آنادیل‎دن درلمه‌لر-29

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 15 خرداد 1397-10:55 ق.ظ

1.      اوجغار/اوجقار(ucqar):"اوزاق‎دا، ال چاتمایان یئرلر. فارسجا:دوردست، دورافتاده". بعض‌دن "اوجغار کندلر" دئییمی‌نده اولدوغو کیمی، مرکزدن اوزاق و عثمانلی-تورکیه تورکجهسینده‌کی "تاشرا" معناسینا یاخین آنلام قازانیر. اوجغار بو معناسییلا، آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز. آنجاق کلمه‎نین کؤکنی و تؤره‎ییشی آچیق ساییلیر؛ اوج(uc)(=نهایت، بیر یئرین/نسنهنین ان سون بؤلومو) و یؤن/جهت بیلدیرن –(G)ArU اکی ایله اورتایا چیخمیش و اصلینده "اوجا دوغرو، نهایته ساری" معناسیندایمیش. بو اک‎دن اؤنجه‌لری بحث ائتمیشدیک. بوردا بیر نئچه اؤرنک وئرمک‎ده فایدا وار دییه دوشونورم؛ ایچری(اسکی تورکجه‎ده ایچگرو)، ایچ کلمه‎سیندن بو اک ایله تؤره‎ییبدیر؛ ایره‎لی<ایلری(اسکی تورکجه‎ده ایلگرو(ilgerü))، *ایل(=قاباق، اؤن)دن گلیر و "ایلک" سؤزجویو ده *ایل+لیک اولاراق آچیقلانیر؛ دیشقاری>دیشاری دا دیلیمیزده واردیر و آچیق ساییلیر. گؤرولدویو کیمی بعضی‌ اؤرنک‌لرده داماقلیق گ/غ سس‎سیزی دوشوبدور. اوجغاردا، آما سس‎سیز قورونوب، کلمه‎سونو سسلی دوشوبدور. نه ایسه منجه یازی دیلینده چکینمه‎ده ایشله‌نه‌بیلر. آیریجا، منجه اوجاری(ucarı)دا، دیشاری و ایچری کیمی، "نهایی، انتهایی" معناسیندا (utmost) اؤنریله‎بیلر.

2.      میدقال(midqal):"قالین بئز/قوماش". داها چوخ یورقان/دؤشک آستاری اولاراق ایشله‌نن قوماش آدی‎دیر. فارسجادا "مدقال" گؤرونسه ‎ده، سؤزلوک‌لرده داها چوخ متقال بیچیمی یئر آلیر. دهخدا'نین بیلدیردییی کیمی، داها اسکی قایناق‌لاردا، متْقالی بیچیمی وار و بونون یانیندا مثقالی شکلی‌نین ده وار اولدوغونو بیلیریک. بوردان آنلاشیلان کلمه اصلینده "مثقالی" ایمیش و ث>ت حادثه‎سی ایله متقالی اولموش. کلمه‎سونو ـی دوشمه‎سی، تورکجه‌ده و اوچونجو شخص یییه‎لیک اکی ایله قاریشدیریلمیش اولمالی. نه ایسه کلمه‌نین دیلیمیزه فارسجادان گئچدییی آچیق‎دیر و عربجه مثقال‌دان گلدییی ده گؤرونور. میثقال (misqal) دیلیمیزده بوگون ده بیر آغیرلیق اؤلچوسو اولاراق(داها چوخ قیزیل، گوموش و..اوچون) یاشار و عربجه ثَقْل(آغیر اولماق) فعلیندن گلیر. مثقال، قرآن‌دا دا گئچر.

3.      آواکا(avaka):"آوارا، پخمه‌جه". آراشدیرماجی‌لارین یازدیغینا گؤره، چاراویماق بؤلگه‎سینده "آواکا-آواکا دولانیر" کیمی دئییم‌لرده واردیر. آنلاشیلان کلمه‎نین بیرده یان بیچیمی-آواکی(avakı)-وار و "دستالات‎سیز، عاجیز" معنالاری داشیماق‎دادیر. آنادولودا کلمه‎یه یاخین آواق(avak) وار قیرشهیر'ده. باشقا بؤلگه‌لرده آواناق، آواناخ(توقات، گیره‌سون و..) بیزیم آواکی معناسیندا گؤرونور. یازی دیلینده آواناق (avanak) بیچیمی یایقین و ارمنیجه‌دن آلینتی اولدوغو بیلینیر. یاواناق(yawanak) ارمنیجه‎ده "ائششک، قودوق" دئمک‎دیر. کلمه‎ده ن/n سس‎سیزی‌نین دوشمه‎سی آلینتی اولماسیندان اولاجاق‌دیر.

4.      اجیر(ecir): اؤزللیک‎له "اجیر چکمک" دئییمی ایچینده "اذیت چکمک، سینسیمک، اینجیمک" معنالاریندا، گئنه چاراویماق‎دان درلنیب‎دیر. باشقا لهجه‌لریمیزده "انسانین اؤز عملی‎نین نتیجه‎سینده چکدییی آجی" معناسیندا دا واردیر. آنادولو آغیزلاریندا-بوگونکو دیلیمیزده وار اولان "ثواب، اوجرت" معناسی یانیندا-"سیخینتی، چتینلیک، گوناه، قیسمت، پای، اذیت" معنالاری دا واردیر و بو سونونجوسو آرتوین‎دن درلنیبدیر. آنلاشیلان بورداکی "اجیر" ده اصلینده عربجه "اَجْر"دیر. آنجاق آنلام قایماسی یاشانیب‎دیر؛ بنزر بیر دوروم دا، مکافات کلمه‏سینده یاشانیب‌دیر. عربجه‌ده "قارشیلیق، جایزه، اؤدول" معنالاریندا اولان مکافات-و بو معنالارلا عثمانلیجا، تورکیه تورکجه‎سی و بعضی باشقا تورک دیللرینده گؤرولن سؤزجوک-فارسجا و تورکجه‎میزده "اذیت، عذاب" قارشیلیغی حالینا گلیب‌دیر. بو گلیشمه‎نین سببی-قارشیلیق کلمه‎سینده اولدوغو کیمی-عملین نتیجهسی‌نین ایکی یؤنلو، منفی/مثبت، اولابیله‎جه‌یی‌دیر منجه. سونرالاری منفی یؤنو/گوناهلار آغیرلیق قازانمیش و مکافات/اجیر سئویلمز، ایسته‌نمز قارشیلیق معناسی قازانیبدیر.

5.      قسدیل(qesdil): سایین نقابی‎نین یازدیغینا گؤره خلیل دیزه‎سی کندینده "دؤرتگول دمیر پارچاسی" معناسیندادیر. سؤزجوک آز-چوخ قدیم دمیریولو و روسلارین چالیشدیغی بؤلگه‌لرده گؤرولور. قسدیل'ین تورکجه‎ اولمادیغی آچیق‌دیر. سؤزجوک روسجا kostıli دن گلدییی راحاتلیق‌لا سؤیله‌نه‌بیلر. آیریجا مشهد فارسجاسیندا، تورکجه آلینتی‌لار اوزرینه یازدیغیم یازی‎دا اوشه‎ندیییم اوچون گتیرمه‎دیییم قوشدلی (=کیچیک کاغیذ پارچالاری)ده بو کلمهدن گلمیش اولابیلر. آنجاق اوردا تورکجه "قوش دیلی" احتمالی دا گؤزدن قاچمامالی. کاستیلی، روسجادا "چوو/میخ، میسمار، ایت جیرناغی و.." کیمی معنالار داشیماق‎دادیر و اصلینده دمیریولونداکی میخ‌لارا وئریلن آدیمیش.

6.       خوْسمات(xosmat):"چیرکین، گوْبود". بو سؤزجویو ده سایین نقابی‎نین آراشدیرماسیندان آلمیشام و سانیرام خلیل دیزه‌سیندن باشقا یئرلرده ده واردیر. دوغو آنادولودا(بایبورت، قارص(ساری قامیش))دا "گئچینمهیَن، شریر آدام، ساتاشان" معناسیندادیر. کلمه‎نین بئله بیر دار آلان‌دا گؤرونمه‎سی یئرلی و لهجه‎لیک(Dialectism) اولدوغونو گؤستریر. منجه سؤزجوک عربجه خصومت‎دن پوزولمادیر و گلیشیمی بئله آچیقلانابیلر: xusumet>*xusmet>xosmat . تورکجه‎میزده سسلی ایتیمی(haplology) اؤرنک‌لری واردیر. بیر اؤرنک میروَت (mirvet)<موروَت(mürvet)<موروَّت/مروّت(mürüvvet) دیر. خصومت "دوشمانلیق، ایجه‌شمه/اییه‎شمه" دئمک‎دیر و صفت معناسینی سونردان قازانیب‌دیر. بونا بیر اؤرنک‎ده "کُلْفَت" سؤزجویودور؛ بیلیندییی کیمی "کُلفه"، تکلیف کلمه‎سییله کؤکدش‎دیر و "یوک، وظیفه" معناسی داشیماق‎دادیر. دیلیمیزده کیفلت(kiflet) "عایله آدامی" دئمک‎دیر و "بئش باش کیفلتی وار/کیفلت‌داردی" کیمی دئییم‌لرده یاشار. آنجاق فارسجادا کلفت "نؤکر کیمی چالیشان/ چالیشدیریلان آدام(و اؤزللیک‎له قادین/قیز)"دیر. سونوج اولاراق بوردا دا بیر معنا ده‎ییشیمی یاشانیب‌دیر. کولفت(külfet) تورکیه‌ده، هله‌ ده "زحمت، سیخینتی، بؤیوک خرج" معناسیندادیر. بیزده‌کی "کیفلت"‎ده بیر کؤچوشمه ده گؤرولور.

7.      هوْو(hov):"یارانین(سویوق یا یئل ائتگی‎سینده) شیشمه‎سی، برکیشمه‎سی". دانیشیق دیلینده "یارا هوْولادی" کیمی دئییم‎لر ایچینده واردیر. کلمه بو بیچیمی ایله آنادولودا وار. آنجاق آنلام باخیمی‎ندان فرقلر گؤرونور. تیتسه سؤزلویونده "مَلْتَم "اَسینتی، یئل، نسیم" کیمی معنالاری وارکن، درلمه سؤزلویونده "هوس، ایستک، شدّت و چتینلیک(هاوانین هووو گئچدی)،اؤفکه" کیمی معنالارلا قید ائدیلیبدیر. کلمه‎نین ارمنیجه‌دن گلدییی‎نی، دانکوف چالیشماسیندا بیلدیریر و ارزروم آغزیندا "یئل، اسینتی" اولدوغونو دا یازار. بیزیم سؤزجوک بوردان می گلیر؟ منجه گوجلو احتمال‌دیر. چونکو یارانین سویوق/یئل‎دن برکیشدییی سؤزجوک‎ده قورونوبدور. آیریجا "چتینلیک، شدّت" ده آنادولوداکی معنالاریندا واردیر.

8.      خیرخیم(xırxım):"یونون یئره تؤکولنی/قیرینتی و تؤکونتوسو". آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا کلمه‎نین اساس معناسی "داوارلارین قیرخیلماسی، قیرخما زامانی"دیر. خیرخیم'ین کؤکنی آچیق گؤرونور. آنجاق کلمه‎باشی خ<ق حادثه‎سی دقت چکیر و گئریله‎ییجی بنزشمه‎ ایله آچیقلانمالی. یعنی ایکینجی هجاداکی خ سس‎سیزی‎نین تأثیرینده بو حادثه یاشانمیش‎دیر.

9.      ترسیکمک(tersikmek):"[مریضلیک] برکیمک، آغیرلاشماق، جانا اوتورماق". کلمه‎نی ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا آغیزلاریمیزدا دا اولابیلر. ترسیکمک'ین قورولوشو آچیق‎دیر؛ ترس+ـک/ـق+ـمک/ـماق. بنزرلری داریخماق<دار، آجیقماق/آجیخماق<آج، گئجیکمک<گئج، بیریکمک<بیر و..بو فعل‎ده، ایشلرین ترسینه گئتدییی و توختاماق یئرینه بترلشدییی قصد ائدیلمیش اولمالی. ترسیکمک'ی آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‎دیم.

10.  قَجَله(qecele):"بیلینن قارغایا بنزه‌ین قوش، ساغساغان". قجله آذربایجان‎دان باشقا، آنادولودا "وان" بؤلگه‎سینده ده گؤرونور. سؤزجویون فارسجانین مشهد آغزیندا گؤرونمه‏سی دقت چکیجی‎دیر. "قجله" ایله اوزون زامان اوغراشدیم. سونوجو بو؛ منجه سؤزجوک آلینتی‎دیر. فارسجا قایناق‎لاردا "کجله" واردیر. دهخدانین یازدیغینا گؤره، جهانگیری، برهان قاطع، آنندراج کیمی سؤزلوک‎لرده کجله، "عقعق/عکّه (ساغساغان)" قارشیلیغی‎دیر.  بیزیم سؤزجوک بوردان گلمیش اولمالی‎دیر. کجله ایسه فارسجادا کلاچه، کلاژه، کلاجه کیمی بیچیم‌لرده گلن و داها یایقین اولان آدین کؤچوشمه‎لی بیچیمی ساییلمالی. آیریجا فارسجا قایناق‌لاردا کلاژاره، قلازار، کلاغچه کیمی ده‎ییشگه‌لری ده واردیر. بوردان کلمه‎نین کلاغچه کیمی بیر آددان می؟ یوخسا کلاغ+زاره کیمی بیرلشمه‌دن می؟ گلدییی فیکری اورتایا آتیلابیلر. منجه فارسجا قوش آدلاریندا سیخ-سیخ گؤرولن ـجه/ـچه اکی ایله تؤره‎ییب‌دیر. نه ایسه قایناق و اساس آدین، کلاغ اولابیله‌جه‎یی گوجلو احتمال‎دیر. بو قوش'ون تورکجه آدی، هله‎ده بیر چوخ دیل و لهجه‎میزده یایقین اولان ساقساغان/ ساغساغان‎دیر. ساغساغان سس تقلیدینه دایانان بیر فعل‎دن، مشهور –(G)An اک ایله قورولوبدور. قجله دانیشیق دیلینده "دانیشقان، یانشاقلیق ائدن" آدامین ایمجهسی(سمبولو) ساییلیر و یانشاق آداما "قجله بئینی یئمیش" دئییلیر. آیریجا گئچمیش‎ده بیر ائوین دووراینا قجله قونسایدی، خبرچی اولدوغو و یولدان مسافر گلدییی دوشونولوردو.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo