قپان و قیزقاپان

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 17 خرداد 1397-01:38 ب.ظ

در خصوص اتیمولوژی قپان بحث‌های متضادی وجود داشته است. در اینجا بنا بر اختصار بوده و صرفاً تحلیل‌های متقن و جدّی مطرح خواهد شد.

چند "قپان" متفاوت اما شکلاً مشابه وجود دارد:

1.      قبان/قپان: در منابع متقدم فارسی و عربی به نوعی ترازوی تک‌پله‌ یا تک‌کفه‌یی اطلاق می‎شده است. عموماً اعتقاد بر این است که قپان از ابداعات رومیان است و لذا انتظار می‎رود که لفظ آن هم منشأ رومی/ لاتین داشته باشد. در زبان لاتین، به زعم محققان، Campania نام ظرفی فلزی بوده که در منطقۀ کامپانیا(در جنوب ایتالیای فعلی) ساخته می‎شد. اسم کامپانیا که همریشه با الفاظ معروفی چون کمپین، کمپ و کمپوس(=پردیس دانشگاه) بوده، احتمالاً از زبانهای سوبسترات-یعنی بومی اروپای قبل از ورود اقوام هند و اروپایی به این قاره-وارد لاتین شده و در اصل به معنای محل/میدانِ مسطح، صاف و هموار بوده است. ظاهراً ظرف مزبور، به عنوان کفۀ ترازوی ابداعی مورد استفاده قرار می‎گرفته است. با این حال محققین، گاهی به منشأ احتمالی یونانی آن هم اشاره کرده و به الفاظی نظیر kapané "کلاهخود نمدی" استناد می‌کنند. گویا شکل کلاهخود مذکور به کاسه و کفۀ قپان شبیه بوده است. باری این قپان/ قاپان در ترکی هم رواج یافته است. البته فرم قپان فارسی قدری مشکل‎آفرین است. زیرا اگر معرّب باشد، باید قبان می‎بود و اگر تصور شود در اصل از فارسی وارد عربی شده، قاف ابتدای کلمه احتیاج به توضیح دارد. شخصیت‌های مشهوری در جهان عرب، نامشان با این وسیله گره خورده است؛ من جمله نزار قبّانی شاعر شهیر سوری و خانوادۀ قبانجی<قپانچی که از خاندان‌های علمای شیعی عراق‌اند.

2.      قاپان(qapan):در زبان‌های ترکی به معنی "تله/دام" رواج داشته و در اصل از قاپغان به همین معنی متحول شده است. قاپغان در ترکی قدیم به صورت اسم هم رواج داشته و اشتقاق آن واضح بوده و از فعل قاپماق(=ربودن) مشتق شده است. از همین فعل است پسوند ـقاپان در اَعلام جغرافیایی فراوانی که بویژه در هیأت "قیزقاپان" مشاهده می‌شود. چند نمونه از مشهورترین "قیزقاپان‌ها" از این قرارند:

2-1. غار/نقش برجستۀ قزقاپان/قیزقاپان در کنار نهر رزان در استانِ سلیمانیۀ عراق که گمان می‌رود ارتباطی با معتقدات زرتشتی داشته باشد.

2-2. قزقاپان: روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان پیرانشهر آذربایجان غربی.

2-3. قزقاپان(تُرک): قریه‎یی تابعِ دهستان کرفتو در بخش مرکزی شهرستان تکاب/تیکان‌تپه.

2-4. داش قیزقاپان/قزقاپان سنگ: روستایی تابعۀ دهستان ساروق در بخش تخت سلیمان شهرستان تیکان‌تپه

2-5. قیزقاپان(Kızkapan):روستایی از توابع بوجاق مجیدیه در ولایتِ ادیرنه(قسمت اروپایی ترکیه).

2-6. قیزقاپان: قریه‌یی از توابع بخش مرکزی استان سیواس

2-7. قیزقاپان: روستایی در ناحیۀ پاتنوس تابعۀ ولایتِ آغری.

علاوه بر این‌ها قیزقاپان‎های متعددی در سایر نقاط و روستاهای ترک‎نشین وجود دارد(در سطح میکروتوپونیمیک). در این قبیل اسامی محتملاً افسانه‌ها و اساطیر محلّی نهفته است. احتمالاً گمان می‌رفته در این نقاط موجودات اساطیری نظیر غولان، اجنّه، شیاطین، پریان و ارواح خبیثه به ربودن دختران اقدام می‎کردند.

3.      قاپان/کاپان: اسمی ارمنی است که در نام شهرکی در مرکز استان سیونیک ارمنستان امروزی باقی مانده و به شهرت رسیده است.کاپان در زبان ارمنی به معنی "معبر" بوده و اغلب مؤرخین اسلامی شهر و ناحیۀ قبان/قپان/کاپان را جزئی از آذربایجان محسوب داشته‌اند(مثلاً رجوع کنید به مادۀ قبان در لغتنامۀ دهخدا). 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
افشار
شنبه 19 خرداد 1397 03:56 ب.ظ
سلام.احتمالا میشه درباب نام گذار زاری جاینام های مختلف بنام قیز قابان این نکته را افزودکه بنا بر اعتقادات محلی:این نام بخاطر این است کهاین زمین ها دختر ها را به کام خود کشیدند تا اسیر دشمن نشوندو عصمت آنها لکه دار نشود...بخاطر همین قیز قابان نامی مقدس بوده است...
پاسخ محمد اردم : سلام
مرسی از نظرتان..ممکن است در افسانه های محلی چنین موتیفهایی هم باشد...خوبست دوستان مطلع نسبت به ضبط و نشر این قبیل عناصر فولکلوریک اقدام کنند.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo