کسکچ(4)

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 14 مهر 1397-08:12 ب.ظ

در ترکی جدید تعداد معتنابهی لفظ با این پسوند ساخته شده است من جمله:

1.      سایاچ(sayaç):"کنتور". از فعل سایماق

2.      سارقاچ(sarkaç):"پاندول". از فعل سارقماق "تکان خوردن، تاب خوردن".

3.      بؤیوتچ(böyüteç):"ذرّه‎بین" از فعل بؤیوتمک.

4.      سوغوتاچ(soğutaç):"کولر/سویوتاچ". از فعل سویوتماق/سوغوتماق

5.      قالدیراچ(kaldıraç):"جراثقال/جرثقیل". طبعاً از فعل قالدیرماق اخذ شده است.

6.       آیراچ(ayraç):"پارانتز". واریانت آییراچ(ayıraç) هم به عنوان معادلی برای "مِلاک، دیفرانسیل[ریاضی]" هم پیشنهاد شده است.

7.      اوره‌تچ(üreteç):"ژنراتور، دینام". از فعل اوره‌تمک "تولید کردن".

8.      بلیرتچ(belirteç):"ظرف[گرامر]، اندیکاتور، شاخص" از فعل بلیرتمک "مشخص کردن، بیان کردن".

9.      باغلاچ(bağlaç):"حرف ربط، ادات ربط". از فعل باغلاق "بستن، مرتبط کردن".

10.  اولاچ(ulaç):"اسم مصدر(gerund)[در زبانشناسی]" از فعل اولاماق "اضافه کردن، علاوه کردن".

11.  قوشاچ(koşaç):"ادات نسبت(copula)[در منطق و زبانشناسی]" از فعل قوشماق.

12.  یانسیتاچ(yansıtaç):"رفلکتور، شب‌نما". از فعل یانسیتماق "منعکس کردن".

13.  توپلاچ(toplaç):"کُلکتور[ترانزیستور]" از فعل توپلاماق.

14.  دوْندوراچ(donduraç):"فریزر[یخچال]" از فعل دوندورماق

15.  تیقاچ(tıkaç):"سوپاپ، درپوش". از تیقاماق/تیخاماق "مسدود/بلوکه کردن".

16.  اوفلچ(üfleç):"فن[پنکه]، ونتیلاتور". از فعل اوفله‌مک "دمیدن، باد زدن".

صفاتی هم با این پسوند وجود دارد:

1.      گولچ(güleç):"خنده‌رو". در آذربایجان اغلب در ترکیب گولش قاباق "بشّاش" مشاهده می‌شود. طبعاً از فعل گولمک مشتق شده که برخلاف افعال فوق لازم است و بی‌مفعول.

د)واریانتِ  ـیچ/ـوچ یا –Uç/-Iç

مثال‌های این واریانت نسبتاً کمترند و فی الواقع با حذف صامت کامی (اغلب در افعال دارای همین صامت) ظاهر شده‌اند:

1.      قاقیچ(kakıç):"نوعی وسیلۀ قلابدار برای بیرون کشیدن ماهی صید شده از آب". علی‌القاعده از فعل قاقیماق "زدن، کوفتن" مشتق شده است.

2.      دؤگوچ(döğüç):"تخماق قصاران". مشابه توققاج فوق‎الذکر است و با واریانت دیگر پسوند ایجاد شده است.

3.      چکیچ(çekiç):"چکش". کلمۀ بحث‌انگیزی است. واریانت چؤکوچ(çöküç) هم در لهجات آناتولی وجود دارد. در فارسی کلمه با واریانت‌هایی چون چکوج، چاکوش و چکّوش در متون نسبتاً متأخر ضبط شده است. چکوش اوستایی نوعی سلاح پرتابی بوده و فقدان لفظ در منابع پهلوی احتمال منشأ اوستایی را تضعیف می‌کند. ضمن آن که منابع متقدم ترکی فرم‌هایی نظیر چکوک(çekük) هم دارند. شکّل مشدّد فارسی(و همین طور اغلب لهجات آذربایجان) هم با توجه به فرم متقدم پسوند و شواهد ادغام آن، قابل توجیه است. با این حال و علی‌رغم رواج افعال چکمک و چاقماق و طیف سمانتیک آنها-که تحلیل ترکی را تقویت می‌کنند-در آن زمینه نباید جانب احتیاط را از دست داد:چکـ[ـمک]+ ـگوچ=*چکگوچ (*çekgüç)> چکوچ>چکوش.

***

بدین ترتیب ملاحظه می‌شود که یک پسوند با تحول تاریخی‎اش، چهار واریانت به وجود آورده است. تنوع واریانت‌ها، امکان‌های اشتقاق جدید را وسعت می‌بخشد و فضای مانور و فرصت گزینش به دست می‌دهد.

 قبل از ختم بحث اشاره کنم که اولاً همۀ شواهد احصاء نشده‌اند و بعید نیست که امثلۀ دیگری در لهجات و مطاوی متون قدیمه وجود داشته باشد که به دلیل تردید در باب آنها و یا عدم اطلاع ذکر نشده‌اند. ثانیاً صامت انتهایی پسوند یعنی ـچ در منابع تاریخی و لهجات آناتولی اساساً به همین شکل است. اما در لهجات آذربایجان تمایلی به سمت ـج<ـچ مشاهده می‎شود. تصور می‌کنم استفاده از هر دو شکل ایرادی نداشته باشد. ثالثاً گاهی به نظر می‌رسد که پسوندی به صورت ـلانغیچ و یا ـلنگیچ وجود دارد. اما اگر مثال‌ها تحلیل شوند، معلوم میشود که این شبه‌پسوند، فی‎الواقع پسوند مد نظر ماست که با افعال مختوم به ـلاماق/ـله‌مک ترکیب شده است:

1.      باشلانغیچ:"مقدمه، دیباچه". از فعل باشلانماق "آغاز شدن".

2.      بیزلنگیچ:"درفش[جهت سُک زدن به حیوانات]، سیخونک". بدیهی است که از فعل  بیزلنمک مشتق است.

3.      پاتلانغاچ(patlangaç):"اسباب بازی شبیه تپانچه برای کودکان". این لفظ قدری متفاوت شده و از واریانت‌های دیگر محسوب می‌شود. اما واریانت پاتلانغیچ(patlangıç) هم وجود دارد. قاعدتاً مشتق از فعل پاتلاماق است و شاید براساس آنالوژی با باشلانغیچ و نظایر آن به وجود آمده است.

4.      آتلانغیچ(atlangıç):"مرز پلکانی بین مزارع". طبعاً از فعل آتلانماق "عبور کردن، پریدن" مشتق شده است.

5.      پیرلانغیچ(pırlangıç):"فرفرۀ[پرصدا]". از فعل تقلیدی-انعکاسی پیرلانماق.

6.       ساللانغاچ(sallangaç): مترادف سالینجاق/تاب بوده و قاعدتاً از فعل ساللانماق "تکان خوردن، تاب خوردن" مشتق شده است. واریانت ساللانغیچ هم دارد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo