تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - آنادیل‎دن درلمه‌لر-31

آنادیل‎دن درلمه‌لر-31

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 13 تیر 1397-11:10 ب.ظ

1.      مولکه‎زیراق(Mülkeziraq):"اسکی طبابت/اوتاچیلیق‌دا ایشله‎نن بیر داوا/اَم". اسکی داوا آدلاری، فرقلی دیللردن قایناقلانیردی و اؤزللیک‌له هیندیستان و یونان کیمی مدنیت‌لردن گلیردی. آلینتی آدلار، عربجه و فارسجادا یوغرولدوق‌دان سونرا دیلیمیزدن گیرمیشدیرلر. مولکه‎زیراق دا، اصلینده بنزر بیر سؤزجوک‌دور؛ فارسجادا "مُلک ازرق" وارسا دا، داها چوخ "مُقل ازرق" گؤرولور. بو بیتگی تیکیرگه‎سینه(صمغ) اینگیلیزجه‌ده Blue Bdellium آدییلا بیلینیر. آنجاق سون زامانلاردا هیندیستان‌دان گلن آدی یعنی Guggul و یا gugul  ایله تانینیر. "مُقل" سؤزجویونو، عمید و سخن کیمی سؤزلوک‌لر، سوریانیجه/ آرامجا اولاراق گؤستریرلر. الیم‌ده آراشدیرماق اوچون یئترلی قایناق اولمادی. آنجاق داوانین هیندیستان‌دا گلدییی‎نی دوشونورسه‌ک، آدی‌نین هیند کؤکنلی اولدوغو داها منطقلی گلیر. بلکه عربجه مُقل اصلینده هیندجه Gugul/*قُقل‌دان پوزونتو دور. داها کؤکلو آراشدیرماق لازیم. ایکینجی عونصور عربجه ازرق (=گؤی، ماوی)دیر. آما بو داوانین چوخ دا گؤی اولدوغو سؤیله‎مک اولماز. مولکه‌زیراق سوموک آغریلارینا و قورولوق(یبوست) اوچون توصیه ائدیلیردی.

2.      یَه‌وَره(yevere):"گامیشین بیر ایللییی". سایین جواد دربندینین اورمودان توپلادیغی سؤزجوک‎لر آراسیندادیر(ائل دیلی و ادبیاتی، بیرینجی سایی، 1381). سؤزجوک وان(ارجیش) آغزیندا اَوَره(evere) اولاراق "گامیشین بالاسی/بالاغین اوچ-دؤرت یاشیناجان اولانی" دئمک‎دیر. قارص‌دا آوارا(avara) "گامیش، بوزالاق" معناسیندادیر. دانکوف سؤزجویون ارمنیجه‌دن گله‎بیله‎جه‎یی اوزرینده دورار(172.ص). سانیرام قارص‌داکی بیلگی دانکوف'ون گؤزوندن قاچیب‌دیر.

3.      قانتوْر(qantor):"بؤیوک چکی وسیله‎سی، قاپان". عثمانلیجادا یایقین اولان و بوگونکو عرب اؤلکه‎لرینده گؤرولن سؤزجوک، بیر آغیرلیق اؤلچوسو اولاراق دا بیلینیر. اسکی فارسجا متین‌لرده ده سیخ-سیخ گؤرونور. بو سؤزجویو ده اورمو آغزیندان درله‎نن کلمه‌لردن سئچمیشم. اسکی یازیمی قنطار اولان سؤزجوک، لاتینجه Centenariumدان یونانجا یولویلا(kenatrion)، آرامجا و اوردان عربجه و فارسجایا اوزونجا بیر یولچولوق نتیجه‎سی‌دیر. لاتینجه سؤزجوک "یوزلوک، یوزجه، یوز اؤلچو" دئمک‎دیر. اینگیلیزجه و آوروپا دیللرینده‎کی Quintal اصلینده عربجه‎دن آلینتی‎دیر و لاتینجه‎ده‎کی quintale ده عربجه‎دن گئری‎گلمه‎ ساییلیر. قانتار(kantar) بوگون تورکیه تورکجه‎سینده هله‌ده ایشلک‎دیر. اورموداکی بیچیم یعنی کلمه سونو یووارلاشماسی دوشوندوروجودور و آراچی دیللرین تأثیرینده اولابیلر.

4.      پیرپیز(pırpız):"قوش‎لارین یووادا ییغدیق‎لاری چؤر-چؤپ، بیز-بیز دوران توک‌لر". کلمه منجه آنادولوداکی پیرپوْز(pırpoz)(بیتلیس)، پوْرپوز(porpuz)(قارص، ارزروم) کیمی سؤزجوک‌لردن آیریلماز. آنادولوداکی سؤزجوک‌لر، "کؤپوک، کوف(küf)، بار(یئمک‌لرین، میوه‌لرین و.. اوستونده)" معناسیندادیر. بو سؤزجوک‌لر ایسه، دانکوف'ون چالیشماسینا گؤره، ارمنیجه borbos "کوف، بار"دان گلیرلر. سانکی چؤر-چؤپ و دیک دوران توک‌لر ده، "اوزه چیخماق، اوسته قالخماق" معنالاری واردیر.

5.      قیسینماق(qısınmaq):"اوتانیب سیخیلماق، اوتانج‌دان، قورخودان و.. چکیلیب بیر یئره قیسیلماق". آنادولودا داها چوخ "قیتمیرلیق ائتمک، توتوملو (اقتصادی) داورانماق" معناسیندادیر و دیوان لغات الترک‎ده ده، سؤزجویون معناسی بئله‌دیر(بیرده سیدیک توتولماسی معناسی وار). بیزیم لهجه‎لرده، قیسناق "خسیس، قیتمیر" اوسته‎کی فعلین بو آنلامیندان قالینتی‎دیر. نه ایسه فعلین تؤره‎ییشی آچیق‎دیر. قیسماق فعلینه دؤنوشلولوک اکی گله‌رک، قیسینماق ال‌ده ائدیلمیش‎دیر. منجه یازی دیلینده ده، اؤزللیک‌له بئله بیر دویغونو آنلاتان معناسی ایله آلینمالی‎دیر. آیریجا قیسینج(qısınc) "اوتانج/و.. انزوایا چکیلمک" ده تؤره‎دیله‎بیلر.

6.       بیستی(bisti):"کیچیک پول، قاراپول، اَن آز دَیری اولان پول". ائل دیلینده داها چوخ دئییم‎لرده یاشار: "کیشی‎دن بورجومو بیستی-بیستی آلاجاغام؛ بیر بیستی قویمام قالا!". خوروزون پولو آدلی اوشاق ناغیلی‌ندا دا، خوروز یئردن بیر بیستی تاپار و سئوینر. نه ایسه سؤزجوک، گؤرونوشوندن آنلاشیلان کیمی، فارسجادیر و قاجار دؤنمی‌نده(فتحعلی شاه، محمد شاه و ناصرالدین شاه'ین ایلک ایللرینده) ضرب ائدیلن ییرمی دینارلیق/قیرانلیق پاخیر سکّه‌نین آدی ایدی. پاخیر/میس قارالدیغی اوچون، زامانلا بو کیمی پول‎لارا قاراپول آدی وئریلمیشدیر. سون دؤنم‌لره عاید اولدوغو اوچون، بیستی آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز.

7.      تینقوو(tınqov):"مینقوو، بورنوندا دانیشان آدام". اؤنجه‌لری "ماجرالی بیر اک" آدلی یازیدا اله آلمیشدیم. بوردا بیر-ایکی آیرینتی آرتیرماق ایسته‎دیم. یازدیغیم کیمی، *تینغاماق "تینغیرتی سس وئرمک" کیمی بیر فعل‌دن گلمه‌لی‎دیر. بئله بیر فعل آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا یوخسادا، اوندان تؤره‎‌میش عونصورلار وار؛ تورکیه تورکجه‎سینده، تینلاماق(tınlamak) "چینلاماق، میس-روف کیمی قابلاردان چیخان سس"، آنادولو آغیزلاریندان بیله‌جیک‌ده "سس وئرمک، سؤیله‌مک" معنالاریندا واردیر و بیر تینگلاماق/تینغلاماق(tıŋlamaq) فعلینه دایانمالی‎دیر. آیریجا تینغی(tıngı) آنادولودا "تینغیرتی، پاخیر قاب سسی" گؤرونور. تینغیرو(tıngıro) سامسون آغزیندا "زینقیروو" دئمک‎دیر. بونون یانیندا آنادولودا تینغیراق(tıngırak)دا "زینقیروو، دیبک(هاون)(موغلا آغزی)" واردیر. تینغیرداماق (tıngırdamak) ایسه یایقین اولاراق "بوش-بوش دانیشماق، سس چیخارماق" معنالاریندادیر. اوسته یازدیغیم کیمی، تینغیرتی دا، تینغی کیمی"قابلارین جینگیلده‎مه‎سی" آنلامی داشیماق‌دادیر و یایقین ساییلیر. توپارلارساق، *تینغاماق فعلی بو سؤزجوک‌لرله کؤکدش ساییلیر و بو سؤزجوک‎لر کیمی سس تقلیدینه دایانیر.

8.      قوروبَی(qurubey):"دیک‎باش آدام، چالیشماییب اوزاق‌دان باخان، ایش‌دن چکیلن". بیر چوخ یئرلی آغیزدا گؤرولن سؤزجوک، آنادولو آغیزلاریندا یوخ کیمی‎دیر و بیزیم یازی دیلیمیزده ده آزاراق گؤرونر. دئییمین قورولوشو، قورو+بَی(<بگ) گؤرونسه‌ ده، منجه اؤنملی بیر بیلگی گؤزوموزدن قاچمامالی. آنادولو عشیرتلری آراسیندا و کورد برازی ائل بیرلییی(کنفدراسیونو) ایچینده بیر قوروبی(Kurubey) بویو وار؛ بو عشیرتین بیر بؤلومو سوریه‎ و بیر بؤلومو ایسه تورکیه‌ده‌دیر. چوخو کوردجه دانیشسالاردا، تورکجه دانیشان‌لاری دا وار. غازی آنتپ‌ده، قوروجابَی(Kurucabey)، عین‎العرب/کوبانی‌ده قوری‌بَی(Kuribey) و شانلی اورفادا قوروبی اولاراق بیلینیرلر. قوروبی دئییمی بو عشیرت آدیندان گله‌بیلر می؟ منجه آنادولودان آذربایجانا گلن کؤچلر و بوی‎لاری گؤز اؤنونده توتارساق، اولابیلر دئمه‌لیییک.

9.      سوْوخا(sovxa):"میراث". چوخ یول قارغیش دیلی‌نده "یییه‎سیز قالمیش!" یئرینه "سووخایا قالمیش/ قالسین!" و بنزرلری دئییم‌لرده گؤرونور. سؤزجوک کرکوک‎ده، ساوخا(savxa) سؤیله‎ییشی ایله "اؤلودن قالان اشیا" و سویقا(soyka) بیچیمی ایله ارزینجان و ارزروم‌دا بو معنادا واردیر. سانیرام "میراثا قالماق" معناسیندان بیر بؤلوک باشقا معنالار قایناقلانیب‎دیر؛ "اوغورسوز،خئیرسیز، اسکیک". سووقا(savka) قیصری آغزیندا بیر قارغیش‎دیر: "قالماسین! اؤلسون!" کیمی. قونیا لهجه‌سینده، ساوغا(savğa) "آرماغان، هدیه" دئمک‎دیر. اسکی‎شهیر، ایستانبول و موغلا آغیزلاریندا، بیزده‌کی "سوفرا آچما، نذیر وئرمک" کیمی بیر مراسیم آدی‎دیر. سؤزجویون، سووقات کلمه‌سی ایله ایلگی‎لی اولدوغو آنلاشیلیر. گئرهارد دؤرفر اؤنملی چالیشماسیندا(222. نجی ماده) آیرینتی‎لی اولاراق سؤزجویو آراشدیریر. تورک دیللرینده ایکی بیچیم‎ده گؤرولن سؤزجوک‌ده، ـات بیر جمع اکی اولدوغو سانیلیر. کلمهنین اصلینده تورکجه اولدوغو و سونردان موغولجایا گئچیب اوردان بیر چوخ دیله گیردییی دوشونولور. آنجاق کلمه‎نین کؤکنی دویوروجو اولاراق آچیقلانمامیشدیر؛ دؤرفر حتا اسکی ایرانجا بیر دیلدن گله‎بیله‌جه‎یینی ده اورتایا آتار. منجه دیلیمیزده سووخا/سویخا(اؤلو اَینی‎ندن چیخاریلان/سویولان پالتار) سویماق فعلی‎نین تأثیری آلتیندا قالیب و موغولجادان دوغرودان آلینتی‌دیر. آنجاق سووقات فارسجا یولویلا دیلیمیزه و عثمانلیجایا گئچیبدیر.

10.  دَفه(defe):"کرکیت، فرش توخوما داراغی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا وار؛ آیریجا تَفه(tefe) یان بیچیمی ده گؤرونور. دفه فارسجا سؤزلوک‌لرده ده وار و اصلینده عربجه "دَفَّه"دن گلیر. دفّه "ال ایشلرینده ایشله‎نن تاختا"نین آدی‌دیر و بیزیم توخوماچیلیق‌دا ایشله‌نن "قیلیج" آلتی کیمی‎دیر. دفّه چاغداش عربجه‌ده، سکّان قارشیلیغی‌دیر. کلمه‎نین کؤکونده "دؤیمک، تاپداماق، یاخینلاشدیرماق" واردیر. دفه، فارسجا سؤزلوک‌لرده "دَفْته" اولاراق داها یایقین‎دیر. 




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
آیهان همدانلی
جمعه 22 تیر 1397 03:47 ب.ظ
سلاملار دگرلی اوستادیم
بوگون همداندا دا بو کلیمه لر قوللانیر اوزللیکله قانطور همدانین بیر محله سی دیر، چراغ قرمز یانیندا،
سوخا دا همچنین
بیرده که بیستی صفاریلار، طاهریلر و ایران اسلامی نین ایلک ایللاریندا قوللانارمیش
پاسخ محمد اردم : سلاملار
ساغ اولون هر زامانکی کیمی دیرلی بیلگی لرینیزدن اؤترو
آنجاق منجه بیزده کی بیستی بو سون دؤنمه عاید اولمالی
اوره یینیزه ساغلیق
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo