق". کلمه‎نی میانادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا بؤلگه‌لرده ده وار. داها چوخ دانلاماق فعلی‌ ایله بیرگه ایشله‌نیر. آنادولودا گئنیش بیر جوغرافیادا واردیر؛ اسکی شهیر، آماسیا، توقات، غازی‌آنتپ، سیواس، یوزغات، آنکارا، قیرشهیر، قیصری و.. تیتسه‌یه گؤره، دانساماق، "دان" کلمه‎سینه دایانیر. دان دیلیمیزده "تعجب ائتمک، عجایب سایماق، غریبسه‌مک" معناسیندادیر و ایندی ده یاشار. دانلاماق فعلی ده بو کؤکه دایانیر. تورکیه تورکجه‎‌سی‎نین یازی دیلینده یئر آلمایان بو ایکی فعل‎دن، دیلمیزده دانلاماق یایقین‎دیر و یازی دیلیمیزده ده وار. دانلاماق‌دان، دانلاق دا تؤره‎دیلیب‎دیر. منجه دانساماق دا، یازی دیلینه آلینابیلر. دان اسکی تورکجه‎ده‎کی تانگ(taŋ)دان گلیر. فارسجا و تورکجه‌ده وار اولان تانسو< تانسوق<تانگسوق/تنکسوق دا بو کلمه‎نین بیر تؤره‌مه‎سی ساییلیر.

2.      قوندارماق(qondarmaq):"اویدورماق، جعل ائتمک، دوزمه‎جه یاراتماق". تورکجه‎میزده سون درجه یایقین‎دیر. اؤزللیک‎له "قوندارما" صفتی گونلوک دیل‎ده "مصنوعی، دیَرسیز، اویدورما، مجعول" معنالاریندا چوخ گؤرولور. سؤزجوک بو حالی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندا یوخ. آنجاق کؤکنی آچیق گؤرونور؛ قونماق فعلی. فعل‌دن فعل قوران بیر ـدارماق اکی ده یوخ دیلیمیزده سانکی. آنلاشیلان بوردا و بیر ایکی باشقا اؤرنک‎ده، -dVr- اکی‎نین ده‎ییشگه‎سی ایله قارشی-قارشییاییق. دیلیمیزده دؤندرمک وار(دانیشیق دیلینده بعض‌دن:چؤندرمک). دؤندرمک آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی قایناق‌لاریندا وارسادا، بوگون یازی دیلینده دؤندورمک(döndürmek) وار یالنیزجا. گؤندرمک فعلی ده بنزر بیر ده‎ییشگه اولمالی‎دیر. تیتسه‎یه گؤره، کؤندگرمک(köndgermek)دن گلیر. بو فعل ایسه بیر کؤنمک(könmek) "دوغرولتماق، دوز قیلماق" فعلینه دایانمالی. کؤنمک اسکی تورکجه‎ده وارایدی و بیر قیسیم یئنی تورکجه‎لرده ده واردیر. کؤنی(köni)، اسکی تورکجه‌ده "دوغرو، دوغرولوق، حقیقت، عدالت" کیمی معنالاردا ایشله‎نیردی. نه ایسه قوندارماق فعلینه دؤنرسک، قونماق "قویولماق، اوتورماق" معنالاریندا اولدوغو بیلینیر. بیر خالق اویونو اولان قوندوم-قوشدوم(فارسجاسی: دوز)، مؤهره‌لرین قویولماسی/ قونولماسی ایله اوینانیر. بو دوزمک ایشی، بیر آز "دسیسه" معناسی قاتیر ایشلره(فارسجادا "دوز و کلک" دئییمی‎نه ده دقت ائدین). فارسجادا بساط چیدن/ دسیسه چیدن و..کیمی و تورکیه تورکجه‎سینده "ترتیب" کلمه‎سینه دقت ائدیلمه‎لی. او زامان، قوندارماق= قوندورماق اولوب، نسنه‌لری بیربیری‎نین یانینا قویماق دئمک‎دیر. بو دوزمه/دوزمه‌چیلیک ایشی، یانلیش و گیزلی بیر ایشلرین گؤرولدویونه ایشارت سانیلیر. اوردان، قوندارماق "دوغرو اولمایان، دالدا‎دا  گؤرولن ایش و.." کیمی معنالار قازانیر و قازاندیریر.

3.       چیگدم(çiydem/çigdem):"بیر چیچک، زعفران جینسی وحشی بیتگی". تورکیه‌ده یایقین قیز آدلاریندان ساییلیر. آذربایجان و قاشقای تورکجه‏سینده ده گؤرولن کلمه، تورکجه‎میزده اویغور یازی‎لاریندان بری بیلینیر. کلمهنین کؤکنینه گلینجه، نیشانیان کلمه‏نی اسکی تورکجه‎ده‌کی ییگده (> ایگده>اییده) سؤزجویونه باغلاماغا چالیشار. بیر-ایکی اؤرنک‎ده چ<ی ده‎ییشیمی وار اسکی تورکجه‎ده. آنجاق منجه کلمه‎نین چیگیت(=پانبوق چرده‌یی/دَنی) سؤزجویو ایله داها گوجلو باغی اولابیلر. بیلدیییمیزه گؤره، چیگده تورکجه‎ده "عنّاب" قارشیلیغی‎دیر. عناب ایله اییده‎نین اوخشاری دا آچیق‌دیر(عناب عربجه‎ده "عنب" اوزوم‌ دن گلیر). آیریجا چیگه(=چییه>چییه‎لک)ده "گیلانار/آلبالو" معناسیندادیر تورک دیللرینده. منجه بو ایکی سؤزجوک(چیگده ایله چیگه)، چیگین کلمه‎سییله باغلانتیلی اولاجاق‎دیر. چیگیت سؤزجویونه ـدَم اکی گتیریلینجه چیگیت+ـدم> *چیگیتدم> چیگیدم>چیگدم ال‎ده ائدیلیر. آنجاق ییگده>ایگده ایله بو سؤزجوک‎لرین بنزرلییی ده دقت چکیجی‎دیر.

4.      اوخماق(oxmaq):"سرایت ائتمک(مریضلیک)". کلمه‏نی میانادا ائشیتمیشم. سانیرام بعضی‌ یئرلی لهجه‎لرده ده واردیر. آنادولو آغیزلاریندا بنزر بیر سؤزجویه راست گلمه‎دیم. آنجاق عثمانلیجادا، یوقماق (yokmak) واردیر و اونون ده‎ییشگه‌لری یوخاماق/یوقاماق دا قایناق‌لاردا گؤرونور(تاراما سؤزلویونه گؤره). ایکی معناسی وار بو فعل‌لرین: "1. ال سورتمک، توخونماق، یوخلاماق. 2. یوخ ائتمک". آنلاشیلان دیلیمیزده‎کی یوخلاماق فعلی ده بو فعل ایله ایلگی‎لی اولاجاق‌‎دیر. نیشانیان، یوخلاماق فعلینی، "وارمی؟ یوخ مو؟" عبارتی کیمی دئییم‎لردن قایناقلاندیغی‎نی دوشونور. اما اوخماق/یوقماق فعلینی یوخ/یوق سؤزجویونه باغلاماق مومکون گؤرونمور. مریض‌لیک‌لر داها چوخ بیربیرینه توخونماق‎لا یاییلدیق‎لاری اوچون، بیزیم سؤزجوک‎ده بو اؤزل معنانی قازانیب‎دیر. کلمه باشی ی/y دوشمه‎سی‌نین باشقا اؤرنک‌لری ده وار: یوزوک>اوزوک، یورک>اورک و..

5.      شَهْره(şehre):"اتین یاغلی، دامارلی‎سی، شینتیر". سؤزجوک یئرلی فارسجا آغیزلاردا دا وار. مثلا مشهد آغزیندا، شلهه(şolha) اولاراق گؤرونور. اسکی فارسجا قایناق‎لاردان بسحاق اطعمه دیوانی ندا وار. دهخدا باشقا قایناقلاردان دا اؤرنک‌لر وئریر و شحله/شحره و شهله کیمی ده‎ییشگه‎لرینی ده گتیریر. آنلاشیلان کلمه عربجه‎دیر. معین و عمید سؤزلوک‎لرینده، شهله گؤرونور و عمید شرحه ایله بیرلشدیرمه‎سینی، چگینگن اولسادا، دیله گتیریر. بو ایسه جدّییه آلیناجاق بیر فیکیردیر. عربجه‌ده شرحه "ات تیکه‎سی، قویروق پارچاسی، کسینتی" کیمی معنالاری واردیر و بیلیندییی اوزره تشریح(=آناتومی) معناسی دا بوردان گلیر. آنلاشیلان عربجه سؤزجوک، ایران دیل و لهجه‎لرینه گئچرک، یاییلیر و تورکجه‎میزه ده فارسجا یولویلا گلیب‎دیر.

6.       پیلته(pilte):"نفت/یاغ چیراقلاریندا یاغا/نفته باتیریلان و ائشیک‎ده‌کی اوجو یانان ایپجیک؛ فتیله، ال ایله سورتوله‌رک اینجه بورو حالینا گتیریلن هر زاد". کلمه‎نین اسکی فارسجاداکی پَلیته سؤزویله ایلگی‎لی اولدوغو، ایلک باخیش‎دا سئزیلیر. عربجه‌ده بلیطه، آشاغی-یوخاری اریشته دئمک‎دیر و بیر عرب یئمه‎یی اولان بلالیط، ماکارونی/اسپاگتی کیمی بیر یئمک‎دیر. پیلته آذربایجان دان باشقا، قارص‌دا دا وار. آرتوین‎ده، "اَیریلمک اوچون دارانیب یوماق حالینا گتیریلن یون" معناسیندادیر. یئرلی آغیزلاریمیزدا، "آیاق آلتیندا آیاقلاناراق، دووارا قویماق اوچون و یا تندیر قویماق اوچون ایشله‌نن و لوله‌لنن پالچیق" دا پیلته آدلانیر. نه ایسه فارسجا سؤزجوک، کلاسیک متین‌لرده ده یایقین‎دیر. پیلته ایله فتیله‌نین بنزرلییی دقت چکیجی دیر. فتیله(تورکیه‌ده فیتیل(fitil) بیچیمی‎نده‌دیر)، عربجه فَتَل "بورماق، هؤرمک" فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر. باشقا سامی دیللرده ده بنزرلری وار؛ آرامجا/سوریانیجه‌ده pathil "ایپ" دئمک‎دیر و بنزرلری باشقا سامی دیللرده ده وار. او زامان فارسجا پلیته‌نین ده آرامجادان گلدییی سؤیله‌نه‌بیلر. بنزر آرامجا آلینتی‎لاری اؤنجه‌لری ده یازمیشدیق.

7.      قاجینماق(qacınmaq):"[اؤزللیک‌له کؤرپه‌لرده] باشین آرخایا دوشمه‎سی". اؤرنک اوچون "الینی قوی اوشاغین انسه‌سینه، بویونو قاجینار". کلمه بو بیچیمی ایله آذربایجان تورکجه‎سینه مخصوص گؤرونور. آنادولو و تورکیه‎ده قاچینماق(kaçınmak) فعلی "بیر ایشی گؤرمک‎دن چکینمک/چکیلمک، اوزاق دورماق، اجتناب ائتمک" وار. معنا باغی اوزاق گؤرونسه‎ ده، آچیق‎دیر. اؤزللیک‎له دیوان لغات الترک‌ده گلن، قاچینماق فعلینه باخیرساق، "قاچار کیمی گؤرونمک" معناسی، فعلین قاچماق "سرعتله گئتمک، بیر یانا آخماق و.." فعلی‌ندن گلدییی گؤستریر. منجه قاجینماق و قاچینماق، ایکی‎سی ده، یازی دیلیمیزده یئرلرینی آلابیلیرلر. 

8.      تیزیقدیرماق(tızıqdırmaq): رحمتلیک ساعدی‎نین یازدیغینا گؤره مشگین‎ده "فراری دادن" قارشیلیغی اولاراق واردیر. کلمه‎نی بو بیچیمی ایله آنادولو آغیزلاریندا گؤرمه‎دیم. آنجاق تیزیقماق(tızıkmak) "قاچماق، سگیرتمک" معناسیندا واردیر و یایقین دا ساییلیر. آیریجا آدانا'دا تیزارماق(tızarmak) "قاچماق" معناسیندا واردیر. سیواس‌دا، دیزقیرماق "قاچماق" دئمک‌دیر. آذربایجان‌دا دا دیزقیراق (dızqıraq) "قورخاق، اورکک"(آشاغیلاییجی معناسییلا) واردیر. بونلارین هامیسی‎نین "دیز/تیز" سس تقلیدیندن گلدییی آنلاشیلیر. "بیر دیز سسی ایله قورخوب قاچماق" آنلاییشی‎ندان ایره‌لی گلمه‌لی‌دیر کلمه و تؤره‎مه‌لرینده‌کی آنافیکیر.

9.      جورتان(cortan):"یاغسیز آیران، یاغسیز یوغورت". آذربایجان‌دا جورتدان(cortdan) بیچیمی ده وار. قارص، ارزروم‌دا "آیران چؤکونتوسو"(دیبینه یاتان‌لار) و آرتوین‌ ده جورتو(corto) "قایماغی آلینمیش سوت‌دن حاضیرلانان پنیر" دئمک‌دیر. جورتان‌'ین ارمنیجه‎دن گلدییی بیلینیر؛ ارمنیجه‌ده ç'or  "قورو" و t'an "یوغورت" آنلامی‌ندادیر. آیریجا ارمنیجه کلمه "قوروت" معناسی دا داشیماقدادیر. سؤزجوک تیتسه‌نین سؤزلویونده یئر آلمامیش‎دیر.

10.  چولقاماق(çulqamaq):"بورومک، اؤرتمک". هادی به‎یین یازدیغینا گؤره چولاماق و چولغالاماق فعلی ده وار تورکجه‌میزده. بوگون دانیشیق دیلینده، "بورومک، سارماق" معنالاری داشییان فعل، عثمانلیجادا دا واریمیش. اما چاغداش آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. تیتسه‌نین یازدیغینا گؤره، عثمانلیجادا چولغاماق (çulgamaq) "سارماق، بله‌مک" اسکی تورکجه‎ده‌کی چوغلاماق(çuġlamaq)دان گلیر. دیوان لغات الترک‎ده، چوغلاماق "باغلاماق، بوخچالاماق" معناسیندادیر. چوغ ایسه "بوخچا، دسته" دئمک‎دیر. او زامان چولغاماق و یان بیچیم‌لری آری-دورو تورکجه ساییلیر و یازی دیلیمیزده ده، گرکلی یئرینی آلابیلر. چوغ (çuğ) بوگون آنادولودا "ییغین، بیریکمیش قار" کیمی معنالارلا یاشاماق‎دادیر.  




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo