تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - مطالب دی 1395

دُرر آذریسم (2): پیسمیریق

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 30 دی 1395-10:06 ب.ظ

آذریات ادیب طوسی(دربارۀ وی، در مقالتِ بعدی این سری بیشتر خواهم نوشت) برای تألیف حداقل ده هزار صفحه نقد کافی است. اما چه کنم که عمر انسان کوتاه است و غصه می‌خورم که مجال این کار را نخواهم داشت. پس بدون اتلاف وقت بروم سراغ سهم این رقیمه.

ادیب طوسی در قسمت سوم مقالۀ لغتی چند از آذری(ص265) و مادۀ 1124 نوشته:" پسمرخ(pesmerex). قس پزمریک؟". معلوم نیست چرا به جای تلفّظ محلّی، ملفوظ فارسی تهرانی ملاک ضبط شده است؟ منبع و اتیمونِ پزمریک چیست و کجاست؟  در هیچ فرهنگ و کتاب لغتی نیافتم. در اینترنت هم سرچ کردم. نشانی نیافتم. ظاهراً در قوطی هیچ عطّاری الّا مخیّلۀ استاد یافت می‌نشود. ظاهراً ادیب طوسی می‌خواسته آن را با پژمرده و پژمردن مرتبط سازد.

اول معنای کلمه را از فرهنگِ قشقایی اسدالله مردانی رحیمی بخوانیم:" پیسمیریق: کوتوله، کوچولو، خیلی کوچک"(ص251). ظاهراً در قشقایی معنای پژوراتیو ندارد. در ایضاحلی لوغت، "پیسمیریق"، "کوتاه قدّ(آلچاق بویلو) و کم‌جرأت(اوره‌ک‎سیز) معنا شده است. کلمه‌یی با این فرم در منابع ترکی آناتولی ضبط نشده اما ظاهراً به شکل محدود و لوکال وجود دارد. در آناتولی، لفظ دیگری وجود دارد که پرتوی بر اتیمولوژی پیسمیریق هم می‌افکند. پیسیریق/پیسریق(pısrık/pısırık) که در متون عثمانی هم با املای پصریق ضبط شده است. معنای آن، "عاجز و ناتوان(سونه‌په)، محجوب و خجول(چکینگن)، کم‌جرأت(اوره‎ک‎سیز)، بی‌لیاقت(بئجریک‌سیز)" ضبط شده است در مقابل گیرگین/تَپیلن. منشأ و ریشۀ کلمه کجاست؟

فعلِ پیسماق(pısmak) به صورتِ واریانتی از پوسماق(pusmak) در آناتولی شایع بوده و معنای "ترسیدن، در کمین نشستن و خوابیدن روی زمین" دارد. این افعال واریانت‎هایی از فعل قدیمی‌تر بوسماق(busmaq) محسوب می‌شوند به معنی"مخفی شدن، استراق سمع کردن، خوابیدن و دیده نشدن" است. ربط سمانتیک این افعال بارز است: مخفی شدن، کمین کردن، استراق سمع کردن به هم نزدیک‌اند. اسم پوسو(pusu) به معنی "کمین"، همین‌طور بُسقو و بُزخو در فارسی مشتق از همین فعل است. در آذربایجان فعل میسماق(mısmaq) هم هست که در حیدربابای شهریار هم آمده است:"کز کردن و به گوشه‌یی رفتن و قهر کردن".  این معنای اخیر باید متأثر از "میرسیق"(سگرمه‌های در هم کشیده، ترش‌رویی) کسب شده باشد. میسمیریق(mısmırıq) به عنوان واریانتی از پیسمیریق، علی‌القاعده تحت تأثیر و contamination با میرسیق معنایی متفاوت کسب کرده و به "اخم و تخم، ترش‌رویی(قاش‌قاباق)" متحول شده است.

باری معتقدم که پیسمیریق متحول از پیسیریق است. ورود یا صامت در داخل کلمه احتمالاً ناشی از تشدید صدای س/s و دیسیمیلاسیون متعاقب آن بوده است. زیرا به نظر می‌رسد که پیسیریق ماهیت expressive دارد. فعلِ پیسلاماق(pıslamaq)(که واریانت تیسلاماق هم دارد و فعلی expressive است) هنوز در آذربایجان و آناتولی به معنی کِز کردن و نشستن مرغ هنگام آمدن خروس، رایج است و مجازاً به ترس شدید، مرعوب شدن و چزاندن هم دلالت دارد و اینها خصوصیات انسان عاجز است. در عین حال کز کردگی و نشستن با کوتاهی قدّ و عجز هم نسبتی دارد.

اما رابطۀ فعل پیسماق/میسماق/بوسماق با پیسیریق احتیاج به توضیح دارد. به نظر می‌رسد که ابتدا فعل مزبور با پسوند –(U)r-  متعدی شده و به صورت *پیسیرماق درآمده و سپس با پسوند اسم‌ساز –(U)Q/-(I)Q کلمۀ پیسیریق حاصل شده است. اما احتمال آن وجود دارد که به دلیلِ ماهیتِ expressive کلمه، با تقلید از واژگان مشابه، نظیر قیشقیریق، فیشقیریق، آسقیریق، هیچقیریق، توکوروک و.. مستقیماً از فعل پیسماق مشتق شده باشد.

تا به خاطر دارم، محضِ انبساطِ خاطر، بنویسم که عزیزی نقل می‎کرد، معلمشان پیسمیریق را مخفّف "پوست و مو ریخته" محسوب می‌داشت؛ نمی‌دانم از متون آذریسم اخذ کرده بود یا استخراج ابتکاری خودش بوده؟




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

اسکی خرمن‌لر XXIII

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 23 دی 1395-09:47 ب.ظ

132. نوخود(noxud):"بیلینن آغی-قاراسی اولان و پیشیریلرک یئییلن دنلری اولان بیتگی". کلمه‌نین فارسجادان گلدییی آچیق‌دیر. تورکیه‌ده و آنادولودا و آشاغی-یوخاری اؤنملی تورک دیللرینده بو سؤزجوک آز فرقله یاشار. یالنیز باشقوردجادا، بورساق<بورچاق وار. دارتیلان نوخود دان الده ائدیلن، نوخود یاریسی‌نا لَپه (lepe) دئییلیر. او دان فارسجادان آلینتی اولدوغو بیلینیر. آنادولودا لپه یانیندا لاپا(lapa) دا وار.

133.مرجی(merci)/مرجیمک(mercimek): "مشهور پاخلاگیل(بقولات) عایله‌سینه منسوب، یئییلن یومرو دن‌لری اولان بیتگی". کلمه‌نین فارسجادان گلدییی بیلینیر. فارسجادا، مردمک(=گؤز ببه‌یی) سؤزجویوندن گلیشدییی‌نی دوشونور نیشانیان. آنجاق فارسجادا، "مرجمک"ده وار و مرجو/مرژو/مژو دان گلدییی سانیلیر. فارسجادا میجو/مرجو، "مینجیق" دئمک ایمیش. نشانیان سؤزجویو لاتینجه Lens(=گؤز قاراسی) ایله توتوشدورور و ایکی‌سی‌نین ده بو بیتگی دنینه بنردییی‎نی خاطیرلادیر. مرجو'دان کیچیلتمه اولان مرجومک/ مرجمک ده م/m سس‌سیزی سونرادان و سسلی‌نی قوروماق اوچون تؤره‌میش اولاجاق‌دیر. مرجی بیر چوخ لهجه‌میزده تک باشینا دا ایشلک‌دیر. فارسجادا، عربجه‌سی یعنی "عدس" یایقین دیر. فارسجا "عدسی"ده اولدوغو کیمی تورکیه تورکجه‌سینده "مرجک" (mercek) ده بؤیوتج(ذرّه‌بین) دئمک‌دیر.

134. کَپَک(kepek):"بوغدا، آرپا کیمی تاخیل‌لارین دارتیلیب اَلندیک دن سونرا  قالان قابوق‌لاری". فارسجاسی "سبوس" سؤزجوک، باش‌دا و ساچ‌دا اولان قاخماق/قاتماق آنلامی دا داشیر. کپک، دیوان لغات الترک‌دن بری دیلیمیزده وار. فارسجا کفک/کپک بوندا فرقلی سؤزجوک اولاجاق‌دیر.

135.  کؤک(kök):"بیتگی و یا آغاج‌لارین، تورپاق آلتیندا قالان قیسیم‌لاری". اسکی تورکجه‌دن بری دیلیمیزدن بری بیر چوخ تورک دیلینده یاشاماق‌دادیر. اسکی تورکجه‌ده، کؤک یانیندا ییلتیز(yıltız)دا وار. بو سؤزجوک بوگون اویغورجادا یاشار و اؤزبکجه‌ده ایلدیز(ildiz) اولاراق واردیر. اسکی تورکجه‌ ده توپ(tüp) ده وار بو آنلام‌دا. بو سؤزجوک ایسه دیب بیچیمی‎نده دیلیمیزده یاشار. فارسجادا تیپ(=اوردو قرارگاهی) بوردان آلینج‌دیر. آیریجا اسکی تورکجه‌ده، داها چوخ معنوی معنالاردا، بیر تؤس/تؤز(töz)وار. بوگون تورک فلسفه دیلینده، تؤز "جوهر" قارشیلیغی اولاراق جانلانماق‌دادیر. اسکی تورکجه‌ده تؤس "توتم، اونغون" معنالاری دا داشیردی. کؤک، موسیقی‌ده‌کی کؤکله‌مک(قورماق) و تیکیجی‌لیک‌ده‌کی کؤکله‌مک‌دن(ایری-ایری تیکمک) فرقلی دیر و آیری توتولمالی‌دیر.

136. پانبوق(panbuq):"یون کیمی قوزاسی اولان بیتگی، بو یونسو(yünsü) بیتگی‌دن الده ائدیلن قوماش". پانبوق چوخ اسکی بیر بیتگی‌دیر و آنایوردونون هیند اولدوغونا اینانیلیر. فارسجا پنبه‎نین ده قایناغی اولدوغو بیلینن یونانجا bambuki دیر. اورتافارسجا/پهلویجه ده پمبک(pambak) اولان سؤزجوک، تورکجه‌‌ده پامبوق (pamuk) و پانبوق اولماسی بیر آز آچیقلاماغا مؤحتاج گؤرونور. یونانجا سؤزجویون کؤکنی آچیق ‌ده‌ییل‌دیر و اسکی بیر شرق دیلیندن آلیندیغی دوشونولور. تورکجه‌ده و بیر چوخ دیل‌ده "تمیزلیک، آغلیق" ایمجه‌سی حالینا گلن پانبوق، یئر آدلاریندا دا گؤرونور. بوگون سنندج یولوندا، شهر اندیک‌ده، بیر "ماموخ دؤنگه‌سی" وار. بو آدین ایسه تورکجه پامبوقدان کوردجه‌لشدییی آچیق‌دیر. اسکی‌لری آذربایجان‌دا، بوگون گؤره داها چوخ پانبوق اکیلدییی‌نی سؤیله‌یه‌بیلریک. بؤیوک بابام‌دان، بیر زامان‌لار پانبوق اکدیک‌لرینی ائشیتمیشدیم. آیریجا، آنادیلدن درلمه‌لر-9 دا یازدیغیم کیمی، جیییریق(=پانبوق آریتما وسیله‌سی) هله‌ده دیلیمیزده یاشار. بودا بیر زامان‌لار آذربایجان پانبوق اکیلدییی‎نی گؤرسه‌دیر.

137. چیییت(çiyit):چییید بیچیمی ایله ده گؤرونن سؤزجوک "پانبوق توخومو، چرده‌یی"دیر. چیر-چیر و جیییریق ایله آیریلیردی. چیییت یئم اولاراق و یاغی چیخارماق اوچون ایشله‌نیردی. کلمه‌نین کؤکنینه گلینجه اسکی تورکجه‌دن بری، "چیگیت، چیویت، چیییت" بیچیم‌لریله گؤرونن سؤزجوک حاققیندا فرقلی فیکیرلر وار. نیشانیان، چیگمک "دویوم‌لمک" فعلینه باغلار. دؤرفر آلینتی اولما احتمالی اوزرینده دورار. آنجاق تورکجه‌ده یایقین‌لیغی و قونشو دیللرده بنزر کلمه و کؤک اولمادیغی اوچون، آلینتی اولما احتمالی ضعیف‌دیر. بلکه چکیردک/چرده‌ک ایله کؤکدش اولابیلر.

138.تورپاق(torpaq):"اؤزرینده بیتگی، آغاج و بنزرلری اکیلن یئر اوزو". اسکی تورکجه‌دن بویانا داها چوخ توپراق بیچیمی‌نده گؤرولن سؤزجوک، آذربایجان ساحه‌سینده کؤچوشمه‌لی اولاراق گؤرونور. اسکی تورکجه‌ده توپوراماق "قورویوب توز اولماق" و توپراشماق"قورویوب توزلاشماق" کلمه‌لریله ایلگی‌لی گؤرونور. بلکه کلمه‌نین کؤکونده، توز سؤزجویویله بیر ایلیشگی وار. دیلیمیزده‌کی "توز-تورپاق" دئییمی‌ ده یو یاخینلیغی و کؤکدشلییی گؤرسه‌دیر، دییه دوشونورم. نه ایسه توپورماق‌دان، توپورغاق و سونرالاری گلیشرک، تورپاق اورتایا چیخیب‌ و یایقین‌لیق قازانیبدیر.

139. نؤکر(nöker):"اکین-بیچین، تارلا سورمه و بنزری ایشلر اوچون توتولان آدام". نؤکرلیک، منیم گؤروب-ائشیتدیییمه گؤره، یازیلیشما(توافق) یولویلا اولوردو. بیری اوچ آیلیق، بیر ایللیک و.. بیرینه نؤکر اولوردو و قارشیلیغی‌ندا، پول، بوغدا و .. آلیردی. خانلیق دؤنمی زورلا نؤکر ده توتولورموش. نؤکر چوخ مشهور سؤزجوک‌دور و موغولجا نؤکؤر(nökör)دن گلدییی بیلینیر. نؤکؤر موغولجادا "دوست، یولداش، آرخاداش" دئمک‌دیر و موغول ایمپراتورلوغوندا "قول‌لار طبقه‌سی" اولاراق تانینیردی. سونرالاری خدمتچی معناسی قازانیبد‌یر. بوگون ده آنادولودا، قارص، ارزروم، آرپاچای کیمی بؤلگه‌لرده "کیشی خدمتچی" دئمک‌دیر. آیدین، خالفتی(اورفا)، آقچاکؤی(نیزیپ، غازی آنتپ)، ماراش و آدانا (گاوورداغی)دا "بیر کیشی ایله ائولنن ایکی قادین، اورتاق" دئمک‌دیر و اسکی معناسینا یاخین‌دیر. بو بیچیم‌لر، بلکه فارسجا یولویلا دیلیمیزه گیریبدیر دییه دوشونورم. چونکو دوغرجا موغولجادان گلسه‌ایدی، *نؤکور(nökür*) کیمی بیر بیچیم گؤزله‌نیردی.

140.یونجا(yonca):"ایللرجه یاشایان و حیوان‌لارا وئریلن مشهور بیتگی". اسکی تورکجه‌ده، یورینچغا (yorınçġa) و یورونچغا(yorunçġa) بیچیم‌لرینده‌دیر. کاشغرلی محمود'ون دیوانینا گؤره، اوغوزجا بیچیمی یورینچا(yorinça) ایمیش. دیلیمیزده و آنادولودا، قاقاووزجا و تاتارجادا ر/r دوشوب و یونجا اورتایا چیخیب‌دیر. حسن ارن، -nçġa اکی‌نین بیتگی آدلاریندا گؤرولدویونو یازار و کلمه‌نی اسکی تورکجه‌ده‌کی یونت(=آت) سؤزجویونه باغلاماغی، حاقلی اولاراق، دوغرو گؤرمز. استاروستین و آرخاداش‌لاری کلمه‌نی اسکی تورکجه‎ده‌کی یور(yor) "پوره" کلمه‌سییله ایلگی‎لی اولابیله‎جه‌یینی یازارلار(997.ص). اونلارا گؤره روسجاداکی kaşa (=پوره/حؤرره) ایله kaşka(=پوره، یونجا) آراسیندا بنزر ایلیشگی وار. یونجانین فارسجاسی "اسپست"دیر. اورتا فارسجادا، "آتی کؤکه‌لدن" دئمک اولورموش. سؤزجوک تبریزده خسروشاه بؤلگه‎سینه باغلی اسبس، تاریخی قایناق‌لاردا، اسبست اولاراق گئچر و بو سؤزجوک‌دن گلمه‌لی‎دیر.

141.ائنیمک(nimeké):"گلیشمک، روشد ائیله‌مک". بیلدیییمه گؤره آغیزلاردا، ائینیمک(ynimeké)ده وار (دیل‌دنیزه گؤره تبریز آغزیندا):"بو چیچک ائنیمه‌دی". سؤزجوک منجه اسکی تورکجه‌ده‌کی اؤنمک(önmek) دن گلیر. دیوان لغات الترک و قاراخانلی تورکجه‌سینده اؤنمک وارکن، اسکی و یئنی اویغورجادا اونمک (ünmek)، قیرقیزجا و قاراقالپاقجادا، چاغاتایجادا اؤنمک وار. خلججه‌ده هینمک(hinmek) گؤرونور (استاروستین ایله آرخاداشلاری، 1053.ص). آنادولو آغیزلاریندا بوگون اؤنمک فعل وارسادا باشقا سؤزجوک اولمالی‌دیر. چونکو آنلامجا چوخ فرقلی‌دیر(=گؤزله‌مک، گودمک، ایزله‌مک). بیر ائنمک ده وار آیدین(بوزدوغان) و بوردور(گونئی، یشیل اووا) ایللرینده. آنجاق اودا پالتارین داغیلماسی و اپریمه‌سی دئمک اولور و باشقا توتولمالی‌دیر. ائنیمک منجه، اؤنمک فعلی‌نین یووارلاق سیرادان دوز سیرایا گئچمیش بیچیمی‌دیر. خلججه ده ده بنزر دوروم وار. فعلین سونوندا بیر فعل‎دن فعل قوران اک اولاراق بیلنن –I-/-U- اک گلیبدیر. سورمک>سورومک، بورمک>بورومک و بنزرلرینده اولدوغو کیمی..

142.بَزَرک(bezerek):"کتان توخومو اولاراق دا بیلینن نارین(ساری/قهوه‌رنگی) یومورتامسی دنلری اولان بیتگی". عربجه‌ده بذرالکتان، فارسجادا بذر کتان، تورکیه تورکجه‌سینده کتن توخومو(keten tohumu) و اینگیلیزجه‌ده flaxseed اولاراق بیلینیر. بزرک فارسجادان گلیر. آنجاق فارسجاسی‌نین قایناغی منجه آچیق ده‌ییل‌دیر. بذرالکتان دان قیسالمیش می؟ اسکیلری بزره‌یی، یاغی اوچون اکردیلر. ده‌ییرمان دا ازیلدیک‌دن سونرا اؤزل سبد کیمی قاب‌لاردا سوزولورموش. بو گون ایسه داها چوخ ائل طبابتی‌نده ایشله‌نیر و باغیرساق، قورساق شیش‌لری اوچون فایدالی اولدوغو سؤیله‌نیر. کتن/کتان ایسه چوخ اسکی سؤزجوک‌دور و کؤکو آرامیجه یولویلا آکادجا و سومرجه کیمی دیللره گئدیب چیخیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‎لر() 

دُرر آذریسم(1): چینچاوات

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 13 دی 1395-07:50 ق.ظ

نوشتن از آذریسم برایم حکم تفریح و کار علمی را، توأمان داشته است. زمانی طنزنویسی گفته بود که در ایران طنزنویس شدن استعداد نمی‌خواهد. کافیست روی یک حادثه، اظهار نظر، اقدام، برنامه و .. زوم کنید تا طنز از آن بجوشد(نقل به مضمون). حالا، به قول مرحوم عمران صلاحی، حکایت ماست! ادبیات آذریسم اغلب چنان است که اگر روی یک ادعا یا مطلبش زوم کنید، هم طنز و فکاهی می‌بینید و هم، بر اثر کاوش، نکته‌یی علمی کشف می‌کنید. اگر توفیقی باشد در سری مقالات "دُرر آذریسم" از این "فوکوس‌ها" خواهیم داشت. باری برویم سر صید اوّل!

  محمدرضا شعار که مانند یحیی ذکاء از سرهنگان فرهنگ‌ساز بود، در کتاب "بحثی دربارۀ زبان آذربایجان"[1] از جواهرات فوق صندوقچه‌یی دارد که عجالتاً یکی برایمان کافیست. وی در ضمن ذکر لغات فارسی دخیل در ترکی چینچاواد را هم می‌آورد و می‌نویسد:" مخفّف چنین و چنان باید=وسواسی"(ص106). این سرهنگان اگر زبانشناسان خوبی نبودند و نیستند، خیال‌پردازانی قهّارند. اما مع‎الاسف زبانشناسی علمی جدّی و دقیق است و اهل خیال در آن موفق نیستند. ممکن است فردی عامی باور کند "چنین و چنان باید" در هم مدغم شده و چینچاواد ایجاد شده، اما آیا فردی آشنا به قواعد علمی سؤال نمی‌کند که ربط سمانتیک چگونه برقرار می‌شود؟ چرا در فارسی از این عبارت(فی الواقع جمله) وسواس/وسواسی فهمیده نمی‌شود؟ بگذریم.

اگر به آناتولی نظر کنیم این واژۀ من عندی را در آنجا هم مشاهده می‌کنیم؛ در مرزیفونِ آماسیا و مناطق مجاور آرتوین، چینچاوات(çinçavat) به معنی "خودخواه، سودجو"(بنجیل، آچیق‌گؤز) است. فرم جینجاوات (cincavat) با معانی مشابه در ماراش و اورفا رواج دارد. فرم جالب توجه جینجالاپ(cincalap) هم در ماراش (مناطقِ البیستان، آفشین) ضبط شده است. در آرداهان، چینچاوات به معنی "خسیس، کِنس"(واریئمز، جیمری) کاربرد دارد. تا اینجا مشاهده می‌شود که لفظ ما نحن فیه تا مرکز آناتولی رایج بوده و طیف معنایی از "مُمسک" تا "منفعت‌طلب" دارد. عجیب است که این لفظ و واریانت‌های آن در فرهنگ اتیمولوژیک و تاریخی تیتسه نیامده است. تطوّر معنایی کلمه در ترکی آذربایجان باید حاصل خلط و contamination با چیمچَشمک(دچار چندش شدن، مشمئز شدن) باشد. اما رواج چینچاوات منحصر به اینها نیست. تراکمه و قراپاپاق‌ها، ترکان مسیحی آخیسقا، چیلدیر و آخالکلک را چینچاوات می‌خوانند. پوشاها(Poşalar) که با اسم لوم(Lom) هم شناخته‌ می‌شوند و از قرن یازدهم در منطقۀ شرق آناتولی پراکنده‌اند و از شعبات کولی‌ها/ رومانی‌ها محسوب‌اند، اقوام غیرپوشا/غیرلوم را چینچاوات می‌نامند. "چنین و چنان باید" از کجاها سردرآورد! از منظر توپونیمیک، اسمِ قدیم منطقۀ چیلدیر از توابع آرداهان فعلی، قبل از سکونت قبایل ترک/اوغوز، چینچاوات بوده است. از اینجا می‌توان استنباط کرد که توپونیم و اتنونیم چینچاوات قدمت بیشتری دارد و در اصل اسم خاصی بوده که اسم عام شده است(Apellative)؛به نظر می‌رسد که اسم جغرافیایی و قومی مزبور چند بار جابجا شده باشد. زیرا به اقوام مختلف و متنوعی اسم چینچاوات اطلاق شده است.

اما بالاخره منشأ اسم چینچاوات کجاست؟ با توجه به اینکه اتیمولوژی واضح کارتولی و ارمنی برای اسم مطرح نشده و با عنایت به منشأ هندی کولیان و پوشاها، شاید جستجو در زبان پوشاها مفید باشد. امروزه اغلب متکلمان این زبان در گرجستان، ارمنستان، شرق ترکیه و به تعدادی معدود در جمهوری آذربایجان، زبانشان را فراموش کرده‌اند و یا زبانشان به شدّت تحت تأثیر زبان اقوام غالب و اکثریت است. اما نقطۀ امید، هند است. در ورود به هند بلافاصله چینچاواد در مقابلمان ظاهر می‌شود؛Chinchwad/چینچواد شهری از توابع پونه در ایالت ماهاراشترا است. به احتمال قریب به یقین این ناحیه مبدا کوچ این اقوام سرگردان و wanderwort چینچاوات بوده است.



[1]    محمدرضا شعار، بحثی دربارۀ زبان آذربایجان، تبریز: کتابفروشی مهر، 1346.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-10

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 3 دی 1395-05:55 ب.ظ

1.      اَزاجیل(Ezacil): "اذیتجیل..ساتاشان آدام". دانیشیق دیلینده گؤرونور. فارسجا و عربجه‌ده گؤرونن "عزازیل"دن گلدییی آچیق‌دیر. عزازیل، فارسجا سؤزلوک‌لرده 1. ابلیس، شیطان(لقبی). 2. ناتاراز، اینجیدن اوشاق، معنالاریلا گؤرولور. بنزر ملک/شیطان آدلاری کیمی، عزازیل ده عبرانیجه‌دن گلیر. آنجاق، آوروپا دیللرینده Azazel و Azazael اولاراق بیلینن آدین کؤکنی و اساس آنلامی مناقشه‌لی دیر. آنلاشیلان کلمه سونونداکی زیل>جیل حادثه‌سی، تورکجه‌ده‌کی ـجیل/ـچیل اکی‌نین باسقی‌سی آلتیندا اولاجاق‌دیر.

2.      قیرپی-چیرپی(qırpı-çırpı): ماراغادا ائشیتمیشم. "اودو اؤز قاباغینا دئشن، قیرپیب-چیرپیب گتیرن آدام، باشاریقلی آدام" دئمک اولور. کلمه‎نین قیرپماق/چیرپماق فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر ایلک باخیش‌دا. آنجاق عقلیمه بیر زاد تاخیلیب‌دیر نئچه واخت‌دیر. قیرپماق دیلیمیزده "قوپارماق، کسمک .. گؤز باسماق"دیر. آنجاق اسکی تورکجه ده بیر قیپماق(qıpmaq) فعلی واریمیش استاروستین و یولداش‌لاری‌نین فیکرینجه؛ بو فعل "باشاریقلی اولماق، اوستالیق گؤسترمک" آنلامیندایمیش. بو باخیم‌دان منجه "قیرپی-چیرپی" داکی  ایلک عونصورون بو قیپماق دان گلدییی‌نی دوشونورم. استاروستین‌گیلین سؤزلویونه گؤره، قیپی(qıpı) اویراتجادا "تجروبه‌لی آدام" دئمک‌دیر. قیرقیزجادا قیباچی (qıbaçı) آو آنلام دادیر. یاقوتجادا قیپ(kıp) ایسه "باشاریقلی" دئمک اولور.

3.      میتینکه(mitinke): داها چوخ "میتینکه وئرمک"(=اوزون اوزادییا دانیشماق) دئییمی‌نده گؤرونور. اینگیلیزجه "میتینگ" ایله ایلگی‌لی اولدوغو آنلاشیلیر. منجه روسجا یولویلا، اؤزللیک‌له فرقه‌لیک دؤنمی‌نده دیلیمیزه گیریب‌دیر. هر حال دا میتینگ‌لرده، اوزونجا دانیشیق‌لار اولور.

4.      آرشین(arşın):"بیر اوزونلوق اؤلچوسو، قوماش". آرشین اوزونلوق اؤلچوسو اولاراق، آنادولودا و آذربایجان‌دا گؤرونور. کلمه‌نین روسجایا گئچدییی و اون آلتینجی یوزایل‌دن بری ایشله‌ندییی‌نی بیلیریک. اون دوققوزونجو یوزایل ده، بیر روس اؤلچوسو اولاراق، آوروپا دیللرینده، مثلا اینگیلیزجه‌ و فرانسیزجادا archine اولاراق گؤرونور. کلمه‌نین کؤکنینه گلینجه، عمومن فارسجا کؤکنلی اولدوغو دوشونولور. فارسجادا اَرش "قول، دیرسک‌دن بارماقلارین اوجوناجان اولان قیسم" دئمک‌دیر. پهلویجه ده "آریشین"، "دیرسک" آنلامی داشیرمیش. آرشین اؤلچوسو ده بئله بیر اؤلچو اولدوغو بیلینیر. فقه متین‌لرینده ذرع/ذراع دا بو کیمی اؤلچودور. آنادولودا، تقریبی اولاراق، آرشین 67 سانتیمتره دیر. سؤزجویون قوماش معناسی قازانماسی، روسجادا اولاجاق دیر و اوردان یئنی‌دن تورکجه‌یه گیریبدیر. دیلیمیزده "آرشین‌لاماق" فعلی ده واردیر. روسجادا آرشین، اینگیلیس‌لرین یارد'ی ایله ائشیت توتولور.

5.      گیروانکا(girvanka):"بیر آغیرلیق اؤلچوسو، بیر جور قیفیل". یومرو، برک دمیردن دوزلن بو قیفیل‌لار، بوگون‌لر گؤرونمز اولوب رواج دا دوشوب‌دور. سانیرام بو قیفیل‌لار، آغیرلیق‎لاریندا اؤترو بو آدی آلمیش‌دی‌لار. گیروانکانین روسجادان گلدییی آچیق‌دیر. روسجا Grivenka سؤزجویو و اؤلچوسونون اوزون گئچمیشی وار. گریوئن(griven) اصلینده "بویون باغی" دئمک ایمیش. سونرالاری بیر "گوموش - قیزیل اؤلچوسو" اولاراق یایقینلاشیر. داها سونرا، 1534 ایلینده یئلئنا گلینسکایا(Yelena Glinskaya) یعنی "قورخونج ایوان"ین آناسی زمانی‌ندا 240 گرملیک آغیرلیق اؤلچوسو اولاراق تثبیت ائدیلیر. هر حال دا، فرقلی بؤلگه‌لرده، آیری-آیری آغیرلیق‌لارا بو آد وئریلیر. مثلا اینترنت ده گزدیییم‌ده مرند ده 200 گرم، آذرشهر اطرافیندا 400 گرم اولدوغونو آنلادیم. فارسجا سؤزلوک‌لردن، دهخدا دا، داها چوخ قند آغیرلیغی اؤلچوسو اولدوغو بیلدیریلیر. فارسجادا گروانکه و گیروانکه یازیم‌لاریلا گؤرولن سؤزجوک، آغیرلیق اولاراق یاریم کیلو کیمی بیر اؤلچو اولاجاق‌دیر. قایناق‌لاردا "دؤرت چَتور" عبارت اولدوغو سؤیله‌نیر. چَتور ده فرقلی گؤستریلیر. اما بو دوروم‌دا، چتور، 125 گرم کیمی بیر آغیرلیق اولار. اوشاقلیق‌دا چتور'ین بیر کیلو'نون دؤرت‌دن بیری اولدوغونو بیلیردیم یعنی 250 گرم. اونوتمادان یازیم؛ چتور ده روسجادیر. Çétvert روسجادا "دؤرت‌دن بیر" دئمک‌دیر. فارسجادا بیر زامان‌لار یایقین ایکن اونودولموش. بیزده ده، یالنیز ائل آراسیندا گؤرونور و گئتدیکجه، آرشین کیمی، یئرینی کیلو، مئتیر کیمی اؤلچولره بیراخماق‌دادیر.

6.       گؤرستمه(görsetme):"عجیب‎الخلقه، گؤرولمه‌میش مخلوق". سانیرام اصلینده "[آللاهین قدرتینی] گؤرستمه‌[سی]"کیمی بیر دئییم‌دن قیسادیلمیش اولمالی‌دیر. ائل آراسیندا "آلله گؤرستمه‌سین!" دعاسینا دقت ائدینجه، "بلا" معناسی دا وار سانکی بو کلمه‌ده دییه دوشونورم. بیلدیییمه گؤره، سؤزجوک بو آنلامی ایله بیر تک آذربایجان دا وار.

سؤز گؤرستمه‌دن دوشموش‌کن، بیرده بو گؤسترمک-گؤرستمک مساله‌سینه آیدینلیق گتیرمک‌ده فایدا وار دییه دوشونورم: بیلدیییمه گؤره آذربایجان دا دانیشیق دیلینده، گؤسترمک ایشله‌نمز. یئرینه گؤرستمک/گؤرسنمک فعل‌لری یایقین‌دیر. اسکی تورکجه‎ده کؤزگرمک(közgermek) واردی. آنجاق گؤسترمک ایله بیرلشدیرمه‌سی مومکون ده‎ییل. ـتر/ـدر اکی‌نین وارلیغی دا شوبهه‌لی‌دیر. منجه گؤسترمک اصلینده بیر ده‌ییشگه(=واریانت)دیر؛ اسکی تورکجه‌ده کؤرسه‌مک(körsemek)"گؤرمک ایسته‌مک"، کؤرمک>گؤرمک فعلیندن، ایسته‌مک اکی(-sA-)ایله قورولوبدور. بوردان گؤرسنمک (=گؤرونمک، ظاهر اولماق) و گؤرستمک(=گؤسترمک) فعلی‌نین یارانماسی راحاتجا آچیقلانیر. گؤرستمک دن کؤچوشمه‌ یولویلا گؤسترمک اورتایا چیخمالی‌دیر. بو گون ده بیر چوخ تورک دیلینده، گؤسترمک ده‌ییل ده گؤرستمک/کؤرستمک واردیر. منجه یازی دیلیمیزه بو فعل‌لرین اوچوده آلینمالی‌دیر: گؤسترمک،گؤرستمک، گؤرسنمک. هله گؤرسنمک فعلی‌نین تام آنلامی‌ایله قارشیلایاجاق بیر فعل ده یوخ‌دور. گؤرونمک بونا یاخین اولسادا، منجه دیلین دولغونلوغو و گوجونه گوج قاتماق اوچون، ایکی فعلین یان-یانا ایشلنمه‌سی دوغرو اولور.

7.      یئنجیک(yéncik):"یونگول آدام، داورانیش‌لاری توپلوم قایدالارینا اویمایان آدام". تورکیه تورکجه‌سینده "خفیف‌مشرب"(hafifmeşrep)دیر قارشیلیغی. سؤزجویو میانادا ائشیتمیشم، باشقا یئرلرده وارمی؟ بیلمیرم. نه ایسه منجه سؤزجوک دوغرو-دوزگون تورکجه‌دیر و یازی دیلینده یئر آلمالی‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا یئینیجک (yéynicek) وار بو آنلام دا. بو ده‌ییشگه‌ده، کلمه‌نین کؤکنینه ایشیق توتار؛ یئینی(yéyni) اسکی تورکجه‌دن بری، آز فرقله، تورک دیللرینده "یونگول" دئمک‌دیر. یونگول ده، آذربایجان تورکجه‌سینه مخصوص اولاراق، بو سؤزجوک‌دن گلیر. ساده‌جه قیپچاق تورکجه‌سینده یئینی یانیندا، یئنگیل(yéngil)، یئنگول(yéngül)، یینگیل(yingül)، یوغول(yuġul) و یونگول بیچیم‌لری واردی. آیریجا دیلیمیزده، یئیین ده، اصلینده یئگین(yegin) اولوب، بو سؤزجوک ایله کؤکدش ساییلیر. آنلاشیلان اصلیندن Yégni کیمی بیر کؤکنه دایانیر بو فرقلی بیچیم‌لر و یان-بیچیم‌لر. یئینیجک ده، ـجک اکی، ـجه/ـجا اکی‌نین اوزاتماسی اولوب، بنزرلیک گؤسترن بیر اک دیر؛ گلینجک(gelincek) "لاله" ده اولدوغو کیمی. آذربایجان‌داکی بیچیمی‌نده، اک کیچیلتمه اکی سانیلاراق، جیک اولوبدور. 

8.      قولچاق(qolçaq):"عروسک، اویونجاق بَبَک، آدام بیچیمی‎نده اوشاق اویونجاغی". ایلک اولاراق من ده، سایین هادی کیمی(دیل دنیز، 664.ص) بو کلمه‌‎نی "قولا ساریلان، بیچین ده، چؤرک یاپماق‌دا، ساواش دا، ..قولو قورویان قوماش، دمیر وو..ساریق" آنلامینداکی قولچاق ایله بیرلشدیریردیم. آنجاق سون زامانلاردا یئنی بیلگی‌لر دقتیمی چکدی و بو تحلیلین یانلیش اولدوغونو آنلادیم؛ آنادولودا(بایبورت دا) قورچاق(korçak) "اویونجاق بَبَک"دیر. بو سؤزجوک ایستانبول‌داکی آذربایجانلی کؤچمن‌لردن ده درلنیب، درلمه سؤزلویونده یئر آلیب‌دیر. آیریجا قورچاق(kurçak)، تونجلی(چمیشگزک) و مانیسا(آق حصار)دا "هیکل(=مجسمه)" دئمک دیر. قاپساملی تورکجه سؤزلوک‌لردن، محمد دوغان سؤزلویونده قورچاق(korçak) ماده‌سینده، سؤزجوک بئله آچیقلانیر:"صنم، بوت/بُت، هیکل". سانیرام بورایاجان ایکی قولچاق'ین آپ-آیری اولدوق‌لاری آیدینلیق قازانیر و "اویونجاق" آنلامینداکی سؤزجوک‌ده ر>ل حادثه‌سی یاشاندیغی آنلاشیلیر.  ایندی باشقا تورک ‌دیللرینه ده بیر گؤز آتاق؛ تورکمنجه‌ده قورجاق (qurcaq) وار؛ تاتارجا، قیرقیزجا و قوموقجادا قورچاق(qurçaq)وار؛باشقوردجا دا قورساق(qursaq) ایکن، اویغورجادا قوچاق/قورچاق(qo(r)çaq) یانیندا، آغیزلاردا قوغورچاق(qoğurçaq) دا گؤرونور. اؤزبکجه‌ده قوغورچاق(quğurçaq)، نوقایجا و قاراقالپاقجادا قوویرشاق(quwırşaq)، بنزر بیر بیچیم ده قاوورشاق(qavurşaq) اولاراق التحفه الزکیه فی اللغه الترکیه ده گؤرونور. کاشغرلی محمودون دیوانی‎ندا، قاوورچاق(qawurçaq) یئر آلیر. بیر دوستون وئردییی بیلگی‌یه گؤره تورکجه‎میزین بیر یئرلی آغزیندا(زنجان اطرافیندا) "باشی آچیق قیزلارا" طعنه‌لی اولاراق "قیللی قووورجوق"(qıllı qovurcuq) دئییلیرمیش. بو بیلگی چوخ ساغلام و سون درجه دَیرلی‌دیر و توتوجو/محافظه‎کار بیر لهجه‌ده قالمالی دیر. بو بیلگی‌ اوسته‌کی وئری‌لرله بیرلشدیرینجه، ایکی آیری بیچیم اورتایا چیخیر. آنلاشیلان قاوورچاق>قووورچاق>قورچاق حادثه‌لری یاشانیب‌دیر. اما اوندان اؤنجه ده بیر اولای واریمیش؛ قاراخانلی تورکجه‌سینده قودورچوق(qodurçuq) وار. بورداکی کلمه ایچی د>ذ>ی ده‌ییشمی سونراسی، آنلاشیلان بیرده ی>و حادثه‌سی یاشانیب‌دیر. اما قودورچوق هاردان گلیر؟ رحمتلیک طلعت تکین، آلتای دیللری تئوری‌سی‌نین اساس‌لاری‌نی آچیقلارکن، رئلشمه(Rhotacism) حادثه‌لریندن بحث ائدر. اؤرنک اوچون اسکی تورکجه‌ده سمیز(=کؤک، اتلی-یاغلی، شیشمان) اسم ایکن فعلی سمیرمک(=کؤکه‌لمک، شیشمان‌لاشماق)دیر. بنزر باشقا حادثه‌لرده چوخ دور. نه ایسه پروفسور تکین، کلمه‌نین کؤکنی‎نده قودوز(qoduz) سؤزجویونو گؤرور. قودوز، اورخون یازیت‌لاریندا، "قیز-قودوز" ایکی‌لمه‌سینده "قیز-قادین"دئمک دیر. او زامان قودورچوق، اصلینده "قادین‌جیق" دئمک ایمیش. بودا "عروسک" کیمی کلمه‎لرله، آنلام باخیمی‌ندان بنزرلیک گؤستریر.

تورکیه تورکجه‌سینده، قولچاق/قورچاق یئرینه، قوقلا(kukla) ایشلک‌دیر. بو سؤزجوک ایسه یونانجادن آلینتی‌دیر. یونانجا koukoula لاتینجه cuculla فرانسیزجا cuculle و coule، اینگیلیزجه cowl ایله توتوشدورمالی‌دیر. بونلارین هامیسی "بؤرک، بؤرکلو اویونجاق" دئمک‌دیر. آذربایجان جمهوریتی‎نده‌کی کوکلا ایسه روسجادان آلینتی‌دیر. چونکو عثمانلیجادان گلسه‌ایدی "قوقلا" اولاجاق‌ایدی. روسجا سؤزجویون ده، یونانجادان گلدییی آچیق دیر. منجه یازی دیلیمیزده، او بیری قولچاق ایله قاریشدیریلماماسی اوچون، قورچاق بیچیمی ده آلینابیلر. دوغروسو قووورچاق کیمی کؤکلو بیر سؤزجویو آتماق و اونوتماق دا اورییم‎دن گلمیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‎لر() 




Admin Logo
themebox Logo