آشاغی‎لانما روح حالی-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 3 آبان 1397-02:27 ب.ظ

آشاغی‌لانما شکیل‌لری

کیچیمسه‌مه چوخ فرقلی بیچیم‌لرده اولور. هامی‎سینی بوردا گتیرمک منیم بیلگیمی و بو یازی‌نی آشار. اوست‌ده بیر قیسیمی یازیلدی. بوردا داها چوخ سیاسی سبب‌لردن گلن آشاغی‌لامالار و ان اؤنملی‎سی "غیرانسانی/انسان‎دیشی" گؤسترمک‌ اوزرینده دورولاجاق‌دیر. رواندا'دا توتسی‌لر قیرغین/قتل عام اؤنجه‎سی "بؤجک /قارابؤجک" آدلانیردی‎لار. نازی آلمان‌لار، قاراچی‌لاری، یهودیلری و اؤلدورمک ایسته‌دیک‌لری هر ائله منسوب انسان‎لاری blöde Hunde (=پخمه کؤپک‌لر) و blöde Schweine (=قانماز دونقوزلار) آدلاندیریردی‌لار. بیزیم ده نئجه آدلاندیریلدیغیمیز اورتادیر. بو انسانلیغی دانماق و انسان‎سیزلاشدیرما[1](Dehumanization)، یالنیز اوست روتبه‎لی سیاستچی‌لرین الی ایله اولمور. کلاوس گونتر(Klaus Günther) کیمی آراشدیرماجی‎لارا گؤره، گونلوک یاشام‌دا دا، یاییلمیش اولابیلر. انسان‎سیزلاشدیرما مجازلارلا(متافورلارلا) اولور. ان یایقینی حیوان مجازلاری(animalistic metaphors)دیر؛ بیر اولوسون، بیر ائل'ین عقلینی، مدنی‎لییی‌نی، ادبی‎نی، تربیه‎لی اولدوغونو و اخلاق آنلاییشی‎نی دانیب، آچیقجا و یا اؤرتولو اولاراق حیوان اولدوق‎لارینی بیلدیریر بو مجازلار. هاسلان(Haslan) کیمی آراشدیرماجی‎لارا گؤره، حیوان‎لاشدیریجی انسان‎سیزلاشدیرما (animalizing dehumanization)، اونا معروض قالان انسانین عقلی، اراده‌سی، اخلاق دویغوسو، آنلاما و دوشونجه یئتی(قوه، استعداد)سی‎نی دانیر و یوخ ائدیر. ایکینجی بیچیم، فیزیکی مجازلارلا انسان‎سیزلاشدیرماق‎دیر؛ مثلا انسان‎لاری سویوندورب، گزدیررک، قفس‎لره سالیب محکمه‌یه گتیررک، اوست‌لرینه-باشلارینا بیر زاد‎لار یاخاراق و یا آتاراق اونلاری آشاغی‌لاماق‌دیر. بو یؤندم داها چوخ جانی‌لر اوچون جزالاندیرما یولو سانیلیر.

گولمه‌جه‎لر

اوسته‎کی دوروم‌دان بیر آز یونگول اولان مسخره ائتمک و عمومی آدییلا آشاغی‌لاییجی گولمه‌جه/مزاح (disparagement humor)دیر. لاغا قویماق(mockery)، خورلاماق(contempt) و مسخره ائتمک/ گولونجک ائتمک(ridicule)، آشاغی-یوخاری بنزر دوروم‎لار ساییلیر. بلکه یئرگی(هجو ائتمک) بیر آز فرقلی اولور و بحثیمیزدان قیراق‌دا قالیر.

آشاغی‌لاییجی گولمه‌جه(طنز/مزاح) داها چوخ جوک(گولونجه) بیچیمی‎نده گؤرونور. گولونجه‌لر، اؤبک‌لر یعنی گروه‌لار(قادین‎لار، فلان شهرلی‌لر، تورک‌لر، کوردلر، وکیل‌لر و..)یؤنه‎لیک‌دیر. مسخره/گولونجک(gülüncek) ده دوروم شخصی‌دیر؛ قارشیمیزداکی شخصین اؤزللیک‌لرینه ساتاشیریق.

نه‎دن انسان‎لار آشاغی‎لاییجی گولمه‌جه‎لره باش وورورلار؟ اَن آز دؤرت آچیقلاما وار؛

 بیرینجیسی فروید'ون اورتایا آتدیغی و روح چؤزومونه(پسیکانالیز) دایانان تئوری‎دیر. فروید'ا گؤره، بیز بو گولمه‎جه‌لردن حظّ آلیریق. چونکو گولدوروجو گؤرونوش آلتیندا، محتواداکی دوشمانلیغی گیزله‌دیریک. یعنی دوشمانلیق دویغولاریمیزی توپلومجا قبول ائدیلیر حالا سالیب، دیله گتیریریک. بیلینج آلتنیداکی دورتولر(انگیزه/محرکه) بو یولویلا ارضا اولور و ایچیمیز بوشالیر. نه وار کی ساحه آراشدیرمالارینا گؤره بو یونگول‌لشمه تأیید اولمور.

 ایکینجی‌سی اوستونلوک تئوری‎سی‎(superiority theory)دیر. ایلک اولاراق افلاطون، گولوشو داها آز بختلی/شانس‎سیز آداملارا یؤنه‌لن آلای و خباثت اولدوغونو دیله گتیردی. تامس هابز دا، اَیلنجه و گولوشو، احتشام و گؤرکم (glory) دویغوسونون تجلّی‎سی اولاراق گؤروردو. گولوش، اؤزوموزو باشقالاریلا قیاس ائدیب، اونلارین داها آز شانسلی/باشاریقلی اولدوق‌لارینی گؤروب، سئوینمه‌میز‎دیر. او زامان مغلوب‌لارا گولونمه‎سی، شاشیلاجاق و دان گله‌جک بیر دوروم اولماز. بو گؤروشو سونرالاری گلیشدیرن چارلز گرونر(Charles Gruner)، بوتون گولمه‎جه‌لرین-ضررسیز گؤرونسه‌لرده-دوشمانلیق و سالدیری ایچردیک‌لرینی دوشونر. اونا گؤره باشاریلی گولمه‎جه‌ده، غالب/باسقین اولماق واردیر. آلمانجا Schadenfreude دئییمی (=باشقاسی‎نین آجیسی‎نا سئوینمک) بو تئورینین ایلیک سومویونو آنلاتیر؛ باشقاسی‎نین دوشمه‎سی/باتماسی/ضرر گؤرمه‌سی، بیزی اؤزوموزو داها گؤزل حسّ ائتمه‎یه سوق ائدر. مسخره‎لیک ساده‌جه بو قاریشیما بیر آز گولمه‌جه قاتیر و بیزیم اؤزگه‎نین آجی‌سینا سئوینمه‌میزی توپلومجا قبول ائدیلیر حالا گتیریر. گولمه‎‌جه، طبیعتینه گؤره، جدّی یوروملانمایاجاغینا گؤره، سوْرغولانما(چالش) و اَلَشدیری(تنقید)‌نی گئری‌ده بیراخاراق، هدفینی باسدیریب، سس‌سیزجه بوغور.

اوچونجوسو حاضیرلیق تئوری‎سی(disposition theory)دیر. اوسته‎کی تئوری/قورام‎لارین گلیشمیش بیچیمی ساییلیر. تحقیر ائدیلن هدفلر، بیر گروه/اؤبک'ین دیشیندا اولورسا و نفرت ائدیلیرسه، داها چوخ اَیلندیریجی و گولدوروجو اولور. مثلا یهودیلره، یهودی جوکو دئییلینجه داها آز گولورلر. یهودی اولمایانلار داها چوخ اَیلنیرلر. گولونجه هدفی اولان گروها گؤره بیزیم دوروشوموز(attitude) منفی اولورسا داها چوخ به‎یه‎نیریک او جوکو. مثلا قادین‌دان نفرت ائدن بیر کیشی، قادین‎لارا یؤنلن گولونجه‌لری داها چوخ سئورلر.

دؤردونجوسو اجتماعی کیملیک تئوری‎سی‎دیر. بو مودئلی هنری تاجفل(Henri Tajfel) و اؤیرنجی‌لری اورتایا آتیب گلیشدیریب‌لر. اونلارا گؤره، انسان‌لارین کیملیک‌لری قات-قات(لایه به لایه) اولور. اوست‌ده اشارت ائتدیییمیز کیمی انسان‎لار، مثبت کیملیک بسله‌مک ایسترلر. بونون بیر یولو منسوب اولدوغو گروهو اوستون گؤرمک و گؤسترمک‌دیر. بوردا گولمه‌جه‎لر/گولونجه‌لر انسان‎لارین دورتولرینی(انگیزه) گؤستریر. یعنی گولونجه‌لر او اوستونلویو گؤسترمک و یئرلشدیرمک هدفی ایله یارادیلیر. بوردان، نه‎دن بیر گروها/اؤبه‎یه جوک معنالی/ گولونج اولور، باشقا بیر گروه‌دان اولان‎لاری هدف آلیرسا، گولونج گلمه‎دییی ده آنلاشیلیر. بو گولونجه‎لری ائشیدن‌لرین مثبت اجتماعی کیملیک‌لری و ایستک‎لری دوْیور و ارضا اولور. بو گولمه‌جه‌لرین نتیجه‎سینده، توپلوم‌دا باسماقالیبلار/کلیشه(stereotype)لر یارانیر، یئرلشیر و برکیشیر؛ مثلا تورک فلان اولور، کندلی فلان بیچیم‌ده داورانیر...بو تئورییه گؤره انسانلار، ایلک اولاراق فرقلی دسته‌لره/کاته‌گوری‌لره (social categories) آیریلیرلار(آغ، قارا، اؤیرنجی، قادین و..). بوردا هدف تانیماق/تانینماق‌دیر. سونرا هر کس عاید اولدوغو گروهون کیملییی‌نی آلماغا باشلار. یعنی اؤزونو اؤبک ایله اؤزدش(همذات) بیلر. بونا دا social identification دئییلیر. اَن سون دا، توپلوم ایچی رقابت گلیر. بیزیمکی‎لر(in-groups) و اؤزگه‎لر(out-groups) اورتایا چیخیر. عزّت نفس و اؤزسایقی‎میزی گلیشدیرمک اوچون، اؤزوموزونکو‌لری ترجیح ائدریک. بونا دا social comparison  دئییلیر.

منجه بو تئوری‌لرین دؤردو ده گئچرلی‌دیر. ایلک اوچو داها چوخ فرد/بیره‌یی(bireyi) سویه‎سینه گؤره، اوچونجوسو ایسه گروه‌لار آراسی دورومو آچیقلار.

بیزده نه اولدو؟

سانیرام بیز ایران‌دا بونلارین هامی‎سینی یاشامیش و گؤرموشوک. پهلویلیک دؤنمی‌نده یایقین‌لاشان و دؤولت الی‌ایله یئردیلن ملّت‌لشدیرمه پروژه‎سینده، هرکس فارسلاشمالی‎ایدی. فارس اولمایان‎لارا، دیللرینی و کیملیک‌لرینی بیراخدیرماق، ترک ائتدیرمک و اونوتدورماق اوچون تورک کیملییی درس کتابلاریلا، رومان‌‎لارلا، تاریخ کتاب‎لاری‌لا و سونرالاری فیلم‌لرله، سریال‎لارلا آشاغی‌لاندی. بو دوروم توپلوم‌دا دا، -بلکه اؤنجه‌لریندن وار اولان اما اؤنه چیخمایان و یایقین اولمایان-آشاغی‎لاییجی گؤروشلرین یاییلماسینا سبب اولدو. بونلارین اوزرینه و دؤولتین رسمی کیملیک‎سیزلشدیرمه سیاستی اوزرینه، سندلی-بلگه‎لی یازماق نیتی‌نده ده‎ییلم. ایسته‌یَن‌لر یوزلرجه سنده باخابیلرلر و منجه یوزلرجه سند ده نشر اولونمامیش دوروم‌دادیر. جوک‎لارین دا نئجه‎لییی(کیفیتی)، ایچریک‎لری و محتوالاری اورتادیر. سانیرام بو موضوع اوزرینه بیر آراشدیرما اولمامیش. جودی میثمی، فارسجا کتاب‎لاردا عرب سیماسینی ایشله‌میش، اما تورک‌لرله ایلگی‌لی بیر چالیشما وارسا دا من گؤرمه‌میشم.

بیزیم بو آشاغی‎لانما/کیچیمسنمه حرکتینه قارشی جاوابیمیز نه اولدو؟ اوزونجا آراشدیرما لازیم. آنجاق قیساجاسی، منجه ده‎ییشیک بیچیم‌لرده اولدو؛ شاه دؤنمی بو آشاغی‌لانمانی قبول ائدیب و اؤزللیک‌له آذریچیلیک ادعالارینا ساریلاراق، تورکلوک‌لرینی دانان انسان‌لار آز اولمادی. اؤزللیک‎له سیاسته سوْیونان و دیپلماتیک منصب‌لره گلن‎لر، کسگین تورک قارشیتی اولدولار. بونلار یئنیجه دینلرینی ده‎ییشدیرن آداملار کیمی اؤزلرینی قبول ائتدیرمک و تورکچولوک اتهامیندان اوزاق‎دا قالماق اوچون، تورک دوشمانی اولدوق‎لارینی اثباتلامالی اولدولار. البته تورکجه‌یه قارشی، پهلوی دؤنمی‌ندن اؤنجه و قاجار دؤنمی‎نین سونلارینا دوغرو بیر قارشیتلیق/دوشمانلیق گلیشمک‌ده‌ایدی و آیریجا آراشدیرمالی‎دیر. بیر چوخ تورک، اؤزللیک‌له تهران کیمی بؤلگه و شهرلره کؤچن‌لر، دورومو ایچین‎لشدیریب/ایچلرینی تؤکوب، قیسینیب، سس‎سیزلییی و گیزلی‎لییی سئچدیلر. بونلارین بیر قیسمی بیلینج آلتیندا فارسلارین اوستونلویونو قبول ائتدیلر. حتا دیله گتیرنلری بئله واردیر. دفعه‎لرجه شاهد اولموشام، بیر اوستادی، دوقتورو، یازاری و.. تحسین ائدرکن، اونون تورک اولدوغو آنلاشیلینجا، انسان‎لارین ذهنینده‌کی دَیَری و اؤنمی اریییب و یا آزالیبدیر. بو آغیر روحی باسقی‌لار آلتیندا، تورکون و تورکلویون دَیَرسیز اولدوغونا اینانیب، تورکون تاریخ‎ده قان تؤکمک و شَهَر ییخماق‌دان باشقا ایشی اولمادیغی، ادبیاتی اولمادیغی، دیلی‎نین یوخسول و گوجسوز اولدوغونو قبول ائدیب فارسلارا قاریشیب تورکلویو آشاغی‎لایان‌لار اولدو و حتا فارسچی‌لاردان ایره‎لی گئدن‌لر ده اولدو. تورکلره جوک قوشان و آنلاتان مشهور تورک‌لر اورتایا چیخدیلار. سون زامان‎لاردا گؤرولمه‎یه باشلایان سالدیرقان (پرخاشگر، شیغییجی دئمک اولورمو؟) توتوم‌لو تورک‎لرین بو دوروم دان ائتگی‎لندیک‌لرینی دوشونورم. بو اؤبک ایچینده فارسچی‎لار و یا بعضی فارسلارا قارشی آشاغی‎لاییجی و کیچیمسه‎ییجی سؤزلر و دوشونجه‌لر اورتایا آتیلیر و مثلا فارسجانین، پهلویجه‌نین و.. وارلیغی‎ بئله دانیلیر. بونا یاناشی تورکلوک‎له اؤیونمک‎ ده گؤرونور؛ "سؤز افتخاردان گئدیرسه بیزیم اؤیونه‌جک‌لریمیز فارسلاردان داها چوخ‌دور" دوشونجه‎سی ایله بو آشیری روح حالی، ساغلام دوشونمک و فیکیر گلیشدیرمک امکانی‎نی بؤیوک اؤلچوده اورتادان قالدیریر. مثلا منجه سومرچیلیک و یا باشقا ائل و اولوس‌لاری تورک‎لره باغلاماغا چیرپینماق بئله بیر اؤفکه‎لی-آجیلی روح حالی‎نین گؤسترگه‎سی ساییلمالی. تامام آشیریلیق دوغرو اولماز، اما آشاغی‎لامایا قارشی نه ائتمک اولور؟ دییه سوروشورسا بیری، قیساجاسی بیلیمه، حقوقا، دوشونجه‎یه ساریلمالی دییه‎جییه‌م. آنجاق آیرینتیلارا فرصت قالمادی. گئنه‌ ده یازی اوزاندی...گله‌جک یازی‎لاردا انشاءالله بو موضوعا داها درینلمه‎سینه گیرمه‌یی اومورام.



[1]  اسکی تورکجهده –sXz اکی فارسجاداکی بی- و ناـ اؤن‌اک‌لری کیمی هم یوخلوغو بیلدیریردی هم ده ضدلییی. بو ایکینجی‌سی اونوتمایا اوز توتسا دا، منجه جانلاندیرماسیندا چوخ فایدا وار. دئمک انسان‌سیز ایکی معناسی اولاجاقدیر: بدونِ انسان/غیرانسان(=ناانسان).




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 
محسن
جمعه 4 آبان 1397 12:06 ق.ظ
سلام...
یازینیز درین تحلیل اولونموش بیر یازی...فلسفه و علوم انسانی نین آیری بولوملرینده یازدیغینیز یازیلار دوغرودان یارارلی وفایدالی دیر.داها چوخ اولماسینی ایسته مه لییم اوز نوبه مده...بو جور یازیلاری تورکجه میزده اوخویاندا داها چوخ یاپیشیر
پاسخ محمد اردم : سلاملار
ساغ اولون..دَیَرلی گؤروشلرینیزده گؤزلرم...داها چوخ چیخاجاق ان شاءالله
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo