آنادیل‎دن درلمه‌لر-32

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 10 مهر 1397-10:06 ب.ظ

1.      تندیر(tendir):"چؤرک یاپیلان و یئر ایچینده و یا دوواردا قازیلیب ایشله‎نن اویوق". کلمه‎نین فارسجا تنور ایله بنزرلییی و معناداشلیغی ایلک باخیش‌دا آنلاشیلیر. تورکیه‌ده تاندیر(tandır) یایقین ایسه ده، آنادولودا بیزیم تندیر(tendir) کیمی سؤیله‎ییش‌لر ده واردیر. اینگیلیزجه‌یه tandoor اون یئددینجی یوزایل‌ده تورکجه‌دن گئچیبدیر. اما tandoori هیندیستان یئمک‎لریله ایلگی‌لی سؤزجوک اولوب و سون اللی-آلتمیش ایل‎ده هیند دیللریندن بو دیله آلینیبدیر. تنور چوخ اسکی چاغ‌لاردان باتی آسیا دیللرینده گؤرولن و آوئستا دیلینده وار اولان نادیر آلینتی سؤزجوک‌لردن‌دیر. کلمه‎نین نور سؤزو و کؤکو ایله ایلگی‎لی گؤرونمه‏سی سامی کؤکنلی اولدوغونو گؤستریر. تنّور(tennur)>تندیر ده بنزشمزلیک (dissimiliation) حادثه‎سی یاشانیب‌دیر؛ بنزر بیر ایکی اؤرنه‌یه گؤز آتماق‌دا فایدا وار:

1-1.          پئندیر(péndir): "پنیر". آنادولودا دا یایقین‌ پندیر یانیندا پیندیر بیچیمی ده وار. سؤزجویون پنیر'دن گلدییی آچیق‌دیر. بوردا فارسجا اوزون سسلی قیسالیرکن تورکیه لهجه‎سینده ey اولوب، بعضی لهجه‌لریمیزده ایسه ن/n سس‎سیزی ایکی‎لشیبدیر؛ یعنی *pennir اولوبدور و بنزشمزلیک یولویلا بیر نون، دال اولاراق، پئندیر اورتایا چیخیبدیر.

1-2.          حامبال(hambal): بوردا حمّال‌داکی mm بنزشمزلیک یولویلا بیر میم، ب اولوبدور: hammal> hambal

1-3.          جهندم(cehendem):"جهنّم". جهنّم‎ده‌کی nn سس‎سیزلریندن بیری بنزشمزلیک حادثه‎سی ایله د/d اولوب و جهندم بیچیمی اورتایا چیخیبدیر. دیلیمیزده آزاراق گؤرولن جهندم، دانیشیق فارسجاسیندا دا واردیر.

1-4.          فَند(fend):"یوردام، تکنیک، باشاریق". عربجه فنّ‌دن گلدییی آچیق‌دیر. کلمه گونوموز تورکیه تورکجه‌سینده قیسالاراق فن(fen) بیچیمی‌نی قازانمیش. دانیشیق دیلینده "قوجا فندی" یعنی "قوجانین/دیش‎سیزین یییه‌بیله‎جه‎یی میوه‌لر/یئمک‌لر" دئییمی ده وار. فند سونرالاری بیر باشقا گلیشمه ایله فَت(fet) ده اولوبدور. دانیشیق تورکجه‎سینده ـند>ـت حادثه‎سی واردیر و ترسی یعنی ـت>ـند اولایی دا گؤرونور: مملکت> مملکند، کارمت<کارمند و..

2.      جولومک(cülümek):"قورویوب دوشمک، یوخ اولماق". کلمه‌نی یالنیز قارغیش‌لاردا ائشیتمیشم؛"اللری جولوسون!" کیمی. جولومک بو بیچیمی ایله آنادولودا یوخ‌دور. دیوان لغات‎الترک‌ده بو معنادا بیر چولوکمک(çülükmek) فعلی واردیر و منجه سونرالاری اورتایا چیخان چورومک(çürümek) فعلی‌نین قایناغی اولمالی‌دیر. بو وئری نیشانیان کیمی آراشدیرماجی‎لارین گؤزوندن قاچمیش اولمالی. آنلاشیلان چولوکمک گلیشرک، ایکی آیری فعل اورتایا چیخارمیش؛ نه ایسه جولومک یازی دیلینه ده آلینابیلر.

3.      جوروشمک(cürüşmek):"میوه و گؤیرتی‌لرین سویو چکیلرک کیچیلیب ییغیشماسی/قوروماسی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندان یالنیز ایچل آغزیندا، چوروشمک(çürüşmek) بیچیمی‎نده واردیر. دار آلان‌دا اولدوغو اوچون تیتسه سؤزلویونده یئر آلماز. هادی به‌یی دیل دنیزینده، جوروشمک گؤرولمه‎دی. باشقا بیر یازی‌دا، جوروشمک فعلی‎نی اؤتری اولاراق شاهید گتیردیک؛ منجه جوروشمک، اصلینده چوروشمک اولمالی‎دیر. بو گون چوروشمک فعلی دیلیمیزده یوخدور آنجاق، چورومک "اپریمک، چؤکمک" معناسی ایله واردیر و چوروشمک بو معنادان قایناقلانمالی. دوستلارین بیلدیردییینه گؤره چوروشمک بعضی یؤره‌لریمیزده، "قیریشماق" معناسی دا وار. منجه یازی دیلیمیزه آلینماق‌دا بیر محذور یوخ.

4.      گووه‌مک(güvemek): کلمه‌نی ماراغادا ائشیتمیشم؛ "اونو گووه‌مه‌سین!" کیمی قارغیش‎لاردا. سانکی بیر "بویا-باشا چاتماسین!" کیمی معناسی وار. آنادولو آغیزلاریندا گویمک(güymek) و گوومک "اومود ائتمک، امین اولماق، ایچی راحات اولماق، دایانماق، دؤزمک، صبر ائتمک" کیمی آنلاملاری واردیر. آیریجا آدانا و عثمانیه ده کویمک(küymek) بیچیمی "گؤزله‎مک، گوونمک، دؤزمک" معنالاریلا یاشاماق‎دادیر. آنلاشیلان آنادولوداکی سؤزجوک‌لر ایکی آیری-آما یاخین معنالی- فعل اولاجاق‌دیر؛"گؤزله‌مک، دؤزمک" معنالاری اسکی بیر کویمک(küymek) فعلیندن گلیر. آنادولو آغیزلاریندا گؤیمک(göymek) بو معنالارلا او فعلین قالینتی‎سی ساییلیر. اما "امین اولماق، اومود ائتمک" معنالاری گوونمک فعلی‌نین کؤکونده اولان فعله دایانمالی‎دیر. گوونمک فعلی اسکی تورکجه‎ده کوونمک(küvenmek) اولاراق گئچیر و نیشانیان کیمی آراشدیرماجی‌لارین فیکرینجه کو(و)(kü(v)) "غرور، اؤیونج" کلمه‎سینه دایانیر. اسکی تورکجه‌ده کووَز(küvez) "غرورلو، دیک‌باش" بیر *کووه‌مک(*küvemek) فعلینه دایانمالی. منجه ـه/ـا(-A) آددان فعل قوران اک ایله تؤره‌دیلن بو فعل آراشدیریغیمیز فعل اولاراق یاشاماق‎دادیر. بوردان گووه‌مک(güvemek) فعلی‌نین اصلینده "*غرورلانماق، *افتخار صاحبی اولماق" معنالاری اولاجاق‌دیر. سونرالاری "بؤیومک، روشده یئتمک" معناسی قازانمیش اولمالی‌دیر.

5.      اینمک(inmek):"راحات دورماق، سس‌سیز دورماق". بیرجه "نه اینیر نه دینیر" دئییمی ایچینده یاشار. تورکیه تورکجه‎سینده‌کی اینمک فعلی ایله ایلگی‌لی اولابیلمز. چونکو او فعل بیزده "اَنمک، یئنمک" بیچیم‌لرینده وار. منجه اینمک، اسکی تورکجه‌دن بری گؤرولن و عثمانلیجایا قدر یاشایان انچ/اینچ(é) "راحات، دینج" کلمه‌‎سی‌نین اساس فعلی‌دیر. اینچ/انچ اسکی تورکجه‎ده "اَنچ-دینچ" و "انچ-اَسَن" (راحات-ساغ) کیمی دئییم‌لرده واردیر و "دینج" کلمه‎سی ایله آنلامداش ساییلیر. اینچ/انچ، مارسل اردال کیمی آراشدیرماجی‎لارا گؤره –Xnç اکی تؤره‎مه‌لری آراسیندا یئر آلیر. آنجاق کؤکنینه دَیینمزلر. منجه انچ/اینچ بیزیم بو فعل‌دن و اونون اسکی بیچیمی‎ندن قایناقلانمالی. بو فعلین، دیلیمیزده یاشاماسی و اؤنملی تورک لهجه‌لرینده گؤرولمه‌مه‎سی، دوشوندوروجودور. آنجاق اینمک فعلی‌نین دئییم ایچینده یاشادیغینا دا دقت ائتمه‌لیییک. اینمک-دینمک ایکی آنلامداش فعل‌دن اوْلوشور. دینمک<تینماق(tınmaq) فعلی ده اصلینده "دینجلمک، راحاتلاماق" معناسیندا دا اولدوغونو بیلیریک. تینچ>دینچ(>فارسجاداکی:دِنج) دیلیمیزده قالینتی‌سی دیر بو معنانین. تورکیه تورکجه‎سی‌نده‌کی دیندیرمک(=ساکن ائتمک، آووتماق) بیزیمکی‎نین عکسینه دانیشدیرماق ده‌ییل‎دیر. دئمک "اینمک-دینمک" اصلینده "راحات دورماق، دینج اولماق" معناسیندایمیش. سونرالاری دینمک فعلینده اولدوغو کیمی دئییمین ده معناسی ده‌ییشیبدیر.

6.       اویو(uyu):"قابا آدام، هوْزو، دقت‎سیز آدام". سؤزجوک سانکی آذربایجان ساحه‎سینه مخصوص‌دور. آنادولو سؤزلوک‌لرینده گؤره‎بیلمه‌دیم. کؤکنی اوزرینه منجه ایکی فیکیر اورتایا آتماق اولار:بیرینجی‎سی اویو کلمه‎سی‌ تاریخی تورک دیلینده وار اولان اود(ud) "سیغیر، اینک" سؤزجویوندن گله‎بیلر. بورداکی د>ی حادثه‎سی اسکی تورکجه‎دن اورتا و یئنی تورکجه‎لره گئچیش‌ده سیستملی‌دیر. چاغاتایجادا "اوی" بو معنا ایله واردیر. آنجاق سانیرام اویوماق(=اویماق، یوخولاماق) فعلی‎نین تأثیرینده اوی، اویو بیچیمی قازانیبدیر. ایکینجی گؤروشه گؤره اسکی تورکجه‎ده وار اولان اوگی(ügi) "بایقوش" سؤزجویوندن گلیشمه ساییلابیلر. اوگی معاسیندا بوگون اورمو آغزی کیمی لهجه‌لریمیزده اویو(üyü) واردیر. سانیرام بوردا دا اویوماق/اویماق فعلی ائتگی‎سینده(بایقوش‎لار یوخولو گؤرونورلر)، سؤزجویوموز اویو حالینا گلیب؛ یعنی اؤن سیرادان آرخا سیرایا گئچیبدیر.

7.      شامبیر(şambır):"باشی اَیری، یاریم حلقه کیمی ارسین(گئچمیش‎ده تندیردن کوت، بارداق و.. چیخارتماق ایشینه یاراردیر)". سؤزجویون نه قدر یایقین اولدوغونو بیلمیرم. آنجاق ماراغا و میانا کندلرینده یاشادیغی‎نی بیلیرم. قونشو دیللرده و آنادولو آغیزلاریندا بنزر سؤزجویون گؤرولمه‎مه‏سی، تحلیلی‎نی چتین‎لشدیریر. آنادولودا شامپیری(şampırı) "باش اؤرتوسو"(سیواس، ایچل)، چانپیر (çanpır) (ایسپارتا، بوردور، کوتاهیا) و چانپیری(çanpırı)(موغلا آغزی) "یازما، یایلیق، باش اؤرتوسو" کلمه‎لری شکلیجه بیزیم شامبیرا اوخشارلار. آما معنالاری فرقلی گؤرونور. ترابزون آغزیندا چؤمبر (çömber) بلکه بیزه یاردیمچی اولابیلر؛ چؤمبر "باش اؤرتوسو" دئمک‎دیر؛ داها دوغروسو "باشین اطرافینا ساریلان چارقات" دئمک‌دیر. بوردان آنلاشیلان بوتون اوسته‎کی سؤزجوک‌لر چمبر(çember)دن گلیرلر. چمبر، چنبر و بنزرلری فارسجادان آلینتی‎دیر و بوگون تورکیه تورکجه‎سی‎نین اؤلچونلو دیلینده ده چمبر "دایره" قارشیلیغی اولاراق یایقین‌دیر. آنلادیغیم قدری ایله بیزده‌کی شامبیر دا اصلینده اوجونداکی یاریم حلقه اوچون بو آدی آلیبدیر و بئله گلیشیبدیر. چنبر>چمبر>چامبیر>شامبیر.

8.      پاساناق(pasanaq):"هیس-پاس، زیر-زیبیل، کیفیرلیک". کلمه آنادولو سؤزلوک‎لرینده گؤرولمه‎دی. آما پاساناقلی واردیر:"چیرکلی، کیفیر، کیرلی" دئمک‎دیر. آنادولودا پاساناق یئرینه داها چوخ پاساق(pasaq) وار. پاساق سؤزجویونون ده "پاس"دان گلدییی گؤرولور. پاساناق، بیر بنزتمه-کیچیلتمه اکی اولان-و داها اؤنجه آراشدیریلان ـاناق/ـه‌نَک اکی ایله پاساق‌دان تؤره‎دیلیب‌دیر. پاساناق‌دا بو اکین تؤر‎ه‌تمه‌لرینه اکلنمه‌لی.

9.      هوندوشقا(hinduşqa):"هئشترخان[تویوغو]، هیندوشقا". بعضی بؤلگه‎لریمیزده(مثلا اورمودا) گؤرولن سؤزجوک، آذربایجان جمهوریتی‎نین یایقین و اؤلچونلو(استاندارد) کلمه‏ ساییلیر. قارص دا هیندوشگا واردیر. آنجاق تورکیه‎ده هیندی(hindi) یایقین‌دیر و بو ائوجیل حیوانین باشقا دیللرده‌کی آدلاری کیمی هیند (=یئنی دونیا، آمریکا)دن اولدوغونو بیلدیریر. هیندوشکا روسجادا "هیندلی" دئمک‎دیر. فارسجاداکی بوقلمون اسکی عربجه و یونانجادان گلیر و اصلینده باشقا حیوان آدی ایمیش. یونانجاداکی Xamailon "یئر آرسلانی" دئمک‎دیر. کلمه باشینا، عربجه ده، ابو(=آتا) سؤزجویونه بنزدیلرک بو کلمه گتیریلمیش و ابوقلمون سونرالاری بوقلمون اولوبدور. اصلینده "بورون‌قاپان، بخته‌باخان" یعنی آفتاب‌پرست آدلی حیوانین آدی ایمیش و بوگون تورکیه تورکجه‎سینده bukalemun بو آنلامینی قوروماق‌دادیر. بیزده‌کی هئشترخان (Héşterxan) دا بو حیوانین روسیه یولویلا گلدییی‌نی بیلدیریر. هئشترخان خزر دنیزی‎نین قوزئی‌نده اؤنملی بیر ساحل شهری‌ایدی. بوگون تاتار/تورک نفوسو آزلیق(یوزده اون آلتی) دورومونا دوشموش و روس‌لاشیبدیر. فارسجا قایناقلاردا هئشترخان آدی یئرینه داها چوخ حاجی‌ترخان گؤرونور. آراشدیرماجی‌لارا گؤره، اصلینده بیر حاجی ترخان آدلی شخصیتی‎نین آدیندان قایناقلانیبدیر بو شهرین آدی.

10.  جَلَه(cele):"دوزاق، تَلَه". جله قورماق دئییمی ده وار دیلیمیزده. سؤزجوک آذربایجان ساحه سیندن باشقا دوغو آنادولودا دا(ایغدیر، آرپاچای) وار. جله‌نین بو بؤلگه‌لرده ایکی آنلامی بیلینیر: 1. قیل و یا چؤر-چؤپ‎دن حاضیرلانان قوش دوزاغی. 2. ایلمیک(دویون). مازندران دیلی یعنی طبریجه‌ده "جله واکشیین" تام بیزیم جله قورماق فعلی‌نین قارشیلیغی‌دیر. دهخدا و معین سؤزلوک‌لریندن آنلاشیلان "جُلَّه" فارسجادا "ایپ کَلَفی، ایپ دویونو، ایلگک" دئمک‎دیر و سؤزجوک عربجه کؤکنلی اولابیلر. فارسجا جولاهه(توخویوجو) ایله کؤکدش اولدوغو دا دوشونولور. توخوماق و دویونله‌مک/ایلگک وورماق ایله دوزاق قورماق ایشی‌نین بنزرلییی و حتا عینی‎لییی دقت چکیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
محسن
چهارشنبه 11 مهر 1397 11:06 ب.ظ
سلاملار وتشکورلر اردم بئی
یازیلارین هرزامانکی کیمی یاخشی و گوزل.
من ورزقانلی بیر یولداشیمدان (کونز könez)کلمه سینی ائشیتمیشدیم لجباز و سوزه باخمیان آنلامیندا البته رحمتلیک ایسماعیل حیدری خاطیره و جوک لرینده ده ائشیتمیشدیم. بو کلمه نین اوست ده یازدیغینیز( کووه زküvez) ایله بیر ایلگی سی اولا بیلر سیزجه؟؟؟
پاسخ محمد اردم : سلاملار
ساغ اولون..دوغرودور کؤنز یایقین کلمه دیر...کؤنس بیچیمی ده واردیر...کسین بیلمیرم..کؤنمک "دوغرولماق، دوز دورماق" فعلیندن گلمه سی داها منطقلی گلیر منه
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo