تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - خاچیک/خچیک

خاچیک/خچیک

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 5 مهر 1397-09:39 ب.ظ

روستایی از توابع دهستان سهندآباد واقع در بخش تیکمه‌داش شهرستان بستان‌آباد خاچیک نام دارد و به اعتباری، اسمی منحصر به فرد در میان قریه‌های ایران است. روستایی به نام خاچک در مازندران وجود دارد که محتملاً متفاوت از توپونیم مورد نظر ماست و لذا در اینجا از آن بحث نمی‌شود. باری خاچیک از معدود توپونیم‌های ارمنی در ایران، منهای نقاط واقع در نوار مرزی شمالی و شمال غربی آذربابجان است.

***

از حضور جوامع ارمنی در مناطقی از آذربایجان اطلاعات قابل توجهی داریم؛ اورمیه در حال حاضر هم اقلیتی ارمنی دارد؛ محلّۀ ارمنستان در تبریز در گذشته، وسیع و پرجمعیت بوده است؛ خیابان ارمنستان و قبرستان ارامنه در مراغه حکایت از حضور قابل توجه ارمنیان در این صفحات دارد؛ ارمنی بولاغی دو توپونیم در بوکان/بؤکن و مشکین بوده و سابقاً از تغییر قبیح اسمِ ارمنی بولاغی در بوکان/بؤکن به کانی‎گل نوشته بودم. تعبیر "ارمنی کیفیری" که در مواردی معادل خاچ‌شویان است، در اغلب نقاط آذربایجان اصطلاحی تقویمی است؛ به علاوه ضرب‌المثلهای زیادی وجود دارد که در آنها از ارامنه(به صورت مثبت یا منفی) یاد می‌شود و حتی از زبان ارامنه، مسلمانان مورد خطاب قرار می‌گیرند (مثلاً: ارمنی دییَر: موسلمانین سونکو عقلی یاخشی اولار).

***

بعد از کوچاندن و تهجیر ارامنه به داخل قلمروی صفوی، جمعیت‌هایی از ارامنه در اصفهان و اطراف آن (بالاخص جلفا و فریدن)، چهار محال و بختیاری، عراق عجم(مناطق واقع در استان مرکزی امروزی) و قلمرو علیشکر ساکن شدند. عجیب آن که در این صفحات با توپونیم قابل توجه ارمنی مواجه نمی‌شویم؛ احتمالاً دلیل آن اولاً وضع اقلیت این گروه قومی-دینی(که باعث می‎شد تا اسامی ارمنی نامأنوس و نامفهوم به نظر آمده و رواجی نیابد و کاربرانش اندک باشد) و در ثانی سکونت ارامنه در مناطق از قبل مسکون بوده که موجب می‎شد اسامی سابق حفظ شوند. در موارد متعددی اسامی قراء و قصبات ارمنی‌نشین در این مناطق ترکی است. از آنجا که احتمال تبدیل دین و قومیت اقوام ترک به ارمنی، تقریباً محال بوده(موارد نادر، منفرد و مخفی البته منتفی نبوده است)، علت این امر باید جابجایی جمعیتی و کوچیدن سکنۀ سابق و اِسکان اهالی لاحق بوده باشد. این هم دلیل و قرینۀ محکم دیگری دالّ بر این که بقای توپونیم‌های قدیمی، لزوماً به معنای تداوم حضور اهالی سابق و قدیمی یک محل نیست. عموم این جوامع ارمنی به تدریج به شهرهای بزرگ(نظیر اصفهان و تهران) و از آنجا به اروپا و آمریکا و شاید بیشتر از آنها به جهموری ارمنستان(در عصر اتحاد جماهیر شوروی و بعد از سقوط آن) مهاجرت کردند؛ سرنوشت اقلیت ارمنی آذربایجان هم تفاوت زیادی با سیر حوادث نقاط مزبور نداشت.

***

قرائن دیگری غیر از اتیمولوژی، دلالت بر منشأ ارمنی توپونیم خاچیک دارد؛ در سمت دیگر سهند یعنی توفارقان و آذرشهر امروزی، محلّه‎یی ارمنی‎نشین وجود داشته، موسوم به پَراپر/پره‌پر و اشاراتی هم به قصبات ارمنی در آن صفحات و سمتِ مراغۀ جبال سهند موجود است. در اطراف آذرشهر توپونیم مجارشین به ظنّ قوی ارمنی است؛ ـشین پسوندی تیپیک در این زبان و معادل "روستا، آبادی" است و به نظر می‎رسد که مجار نیز واریانتی از اشکال مختلف لفظ mojir، mejer، mujur و.. است که در زبان ارمنی به معنی "خاکستر، خاکستر همراه زغال" بوده و مجموعاً محل خاکستر و شاید هم روستای تولید کنندۀ زغال بوده است. در آناتولی و ولایت ارجیش قریه‌یی به نام ماجاریش وجود داشت. بنابراین و در مجموع، وجود توپونیم ارمنی در صفحات دور از انتظار نیست. گرچه این قبیل اَعلام نادر بوده‌اند.

***

باری برویم سراغ خاچیک. غیر از خاچیک مدّ نظر ما حداقل دو خاچیک دیگر هم وجود دارد:

1.      خاچیک(Haçik): قریه‎یی از توابع سینجیک در ولایت آدی‎یامان ترکیه که اینک بالقایا(Balkaya) خوانده می‌شود. نیشانیان حدس زده که این اسم کُردی و به معنی "مسیحی" باشد. این حدس نباید صحیح باشد. زیرا علامت انتساب در کردی(نظیر عربی و فارسی) "ـی" است و پسوند "ـیک" (نظیر ـَک فارسی)برای تصغیر و تحبیب مورد استفاده قرار می‌گیرد. لذا خاچیک در کردی(به فرض وجود) معادل "صلیب/خاچِ کوچک" خواهد بود و "خاچی" مفروض، معادل صلیبی خواهد بود. لذا محتمل‎تر همین خاچیک مدّ نظر ماست.

2.       خاچیک(Khachik): اسم قریه‎یی در ولایت وایوتس جور(Vayots Dzor) در ارمنستان و همجوار با خاک جمهوری آذربایجان.

خاچیک اسم عَلم(آنتروپونیم) نسبتاً شایعی در میان ارامنه بوده و شخصیت‌های مشهوری این اسم را داشته‌اند. باری این اسم، مخفّف خاچاطور/خاچاتور(Xaçatur) است که اتیمولوژی شفافی در ارمنی دارد؛ مرکّب از خاچ (=صلیب) است(خاچ در فارسی و ترکی(haç) هم رواج دارد) به اضافۀ "تور"(=داده شده) و مجموعاً به معنی "عطا شدۀ صلیب" و قابل قیاس با اسامی ترکی خداوئردی، تانری‎وئردی>تاری‎وئردی، الله‎وئردی و در اسامی فارسی خداداد، علی‌داد و تئودور در السنۀ اروپایی است.



نوع مطلب : اتیمولوژی  یئر آدلاری 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
هوراند
سه شنبه 10 مهر 1397 06:01 ب.ظ
سایین اردم بی؛ قاراداغین هشته سر داغی اته یینده کیچیک بیر شهر وار:هوراند.آذربایجانین لئریک رایونوندادا پئشته سر داغی اته یینده تالیش ساکینلی اوراند کندی وار.بو هوراند/اوراند نه دئمکدیر سیزجه؟
پاسخ محمد اردم : سلاملار
کسین بیلگیم یوخ...هوراند آدینا بنزر ارمنیجه یئر آدلاری وار آنجاق تالیش بؤلگه سینده ارمنیجه آد گؤزلنمز..
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo