تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - تورک فلسفه دیلینه گیریش :1

تورک فلسفه دیلینه گیریش :1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 20 مهر 1397-06:09 ب.ظ

بو یازی دیزی‌سینه گئچمه‌دن اؤنجه بیر-ایکی مساله‌نی آیدینلیغا قاووشدورماق‌ لازیم گلیر:

1.      بوردا یازدیق‌لاریم بیر جیزما-قارا و قارالامادان عبارت‌دیر. دارتیلیب اَلَک‌دن، سوزگج‌دن گئچیریلیرسه منی ده سئویندیره‌جک‌دیر. یعنی کسین، -هرکس گلسین منیم گؤروشلریمی قبول ائتسین کیمی-بیر گؤروشوم یوخ‌دور.

2.      بو یازی‌لار فلسفه درسلری ده‌ییل‌دیر. تورکجه‎نین سؤزوارلیغی، اصطلاح وارلیغی و دئییم وارلیغی اوزرینه‌دیر و یئنی تورک فلسفه دیلینه قاتقی اولسون دییه سونولور. یازی آرالاریندا قبول ائتدیییم و قاتیلدیغیم فلسفی گؤروش‌لردن اؤرنک‌لر ده وار. اصلینده بو فلسفه دیلینه اورتایا قویماق‌ و آراشدیرماق، گلیشدیرمک و آچیغا چیخارماق‌دان هدفیم، دوشونجه، فلسفه و تورکلوک اوزرینه اولان چالیشمالاریمی یازییا تؤکمک و یایینلاماق‌دیر. بو ایش طبیعی اولاراق، نیسبتن/گؤره‌جه اولاراق اوزون زامانا یاییلاجاق‌دیر، عؤمور اولورسا البته.

***

فرقلی دین‌لرده، فلسفه‌لرده، دونیا گؤروشلرینده و دینسی[شبه‌دین] اینانج‌لاردا، انسان وارلیغی‎نین نئچه یؤنو، بوْیوتو[بُعدو] و یا قاتی[لایه‎سی] اولدوغو حاققیندا ده‎ییشیک گؤروشلر وار. اسلام دؤنمی تورکجه‎ متین‎لرده، فارسجا و عربجه فلسفه دیلینده بو قات‌لارا "بدن، روح، نفس" آدلاری وئریلیردی. سونرالاری فلسفه دیلینده-بلکه ده یونان فلسفه‎سی تأثیرینده-"ذهن" ده بو اوچلویه اکلندی. بو یازی‌دا، اوسته‌کی دئییم‌لرین تورکجه‌سی اوزرینه فیکیر یئریدیله‌جک‌دیر.

1.      بدن(body): دیلیمیزده بوگون یایقین‎دیر. فارسجاسی "تن" اولور. یونانجادا soma و لاتینجه‌ده corpus قارشیلیق‌لاری فلسفه دیلینده بیلینمک‌ده‌دیر. تورکجه‎ده گؤوده(gövde) واردیر. اصلینده گؤوده "قول‌لاری، آیاق‎لاری و باشی نظرده آلماقسیزین بدن" معناسیندایمیش. آنجاق بوگون بیر چوخ لهجه و متین‌لریمیزده "بدن" معناسی داشیدیغی گؤرولمک‎ده‌دیر. حتا فارسجایا بئله گئچیب‌دیر(اؤرنک اوچون باخ: فرهنگ سخن، گوده ماده‎سینه). بلکه دیلیمیزده‌کی گوده(güde) "قیسا"دا بو کلمه‌نین بیر ده‎ییشگه‎سی‎دیر و فارسجا کوتاه ایله ایلگی‎سی یوخدور. گؤوده اسکی تورکجه‌ده کؤودؤنگ(kövdöŋ) اولاراق گئچیر و کؤوتَنگ(kövtäŋ) یان‎بیچیمی ده‌ وار. بیلمیرم گودول(güdül) "قولپو سینیق قاب/چؤلمک" کلمه‎سی بو اسکی بیچیم‌دن گله‌بیلر می؟ kövdöŋ>*gövdün>*güdün>güdül . مارسل اردال'ین یازدیغی کیمی کؤوره(kövre) "جسد، بدن" ایله کؤودؤنگ'ون ایلگیسی آچیق گؤرونمور. بوگون تورکمنجه‎ده گؤوره(gövre) هله‌ده یاشاماق‌دادیر. نه ایسه منجه بوگون یازی دیلینده یاشایان گؤوده، فلسفه دیلیمیزده، بدن ایله یان-یانا ایشلک اولابیلر. تورکجه‌ده بو معنادا باشقا سؤزجوک‌لر ده واردیر؛ اسکی تورکجه‌ده یایقین اولان اَتؤز(etöz)>اَتیز و بنزرلری(اَت+اؤز) اولاراق آچیقلانیر. یین(yin) ایسه کلاوزون'ـا گؤره اوچ آیری معناسی واریمیش:"دری، بدن عوضوولری/اورقانلاری، بدن". گؤزوم‎دن قاچان سؤزجوک‌لر ده اولابیلر. تورک دیللرینده وار اولان سؤزجوک‎لرین هامی‌سینا دَیینمک[اشارت ائتمک]گره‌کلی و فایدالی ده‌ییل‌دیر.

2.      ذهن(mind):"انسان‌داکی بیلینج[آگاهی]، دوشونجه‎لرین گلیب گئتدییی آلان". قرآن، حدیث، تصوف و اخلاق کیمی آلان‌لاردا ذهن گؤرولمز. ذهن داها چوخ فلسفه‌چی‌لرین دیلینده و یازی‌لاریندا واردیر. بونا قارشیلیق اولاراق اوسته‎کی قایناق‌لاردا "خاطر، قلب، فؤاد" یایقین‌دیر. اسکی تورکجه بوداچی متین‌لرده کؤنگول(>کؤنول>گؤنول>گؤیول) بوسبوتون ذهن قارشیلیغی‌دیر. خاطر عربجه خطور ایله کؤکدش‌دیر و دوشونجه‌لرین آرد-آردا گلیب گئچمه‌سینی "خاطیر"لادیر. قلب‌ده ایسه "دؤنمک، دولانماق" معناسی آچیق ساییلیر. اینگیلیزجه ده‌کیmind  و کؤکدش‌لری mental و.. اسکی اورتاق هیند-آوروپا دیللرینده *mens- "دوشونمک" فعلینه گئدیب چیخیر. ذهن بیر چوخ قایناق‌دا "دوشونمه گوجو، دوشونه‌جک" قارشیلیغی اولسادا، بونون یانیندا "حافظه، آنلاییش و بئیین" کیمی معنالاری‌دا واردیر. آنجاق چاغداش معناسی ایله یئنی ساییلمالی و فارسجادا دا عثمانلیجادان آلینتی اولمالی‌دیر. چاغداش عربجه داها چوخ "وَعی" ایله قارشیلانیر. یئنی "ذهن" اوچون کسین بیر قارشیلیق تانیمیرام. آنجاق "دوشونه‌جک" اَن اویغون قارشیلیق اولاجاق‌دیر. بو سؤزجوک اؤنجه‌کی یازی‌لارین بیرینده تحلیل ائدیب اؤرنک گؤستردیییمیز کیمی، دانیشیق دیلینده یایقین‌دیر و گئنش معنا آلانی واردیر. بو معنالارین اؤنملی بؤلومو "ذهن" معنالاریلا اؤرتوشور. چونکو دوشونه‌جک‌ده ده "دوشونمه آلانی، دوشونجه‌لرین گلیب-گئتمه‌سی" گؤرولمک‌ده‌دیر.

3.      نَفْس:"انسانین یاشامی و ایستک‌لری‎نین قایناغی". بیر چوخ دیل‌ده نفس ایله روح'ون قاریشدیریلیغی آپ-آچیق گؤرونور. مثلا یونانجادا pneuma اولاراق بیلینن سؤزجوک، اصلینده "هاوا، نَفَس" دئمک‎دیر. بوگون فرانسیزجاداکی pneu "ماشین لاستیکی" بئله بو معنانی قوْرویوبدور. کلمه‎نین لاتینجه تام قارشیلیغی spiritus اولور. اینگیلیزجه و باشقا آوروپا دیللرینده spirit و بنزرلری "روح" دئمک‌دیر. آلمانجا فلسفه دیلی‌نین اؤنملی دئییم‌لریندن بیری اولان Geist ایسه روح معناسی یانیندا(اینگیلیزجه ghost ایله کؤکدش ساییلیر) "ذهن" قارشیلیغی اولاراق دا ایشلک‌دیر. تورکجه قارشیلیغی اوچون باخین سونراکی مادّه‎یه.

4.      روح(soul):"انسان'ین اؤلوموندن سونرا قالیجی اولان یؤنو، بعضی فلسفه و اینانج‎لارا گؤره انسان‎داکی تانری‌دان گلن وارلیق/وئرگی". روحون فارسجا قارشیلیغی‌ "روان"دا اولدوغو کیمی عربجه‌سینده ده روح<ریح "یئل، اَسینتی، گؤزل قوخو"، یونانجاسی پسوخه(psyche) و لاتینجه قارشیلیغیندا دا یعنی‌anima دا "یئل، اسینتی" معناسیندادیر. بو معنالارین اسکی تورکجهده‌کی تام قارشیلیغی "تین"(tın)دیر؛ تینلیغ(tınlıġ) بوداچی متین‌لرده سون درجه یایقین‌دیر و "جانلی، یاشایان دیری [جانور، حیوان]" دئمکدیر. تین کلمهسی‌نین "نَفَس" معناسیندا اولدوغونو دا بیلیریک. بوگون دیلیمیزده تین "اؤلدوروجو قاز[کربون مونو اوکسید]" کیمی معنالار داشیسا دا، اصلینده نَفَس (فارسجاسی: دَم) قارشیلیغی‌دیر و منجه نَفْس کلمهسینه داها یاخین و اونون معناسینا داها اویغون ساییلیر. اسکی تورکجه‌میزده بیرده اؤزوت(özüt) واردیر. و اؤز(öz) کلمهسیندن آیری ساییلیر. کلاوزون'ون فیکرینجه، اؤزوت "انسانین اؤلدوک‌دن سونرا قالان یؤنو" دئمک ایمیش. اؤز ایسه "دیری‌لرله جانسیزلاری آییرد ائدن اؤزللیک(=جان)"دیر. اؤز کلمهسی، کؤکنی و آنلامینی باشقا بیر یازی‌دا آچیقلامیشام. قیساجاسی اؤمک(=دوشونمک) فعلی‌ندن گلیر و دوشونن/آنلایان دئمک‌دیر. اینگیلزجه soul کلمهسی‌نین کؤکونده دنیز معناسی اولدوغو دوشونولور(روح‌لارین دنیزدن/گؤلدن گلدیک‌لری و اورایا گئری دؤنهجک‌لرینه اینانیلیرمیش). منجه بوگون تین کلمهسی نَفْس قارشیلیغی اولاراق آلابیلیریک و علم‌النفس یعنی پسیکولوژی قارشیلیغیندا، تورکیه‌ده اؤنریلدییی کیمی تینبیلیمی (Tınbilimi) منیمسه‌نه‌بیلر. اؤز ایسه اینگلیزجه Self  فارسجا "خود" و باشقا دیللرده‌کی آنلامداشلارینی قارشیلایابیلر. اؤزوت ایسه "روح" معناسیندا ایشله‌نهبیلر. یئنی تورکیه تورکجه‌سینده اؤزوت "عصاره"( extract) قارشیلیغی اولاراق دیریلیتیلمیش و یایقین‌لاشیب‌دیر، آنجاق بو معنانی دا داشییا بیلر. روح معناسیندا کلمه لرین "اؤز، خالص، عصاره" معنالاری دا واردیر.

5.      عقل(reason):"آنلاما گوجو، دوشونمه، سالیب-چیخما، دلیل‌لندیرمه یئته‌نه‌یی(استعدادی، قوهسی)". فارسجاسی "خرد"(<پهلویجه xrad)، اولان دئیییم قارشیلیغی یونانجادا Nous و لاتینجه‌ده intellectus دور. بیر چوخ تورکجه قارشیلیغی وار؛ بیر- ایکی‌سینه اشارت ائدرک بو یازییا سون قویمالییام.

5-1. اؤک(ök):اسکی تورکجه چوخ گؤرونور و اوسته‌کی اؤمک(=دوشونمک) فعلیندن گلدییی آچیق ساییلیر.

5-2. اوس(us): اوماق"باشارماق، بیر ایشین عؤهدهسیندن گلمک" فعلیندن گلدییی بیلینیر و باشقا بیر یازی‌دا دیله گتیرمیشدیم. اوس بوگون تورکیه فلسفه دیلینده جانلانمیشدیر. اوس اسکی اوغوز ادبی متینلرینده یایقین ساییلیر[1]

5-3. آن/آنگ():"بعضی آراشدیرماجی‌لارا گؤره اصلینده "بیتیم، بیتیریم، سرحد(مرز)" معنالاریندایمیش. عقل ایسه نسنه‌لری، یاخشی ایله یامانی، قاوراملاری و..آییرد ائده بیلدییی اوچون، سؤزجوک بو معنانی قازانیبدیر[2]. بوگون آنادولو آغیزلاریندا آن/آغ بیچیم‌لرینده یاشایان سؤزجوک ایله آنماق<آنگماق "خاطیرلاماق" فعلی‌نین ایلیشگی‎سی آچیق اولماسادا، آنلاماق<آنگلاماق فعلی‎نین بوردان گلدییی آچیق‌دیر. بو کلمه‌لرین ایلیشگی‎سی بلکه اوق "هوش" ایله اوقماق "آنلاماق، ادراک ائتمک" قیاس ائدیلیرکن آنلاشیلیر[3].

آیریجا  عقل قارشیلیغی باشقا سؤزجوک‌لرده وار دیلیمیزده. بونلارین بیر قیسمی‌نین قارشی‎سیندا، اسکی عربجه-تورکجه سؤزلوک‌لرده "ذهن" ده یازیلیبدیر.


[1]  بو ایکی فعل و تؤره‌مه‌لرینه دقت ائدین:

اؤمک> اؤک "عقل"، >اؤگه(öge) "حکیم، بیلگه(فرزانه)". اؤگه سؤزجویو، بیلگه "حکیم، علاّمه"<بیلمک سؤزجویو ایله قیاس ائدیلمه‌لی. یئنه بو کؤک‌دن "اؤز"(جان، روح) .

اوماق>اوز(uz) "هنر، باشاری"، >اوس "عقل"، اوق(uq) "هوش، ذکاء"، اوقوش(uquş) "هوش".

بو ایکی فعل اصلینده بیر فعل اولابیلرلر؛ یا بیری آرخاسیرایا گئچمیش ویا اوبیریسی اؤن سیرایا گئچیبدیر. 

[2]  عربجه‌ده عقل، اصلینده "ات‌لارین، دوه‌لرین و..آیاقلارینا، اوزاقلاشماسین‌لار دییه وورولان ایپ، بوخوو، دوشاق"دیر. انسان اوغلونون عقلی ده بیتیم‌لری، حدّلری بیلدیردییی اوچون بو معنانی سونرادان قازانیب‌دیر. عربجه‌ ده و باشقا دیللرده مادّی آلان‎دان دوشونجه و معنوی آلانا گئچن بیر چوخ باشقا سؤزجوک واردیر. بیر اؤنملی اؤرنک ده "حکمه=حکمت" دیر؛ آنلاشیلان اسکی عربجه‌ده "گَم، جیلوو" دئمک‌ایمیش سونرادان "بیلیک، بیلگه‎لیک" معناسینی قازانمیش..

[3]  دوشونمک فعلی ایله ایلگی‌لی سؤزجوک و فعل‌لری باشقا بیر یازی دا اله آلماق گره‌کیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
دوشنبه 17 دی 1397 01:11 ق.ظ
اوسال.باشی سویوق.جلد ترپنمه ین آنلامیندا وار .کوکو هاردان اولا بیلر.
پاسخ محمد اردم : سلاملار
مؤحتملن اسکی تورکجه ده وارساییلان بیر اوساماق>اوسانماق(=ارینمک) فعلیندن گلیر..
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo