قاریشان ایکی اک: ایستک اکی ایله سایما اکی-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 بهمن 1396-03:00 ب.ظ

مارسل اردال´ـا گؤره، بو اک اصلینده بیرلشییک‎دیر و  اسم قوران –(x)G اکی ایله –sA-(ایسته‌مک فعلی قوران اک)دن تؤره‎ییب‌دیر. –sA- اکی اسمه تاخیلدیغی اوچون، ایلک اولاراق اسم قورولور سونرا، بو اک گتیریلیر. اوست‎ده فعل‌لردن بیر بؤلویونون اسمی یوخدور و دوغرودان فعل‌دن تؤره‌میش گؤرونور. اک ایله قورولان فعل‌لرین کاشغرلی زامانی‌ندا دا قیسالدیغی آنلاشیلیر. مثلا دیوان‌دا(فارسجا ترجومه‎سی، 6-575 .صص) بیر شعر پارچاسیندا قیسالمیش بیر نئچه اؤرنک وار: کئچورسه‌مک(kéçürsemek)، اوچورساماق(uçursamaq)، قاچورساماق و.. باشقا یئرلرده کؤرسه‌مک(körsemek)<کؤروگسه‌مک، کلسهمک(kelsemek)<کلیگسه‌مک فعللری ده گؤرولور. آیریجا بوتسه‎مک(bütsemek) "بیتیشمک، [یارادا] توختاماغا اوز توتماق"(فارسجا ترجومه، 556.ص)، یاتساماق "یاتماق ایسته‌مک"، یاپساماق "[چؤره‌ک] یاپماق ایسته‌مک"، یازساماق "آچماق ایسته‌مک"، یاشسادی "گیزلنمک ایستهدی"، یئتسه‌مک "یئتیشمک ایسته‌مک"، ییقساماق "[دوواری، دامی و..] ییخماق ایسته‌مک" ده واردیر. بو اؤرنک‎لره ده دقت ائتمک‌ده فایدا وار؛ یودیساماق(yodısamaq) "یوخ ائتمک/سیلمک ایسته‎مک"، سوریسهمک(sürisemek) " سورمک ایسته‌مک"، کؤریسه‌مک(körisemek) "گؤرمک ایسته‌مک". اردال´ـا گؤره بونلار –IsA- کیمی  بیر اکدن اولاجاق‎لار و –sA- اکی‎نین بیر یان بیچیمی ساییلیر. بو اکی کاشغرلی دئدییی کیمی و  سونراکی دؤنملرده قبول گؤردویو کیمی سانماق<ساماق> سایماق فعلینه "دوشونمک، سانماق" معناسیندا، باغلاماق یانلیش اولماز. چونکو فعل ده بیر ایش گؤرمک دوشونجه‎‏سی واردیر. آنجاق باشقا گؤروشلر ده واردیر بو موضوع‎دا.

گونوموز تورکجه‎سینده بو اک

بو اکین اسکیلرده یاشایان اؤرنک‌لریندن باشقا، بو گون آنادولو و آذربایجان‎دا باشقا چوخ اؤرنک‌لری واردیر. مثلا دیشی‌ حیوانلارین جوتلشمک‌ ایسته‌مه‎سی چوخ یول بو فعلی ایله ایفاده اولونور:

1.      آیغیرساماق(aygırsamaq): قیسراق/مادیان´ین ارکک آت/آیغیر ایسته‎مه‎سی

2.      بوغاساماق(boğasamaq):اینه‎یین کَله گلمه‎سی، جوتلشمک ایسته‎مه‌سی

3.      قوچساماق(qoçsamaq):قویونون قوچ ایسته‎مه‎سی

4.      تکه‎سه‎مک(tekesemek):گئچی‎نین تکه ایسته‌مه‌سی

5.      دووه‎سیمک(düvesimek):"جؤنگه/بوغانین جوتلشمک ایسته‌مه‎سی". بوردا استثنا اولاراق، ایسته‌یَن ارکک دیر. فعلین شکلی ده او بیر اکی ایله قاریشیب‎دیر.

6.       بوغورساماق(buğursamaq):"دیشی دوه/اروَنهنین ارکک دَوه/بوغرا/بوغور ایسته‌مه‎سی

7.      دالاپسیماق(dalapsımaq):"دیشی حیوانین ارکک ایستهمه‌سی". آذربایجان ائشیتمه‌میشم. آنجاق دَلَب (deleb) "دیشی ائششه‎یین ارکک ایسته‎مه‎سی" آذربایجان واردیر. دلب<طلب اولاراق آچیقلانیر.

8.      کورسه‎مک(kürsemek):" *کؤپه‎یین جوتلشمک ایسته‎مه‎سی". بو فعلی بو معنا ایله بیر یئرده گؤرمه‎میشم. آنجاق کورسک(kürsek) "[ایت‌لرده]جوتلشمک ایسته‎مک، جوتلشمک‎ ایسته‌ین کؤپک" یایقین‎دیر و بئله بیر فعله دایانمالی. کور(kür) عثمانلیجادا "دیک‎باش، عنادچی" معنالاری وار. ارکک معناسی و یا باشقا بیر معناسی اولمالی دیر. کورسه‎مک بعضی تورک دیللرینده مایالانماق معناسی واردیر.

9.      چایساماق(çaysamaq):"چای ایستهمک". سوساماق کیمی

10.  دوراقساماق(duraqsamaq):"ایکی گؤنوللو اولماق، شکلنمک". بوردا اکیمیز فعله گلیبدیر سانکی.

11.  بنسه‌مک(bensemek): عثمانلیجادا "منی ایسته‌مک" معناسیندا شعر دیلی‎نده واردیر. تیتسه‌نین گتیردییی اؤرنکده، عؤمر بن مزید´ین اثرینده بو ایلگی چکن بیت گئچر: آخرمه ارینجه دور اولسا عؤمر فرقتین/سن بیلورم بنسه‎مزسون، بن کماهی سنسه‎دوم(sensedüm). بوردا سنسه‎مک "سنی ایسته‌مک" کیمی بیر گؤزل فعل داهی واردیر.

12.  یورتساماق(yurtsamaq):"یورد حسرتی/وطن اؤزلمی چکمک"

منجه بو اک، بوگون ده جانلانابیلر و یئنی کلمه‎لر تؤره‌تمک‌ ده ایشله‌نه‎بیلر. بیر ایکی اؤنری ایله بو اک آراشدیرماسینا سون قویالیم:

1.      بیلسه‌مک(bilsemek): بیلمک/اؤیرنمک ایسته‎مک، بیلگی‎نی سئومک.

2.      گؤرسه‌مک(görsemek):بیرینی گؤرمک ایسته‌مک، اؤزله‌مک.

3.      سئوسه‌مک(sévsemek):سئوگی/سئویلمک ایسته‌مک.

4.      یئنی‎سه‌مک(yénisemek):یئنیلیک ایسته‌مک، نوجویی/نوخواهی کردن.

5.      اونسه‌مک(ünsemek):شؤهرت/آدلانماق ایسته‌مک.

بو اک ایله یارانان فعل‌لردن، اوچ یول ایله "اسم فاعل/ائدیجی آدی" قورماق اولار: ـیَن/ـیان اکی ایله؛ یئنی‎سه‌یَن کیمی.ـرَ/ـار اکی ایله؛ اونسر(ünser) "شهرت‌طلب"، چکیمسر "[رأی]ممتنع" کیمی. و ـَک/ـاق اکی ایله؛ سئوسَک(sévsek) "[کاراکتر] مهرطلب"، سؤوسک "یانشاق" و..

ایکینجی اک

اسکی تورکجه‎ده بیر کؤکلو –sI- اکی ده وار؛ بنزرلیک گؤسترن بو اک اؤنجه‌لری آراشدیردیغمیز –sIG اکی‎نین قایناغی ساییلدیغی کیمی، -sIL اکی‎نین(یوخسول کیمی کلمه‎لرده)ده قایناغیدیر. آیریجا بیر-ایکی ده‌ییشگه‎سی (واریانتی)ده وار. اسکی تورکجه‎ده‎کی اؤرنک‎لری چوخ ساییلماز:

1.      سووسیماق(suvsımaq):دیوان لغات الترک‎ده ایکی اؤرنه‎یی وار؛ سوچیگ سووسیدی(süçig suvsıdı) "شیرنی/دادلی سولاندی، سیوی اولدو". سیرکه(سرکا) سووسیدی "سیرکه سیوی/سولو اولدو/ سو سالدی".

2.      یاغسیماق(yaġsımaq): "یاغ(کره) دادی وئرمک/کره کیمی اولماق". بیر آتاسؤزو گتیریر کاشغری: یاقری یاغی یاغسیماس(=جان یاغی/ایچ یاغی/پی کره دادی وئرمز)(فارسجا ترجومه، 578.ص).

3.      آچیغسیماق(açıġsımaq):"آج دادی وئرمک/آجی‌لاشماق".

4.      قاقسیماق(qaqsımaq):"توْزلانیب قوروماق(یییه‌جک‌لرده)". کاشغرلی، اَت قاقسیدی(=کیفسه‌دی) اؤرنه‎یی‎نی وئریر(فارسجا ترجومه، 557.ص). کلمه بوگون آنادولو آغیزلاریندا یاشار.

5.      قوروغسیماق(quruġsınmaq):"قوروماغا اوز توتماق، قوروشقاماق". 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
داش بولاق
شنبه 21 بهمن 1396 04:31 ب.ظ
سلام اوستاد یورولماییز

قاخسیماق سؤزون بیز چاراویماقدا ایشله‌دیریک

یاغ/کره قاخسیر...
پاسخ محمد اردم : سلاملار
چوخ ساغ اولون وئردییینیز دیرلی بیلگی‌دن اؤترو
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo