تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - مطالب بهمن 1395

آنادیل‌دن درلمه‌لر-11

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 25 بهمن 1395-09:02 ب.ظ

1.      لاپاتقا(lapatqa): لاپاتگه(lapatge) ده‎ییشگه‌سی ده اولان کلمه دیلیمیزده "اَنلی کوره‌ک، قار کوره‌یی" دئمک‌دیر. غلامحسین ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، لاپیتقا(lapıtqa) مشکین ده "بئل" دئمک‌دیر. سؤزجویون باشی‌نداکی ل/l سس‌سیزی، آلینج اولدوغونا اشارت ائدیر. قایناق روسجا lopatka دیر. روسجا سؤزجوک ایسه باشقا ایسلاو دیللرینده ده وار. اصلینده "بئل[انسان‌دا]، کؤره‌ک[آدام‌دا]، مالاغا، خَکنداز" کیمی آنلام لاری وار. lopata(=بئل(آلت)) کلمه‎سی‌نین کیچیلتمه اکی آلمیش بیچیمی دیر.

2.      قانچیر(qançir): بیلدیییمه گؤره داها چوخ قاراقانچیر دئییمی اولاراق، دری آلتیندا ییغیشیب، قارالان قانا وئریلن آددیر. چوخ یول ووروش‌دان، چارپیلمادان اورتایا چیخان قانچیره فارسجادا خونمردگی دئییلیر. سؤزجوک آذربایجان ساحه‌سینده گؤرولور و تورکجه قان‌دان گلدییی سانیلیر. منجه بو دوغرو اولابیلمز چونکو: 1. دانیشیق دیلینده قانچیر گؤرولور و قانچیل آشیری دوزلتمه یعنی اوخوموش‌لارین دوزلتمه‌سی (Hypercorrection) اولاجاق‌دیر. 2. کلمه‌نین سس اویوشومو پوزولور یعنی qançır ده‌ییل ده qançir سؤیله‌نیر. بودا آلینتی اولابیله‌جه‌یینی عقله گتیریر. منجه کلمه موغولجادان گئچمیش‌دیر. موغولجادا قانچیر(qançir)(خانچیر سؤیله‌ییشی ده وار موغول لهجه‎لرینده) "دری، اؤزللیک‌له قورساق(معده) اطرافینداکی دری(صفاق)، اینجه دری(دریجیک/غشاء)" دئمک‌دیر. بوردان "دری آلتینا ییغیشان قان" قاورامی‌نا گئچیله‌جک‌دیر. اوسته‌لیک "قاراقانچیر"ده ده "قارالمیش دری" معناسی وار. دئمک اصلینده "قارا دری" دئمک ایمیش قانچیر سؤزجویو.

3.      آشیرا(aşıra): داها چوخ دئییم‌لر ایچینده گئچر: گون آشیرا(=یک روز در میان) کیمی. سؤزجوک آشیرماق(=گئچیرمک) فعلینه، ظرف-فعل قوران ـه/ـا(-A) اکی‌نین گلمه‌سییله اورتایا چیخیبدیر. بنزرلری تورکجه‎ده چوخ‌دور: اؤته(اؤتمک فعلیندن: او طرفه، او یانا، ماوراء)؛ قوشا(قوشماق فعلیندن: بیرلیک‌ده، موازی. قوشا صفت‌لشیبدیر)؛ چئوره(چئویرمک(دؤوره‌له‌مک، محاصره ائتمک) فعلیندن: اطراف، محیط)؛ گئجه(گئچمک فعلیندن) و.. بو گون بو ظرف-فعل‌لرین بعضی‌لری صفت و اسم آنلامی قازانیب و اسکی معنالارینی ایتیریب‌لر.

آنادولودا بیزیم آشیرا دئیدیییمیز کلمه قارشیلیغی، آشیری(aşırı) وار. یعنی گون آشیری دئییمی وار. گئچن‌لردن تورک دیل قورومو، گون آشیرا اؤرنه‌یینه باخاراق، "ایکی ایل‌ده بیر اولان توپلانتی، ییغینجاق، فعالیت و.." آنلامینا گلن "بیئنال(bienal)" قارشیلیغی اولاراق، ییل‌آشیری(yılaşırı) یعنی ایل‌آشیرا دئییمی‌نی اؤنردی. منجه تورکجه‎میزده ایل‌آشیرا، یانیندا، باشقا سؤزجوک‎لرده تؤره‎ده‌بیلریک؛ ایکی هفته‌دن بیر چیخان درگی اوچون، "هفته آشیرا درگی"، ایکی آی‌دا بیر اولان ایشه، آی‎آشیرا دییه‎بیلریک. بونلارین فارسجاسیندا، سانیرام، بیر آنلاشمازلیق وار. چونکو "دوسالانه" دئیین‌ده، سانکی "ایکی‌ایللیک" معناسی گلیر عقلیمیزه. "دوماهانه" دئیینجه ده بنزر یئتمزلیک حسّ اولونور.

4.      تَکَز(tekez): رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشکین ده "تکه، ارکک کئچی" دئمک‌دیر. سانیرام دار بیر آلان دا یاشار. بیلدیییمه گؤره، آنادولو آغیزلاریندا دا یوخ‌دور. "تکه" سؤزجویوندن گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق سونونداکی ـز سس‌سیزی، آراشدیریلمالی‌ گؤرونور. زینب قورقماز، تورکجه‌نین قرامری آدلی اثرینده "ایشلک اولمایان، کیچیلتمه اکی" اولاراق بیر –Az دان بحث ائدیر. آما اوردا وئریلن اؤرنک‌لر مناقشه‌لی ساییلمالی. بیر گؤز آتاق:

الف) یالاز=آلاز؛ شعله دئمک‌دیر. سؤزجویون "آلاو"ایله ایلشیگی‌سی اولدوغو دوشونولور. آلاو´ین ایسه تورکجه می، فارسجامی اولدوغو گئنه ده دارتیشیلیر.

ب)آیاز(ayaz): بیلدیییمیز "سویوق هاوا، شاختالی هاوا، بولوتسوز گئجه"دیر. کلمه‌نین آیاماق(=آیلی اولماق) فعلیندن، یوخسا "آی"دان گلدییی دارتیشیلیر. آنجاق اسکی تورکجه‌ده و قایناق‌لاریندا، آیاس/آیاز، هر زامان "آیلی گئجه، بولوتسوز، ایشیقلی گئجه" دئمک‌دیر. سویوقلوق آنلامی یئنی اولاجاق‌دیر.

ج)چَرَز(çerez): "آتیشدیرمالیق یئمک، تنقلات". کلمه‌نین فارسجادان گلدییی‌نی سؤیله‌ین‌لر چوخ‌دور. فارسجا "چرس"، دیلنچی‌یه وئریلن یئمک و ..معناسی یانیندا چوخ یایقین بیر آنلامی دا "کنویر بیتگی‌سیندن آلینان اویوشدورجو ساققیز"دیر. نیشانیان و تیتسه ایلک آنلامی اساس آلسالاردا منجه ایکینجی معنا داها اویغون گلیر.

د)گؤیَز(göğez): "چؤل‌ده یئتیشن تورش میوه‌سی اولان بیر آغاج". تیتسه سؤزلویونه "قویو مور"(گؤم گؤی) معناسیندا آلیب‌دیر. آنلاشیلان بو آغاجین میوه‌سی "گؤی" اولور و اورتا تورکجه‎دن بری بیلدییمیز گؤگم(gögem) میوه‌سی ایله بیر اولاجاقدیر. گؤیم/گؤگم محتملن آلچا جنسی میوه‌لردن دیر. گؤیز، "گؤگ"دن گله بیلر. آنجاق تیتسه اونو اسکی تورکجه‌ده‌کی کؤکریز(kökriz) سؤزجویونه باغلاماق ایستر. منجه گره‌ک‌سیز.

هـ)چؤپز(çöpez):"چؤر-چؤپ، خیریم-خیردا". بونو راحاتجا چؤپ سؤزجویونه باغلاماق اولار.

ز)اووَز(üvez):"بیر جور میغمیغا، میلچک". آنادولو آغیزلاریندا چوخلو اویَز(üyez) بیچیمی گؤرونور. بوردان آنلاشیلان، اصلینده اؤگئی/اؤوئی کلمه‌سینده اولدوغو کیمی، و/v سس‌سیزی سونرادان تؤره‎مه‌دیر. دیوان لغات الترک‌ده، اوغوزجا اولاراق گؤستریلن اُیز(üyez) "کیچیک میلچک/چیبین" دئمک دیر. حسن ارن، کلمه‌نی سس تقلیدی اولاراق وئریر(ویز-ویز، وورنوخماق کیمی). کلاوزون اک لر آراسیندا سادیغی حیوان‌لار و بؤجک‌لر آدیندا گئچن بیر –z اکی اوچون تونقوز>دونقوز، قوندوز و اویاز (uyaz بیزیم اویَز اولاراق بیلدیییمیز) اؤرنک‌لر وئریر. هر حال دا، بو وئری ده گوونیلیر ساییلماز.

اوسته‌کی اؤرنک‎لردن، بیر-ایکی‌سی گوونیلیردی. بونونلا بئله، منجه تورکجه ده گرچک‌دن بیر ـز/-z کیچیلتمه اکی وار؛ قیزجیغاز<قیزجیق، اوغولجیغاز<اوغولجوق، آدامجیغاز<آدامجیق، دده‌جییَز<دده‌جیک و...کیمی اؤرنک‌لرده گؤرولن اک، بئله بیر اک اولمالی. منجه تکَز ده بو کیچیلتمه-سئومه اکی‌نین تؤره‎مه‌لریندن ساییلمالیدیر. یازی دیلینه آلماق دا بیر محذور گؤرمورم.

5.      نامهالا(namhala):"هئچ اولمازسا، اَن آزی" دانیشیق دیلینده یایقین‌دیر. بیر سورغو اوزرینه آچیقلامیشدیم سؤزجویو. آنجاق گؤزدن قاچماسین و قئیده گئچیلسین دییه، بوردا آیریجا یازیرام: عربجه-فارسجا "لامحاله"دن گلیر. فارسجادا "چاره‎سیز، قاچینیلماز" دئمک دیر. دیلیمیزده بیر آز آنلام قایماسی یاشانیب‌دیر.

6.       قارتوپ(qartop)، قارتوپو(qartopu):"یئرآلماسی" دئمک دیر قوزئی بؤلگه‌لرده و ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره خییوودا دا ایشلک‎ایمیش. کلمه‌نین روسجادان(kartofel) گلدییی بیلینیر. روسجا سؤزجوک ایسه آلمانجادان آلینج دیر. آلمانجا kartoffel ایسه ایتالیانجا tartuficolo دان گلیر. ایتالیانجا سؤزجوک ایسه tartufo(گؤبه‌لک) و –colo(=گؤیرن، بیتن) سؤزجوک‌لریندن اولوشور. آیریجا، رحمتلیک ساعدی‎نین یازدیغینا گؤره، مشکین ده کارتوشکا(kartuşka)دا او بؤلگه ده "یئرآلماسی" اولاراق گؤرولور. کارتوشکا، روسجادا، کارتوفئل سؤزجویونون کیچیلتمه‎سی‌دیر. قارتوپو سؤزجویو، ائل دیلینده قار+توپ بیرلشمه سانیلیب یئنیدن تحلیل ائدیلیب بو بیچیمی قازانیب‌دیر.

7.      شَدّه(şedde): اوبالاریمیزدا اؤرتولن "بیر جور چرقت/چرقد". ساعدی‎نین وئردییی بیلگی‎لره گؤره، مشکین ده "ایپک چرقد" دئمک دیر. سؤزجوک بوگون اونودولمایا اوز توتان کلمه‌لریمیزدن ساییلیر. کؤکنینه گلینجه، عربجه شدّه دن گلدییی آچیق دیر. آنجاق عربجه ده سوزجوک بو آنلامی ایله یوخدور. فارسجا متین لرده و یئرلی لهجه لرده شدّه "ساچاق، ساپا دوزولن اینجی‌لر" کیمی آنلام‌لار داشیر. آنلاشیلان عربجه‌ده، شدد فعلیندن(=برکیتمک، برک توتماق) گلیر و "برک باغلانان یا برکیدیلن" دئمک ایمیش. سونرا ساچاق و اؤرتوک آنلام لارینی قازانیب‌دیر.

8.      شاغی(şağı):"کؤچری یاشایان، کندلی". سؤزجویو ماراغا و بیناب دا ائشیتمیشم. بو معناسییلا سؤزجوک بؤلگه‌یه اؤزل اولاجاق‌دیر. عربجه شقی "بدبخت، یازیق، ظالم، آجیماز" دان گلیر. او زامان نه‌دن کؤچبه‌لره بو آد وئریلیر؟منجه عثمانلیجا و یئنی تورکجه‌ده‌کی اشقیا(eşkiya) کلمه‎سی بو مسأله‎یه ایشیق توتابیلر. اشقیا، شقی‌نین جمعی ساییلیر و "داغ دا، چؤل‌ده یول کسن اوغورولار، چاپقینچی‌لار" دئمک اولور. گئچمیش‌ده بعضی کؤچری‌لرین یول کسدیک‌لری و آدام سویدوق‌لاری بیلینیر و مشهور ایمیش. اوردان شاغی "کؤچری" آنلامی قازانمیش اولابیلر. آنجاق "کندلی" معناسی یئنی اولاجاق‌دیر و بودا کندلی‌لرین، کؤچبه‌لر کیمی "آغاراتی(پنیر، یوغورت، قوروت و...)" شهرلره گتیریب ساتدیق‌لاریندا قایناقلانمالی‌دیر، دییه دوشونورم.

9.      یوووشماق(yovuşmaq):"بیربیرینه قوووشماق، یئتیشمک". "آغزی یوووشمور"(=دوداق‌لاری بیربیرینی توتمور، دوداق‌لاری اؤرتوشمور) کیمی دئییم لر وار. هر حال دا یاووماق/یوووماق فعلی‌نین –ش- (بیرلیک‎ده‌لیک/بیر ایش‌ده‌لیک، قارشی‌دورما) اکی ایله گئنیش‌له‌تیلمیش حالی دیر. دانیشیق دیلینده یاووق/یوووق(yovuq/yavuq)، آشاغی-یوخاری یاخین معناسیندادیر. آنادولودا، یاووق (yavuk)ون اوچ آنلامی وار. آرتوین و قارص کیمی بؤلگه‌لرده، "یاخین" دئمک‌دیر. سامسون، گیره‌سون، ریزه و سیواس کیمی یئرلرده "سئوی، سئوگی" آنلامی داشیر. دنیزلی و بعضی بؤلگه‌لرده "نیشان(لاماق)" دئمک اولور. یاووقلو چوخ یئرده نیشانلی/آداقلی دئمک اولور. آنجاق بیلدیییم قدری‌ایله یوووشماق آذربایجان ساحه‌سینه مخصوص دور. یاووماق/یوووماق فعلی ایسه دانیشیق دیلینده "یاخین دوشمک، اُنس تاپماق" دیر. آداما یوووماق فعلی انسانلارا قاریشیب-قایناشماق معنالارینی بیلدیریر. قیپچاق تورکجه‌سینده یاووق(yauq)، یوووق بیچیم‌لری ایله، کلمه‎میز "یاخین" دئمک دیر. آیریجا یاویماق فعلی "یاخین‌لاشماق"، یاووقلاتماق "یاخینلاشدیرماق" و یاووتماق(yavutmaq) ایسه "یاخین‌لاتماق" اولور(قیپچاق تورکجه‎سی سؤزلویو، 315 ایله 316. صص).سنگلاخ دا، یاووماق و یاووشماق"یعنی نزدیک شدن"، "یاووتماق و یاووشتورماق" دا "مصدری متعدی است یعنی نزدیک کردن"، یاووق "به معنی نزدیک است"(263.ص) اولاراق گؤستریلیر. داها اسکی تورکجه‎ده یاغوق(yaġuq) واردیر. دیوان لغات الترک ده "یاخین، فامیل" دئمک‌دیر. بو معنا هله ده آذربایجان حس اولونور. اونون یانیندا "یاغوماق" فعلی ده وار. آنلاشیلان بو سؤزجوک ده غ>و حادثه‌سی یاشانیب و ان اسکی اؤرنک‌لردن ساییلمالی دیر. منجه بورداکی فعل‌لر"یاووماق، یاووشماق، یاووشدورماق" و "یاووق" کیمی سؤزجوک‌لری یازی دیلیمیزده ده گتیرمک‌دن چکینمه‌مه‌لییک.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‎لر() 

دُرر آذریسم 3: پزونک

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 14 بهمن 1395-12:52 ب.ظ

شاید لازم بود در کنار تیتر این مطلب علامت+18 درج می‌شد!

محمد امین ادیب طوسی در سری مقالات(3 مقاله) "نمونه‌ای چند از لغت آذری" که در نشریۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز درج شده و بعدها در منابع و "تحقیقات" آذریسم تجدید چاپ شده و محل استناد قرار گرفته، سوژه‌های بسیاری برای سری مقالات ما مهیا کرده است. در این مقال، یکی از آن دسته گل‌ها را مورد ملاحظه قرار خواهیم داد و البته آن را بهانه‌یی برای تحلیل اتیمولوژیک و فیلولوژیک چند واژۀ تابو و آرگو و احیاناً مستهجن قرار می‌دهیم.

ادیب طوسی در مادۀ پزونک(با ترانسکریپسیون pezavak که احتمالاً غلط مطبعی است) آورده:"آدم کندفهم و از هم وارفته(پز=پیزی و آونک=آویخته و از راه کنایه به معنی فوق آمده؟)[1]. دو خصیصۀ بارز آذریست‌ها یکی استفاده از قوۀ تخیل و بی‌توجهی به قواعد زبانشناسی و دیگری عدم اطلاع‌شان از زبان‌های ترکی غیر از ترکی آذربایجانی است. بگذریم از اینکه ترکی آذربایجان را هم درست و حسابی نمی‌دانند. مثلاً همین ادیب طوسی تا چه حدّ ترکی می‌دانست؟ فردی که متولّد مشهد و تحصیل کردۀ تهران است، چگونه در دانشگاهی که رسالت و مأموریتش مقابله و مبارزه با ترکی بوده، ترکی آموخته است؟ فردی با این مایه از ترکی، از کرسی تخصصی آذریسم در باب واژگانی حکم صادر می‌کند که متخصصان بزرگ و شهیر جهانی در آنها جانب احتیاط را فرو نمی‌گذارند. در ترکی‌دانی ادیب طوسی همین قدر کافیست که بعد از توضیحِ  معنای "لار" به صورت "خم و کج و محلی که در آن بارندگی  زیاد است"(قسمت دوم مقاله، ص 242)، قوتورلار را به عنوان مثال ذکر می‌کند. گویا نمی‌داند که لار/لر علامت جمع ترکی است. خواهید گفت که با این اوصاف چه جای بحث و تحلیل از مقالات و مدعیات اوست؟ جواب این است که بسیاری هنوز این قبیل افراد را متخصّص "آذریات" می‌دانند و در آثار شبه‌علمی و شبه‌سیاسی‌شان به آنها استناد می‌جویند. برای مثال همین مقالۀ مانحن فیه که بدون ادنی تردیدی، حداقل نود درصد مدعیات و آذریاتش باطل می‌دانم، مستند و مبنای کتاب تبارشناسی قومی و حیات ملی( نشر و پژوهش فرزان روز، ۱۳۸۵) اسماعیل یوردشاهیان در بحث از ترکی آذربایجان و زبان مردم قرار گرفته است. کتابی که اولین بار توسط "مرکز گفتگوی تمدنها" منتشر شده بود. دربارۀ ادیب طوسی در ویکی‌پدیا نوشته‌اند که عبری و کلدانی، سانسکریت و پهلوی می‌دانست. در این سلسله مقالات اثری از این زبان‌ها نیست. اما تردیدی ندارم که که کمترین اطلاعی از فونولوژی و مورفولوژی و سمانتیک که ارکان زبانشناسی‌اند، نداشت. زیرا چه طور کسی می‌تواند، در یک مقالۀ سه قسمتی، هزاران بار قواعد علمی را نقض کند و خوشه‌یی از خرمن زبانشناسی چیده باشد؟

باری پزونک/پئزونک(pézevenk) را شخصاً نشنیده‌ام. ظاهراً در تبریز رواجی دارد. در متون عثمانی، از قرن شانزدهم شواهدی دارد. با توجه با کانتکست و سیاق شواهد، محققان نوعاً متفق‎القول بوده‌اند که پِزوَنک منشأ ارمنی دارد. اقوال متنوعی در باب اشتقاقش مطرح بوده که یکی از مُقنع‌ترین آنها تحلیل سئوان نیشانیان است. وی شکل اصلی را *pozavank دانسته مرکب از poz(=فاحشه) و آواک(=رئیس، سَروَر) و مجموعاً به معنای "رئیس فواحش". در آرگو و زبان کوچه و بازاری استانبول، واژگان ارمنی فراوان است. شاید بیش از 50 درصد الفاظ ارمنی دخیل در ترکی مکتوب و لهجۀ استانبول، مربوط به آرگو و به تعبیری زبان مخفی باشد. البته واژگان مربوط به جنسیت اغلب مستهجن/موهن تلقی شده و سریعاً تابو و قبیح می‌شدند و تدریجاً متروک شده و جای خود را به الفاظ دخیل از زبان‌های مجاور می‌دادند تا معنا و استهجان‌شان پوشیده شود. از این تیپ الفاظ در فارسی و ترکی فراوان است. چند نمونه را مرور خواهیم کرد. اما قبل از آن اشاره کنم که معنای اصلی و اولیۀ پِزوَنک "قوّاد، دیّوث" بوده یعنی کسی که واسطۀ  رابطۀ جنسی خارج از قاعده و عُرف و ازدواج بوده و "فاحشه‌خانه" اداره می‌کرده است. طبعاً  در جامعه‌یی که فحش‌هایش جنسی(sexual) و جنسیتی(gendered) است، این قبیل معانی به شکل دشنام و ناسزا هم درمی‌آید و معانیی مثلِ "بی‌غیرت، نفهم و بی‌عرضه" کسب می‌کند. این هم چند لفظ مشابه:

1.      دیّوث(deyyus):"مردی که زنش به او خیانت می‌کند و او یا تغافل می‌کند و یا توسط زنش فریب داده می‌شود". از عربی در ترکی و فارسی و همین‌طور عموم السنۀ مسلمانان دخیل شده و سابقۀ طولانی در این زبان‌ها دارد. در ترکی استانبولی در مقام فحاشی، از رواجش کاسته شده است. دیاثت در ادبیات سیاسی ایران، در تابستانِ 1395، شیوعی جنجالی یافت. در شرع و فقه اسلام دیاثت از کبایر است.

2.      قوّاد:"دلّال محبت، کسی که زن و مردی بیگانه و نامحرم را به برساند، واسطۀ زنا". دخیل از عربی و همریشه با قید بوده و دلالت بر واسطه‌گری دارد. در فارسی رواجش  کمتر شده. در ترکی استانبولی (kavat) هنوز در مقام فحّاشی کاربرد دارد. در آذربایجان کلمه را نشنیده‌ام. اما در متون کلاسیک مثلِ کتاب دده‌ قورقوت ضبط شده و تکیه کلام دلی دومرول بوده است. قیادت هم از  گناهان کبیره است.

3.      دورزو(dürzü):"مردی که زنش را برای فحشا عرضه می‌کند". در ترکی استانبولی متداول است و تکیه کلام کمال سونال(شعبان) هنرپیشۀ معروف بود. علی‌القاعده از اتنونیم دُرزی/دروزی متحول شده و باید منشأ در شایعاتی داشته باشد که در خصوص بی‌بند و باری جنسی طوایف اهلِ حق/علوی/دروزی وجود داشته است. دورزو، هنوز در میان طبقاتی از علویان ترکیه، لقبی محبوب است.

4.       داسقالوس(daskalos): به معنی "استاد در قیادت و دلّالی محبت" دخیل از یونانی است و در اصل به معنی "معلّم".

5.      داسنیک/داسمیک(dasmik/dasnik):"قوّاد، دلّال محبت، جاکش". واژه‌یی با اتیمولوژیِ مبهم. احتمالاً ترکیبی از داسقالوس فوق‌الذکر با آستیک آتی‌الذکر. در آرگوی ترکی استانبولی رواج دارد.

6.       آستیک(astik):"قوّاد". مأخوذ از  آسدیک ارمنی به معنی مزبور و رایج در آرگوی ترکی استانبول.

7.      دومبوک(dümbük) و دومبه‌لک(dümbelek):"قوّاد". مأخوذ از دمبک/تمبک و رایج در آرگوی ترکی آناتولی. گویی نواختن آلات موسیقی در ادوار گذشته، در نظر عامّه دلالت بر جلافت داشته و در نظر فقها و علما حکایت از عدم تقید به ظواهر شرع.

8.      غودوش(godoş):مترادف الفاظ فوق و مأخوذ از لهجات ارمنی. به زعم نیشانیان در اصل به معنی شاخ /بوینوز بوده که خود دلالت‌های جنسی معروفی دارد.

9.      قورومساق(qurumsaq):"کسی که زنش را برای فحشا عرضه می‌کند". در ترکی استانبولی و فارسی از رواجش کاسته شده، ولی در ترکی آذربایجان هنوز در مقام فحّاشی رواج دارد. اصل واژه مغولی دانسته شده است. قورومساغ در سنگلاخ به معنی تیردان/کماندان/ترکش است. آیا معنای اخیر از آن معنای مقدّم تطوّر یافته و بروز کرده است؟ در ترکی فعلِ قورومساماق به معنی "چیزی را شدیداً طلبیدن، در آتشِ طلب چیزی سوختن، خشکیدن" وجود داشته است. اشتقاق قورومساق از این فعل بدون اشکالِ مورفولوژیک است. اما ابهام سمانتیک محسوس می‌ماند. باری باید تحقیقی تفصیلی‌تر صورت بگیرد. قُرُمساق تکیه کلام معروف ناصرالدین شاه بود.

در جوامع منطقه که مفاهیمی مثلِ ناموس و عفّت، ولو در سطح ظاهری، مهم بوده، فحش‌هایی که منشأ جنسی و دالّ بر بی‌عفّتی، ضعف جنسی، قربانی تجاوز شدن دارند، شیوع داشته است. تا جایی که می‌دانم در ترکی استاندارد امروزی اصطلاح اصیل برای فاحشه وجود ندارد. در کنار فاحشه(fahişe) دخیل از عربی، اوروسپو(orospu)ی دخیل از فارسی(=روسپی) شایع است. البته روسپی هم در فارسی لفظی کتابی و ادبی است و نه عامیانه(در لسان عامه الفاظی مثلِ جنده، نشمه، لکاته و.. رایج بوده است) . سورتوک(sürtük) اگرچه دلالت مجازی بر فاحشگی می‌کند، اما معنی اصلی آن "مقیّد نبودن به آداب معاشرت زنان و مردان و حضور بیش از حد مقبول در کنار مردان نامحرم، هرزگی" است. لفظ اَرسَک(ersek) امروزه در لهجات وجود دارد. ولی در گذشته کمابیش معادل روسپی بوده و رواج بیشتری داشته است. گرچه دراصل، بیش از روسپی‌گری به معنای متعارف، متضمن "شدّت تمایلاتِ شهوانی یک زن"(ار+سک: پسوند طلب و نزدیک به معنی بابِ استفعال عربی) است و قابل قیاس با nymphomaniac.

باری بعد از این گریز طولانی بازگردیم به پزونک ابتدای مطلب. آنچه تحلیلِ نیشانیان را تأیید می‌کند، فرم püzevenk در برخی متون متقدم عثمانی است. اما ریشه‌تراشی ادیب طوسی هم اشکال سمانتیک دارد  و هم نقص مورفولوژیک و هم ایرادِ تاریخی. به لحاظ سمانتیک باید نشان داده شود که "آدم آویزان از ماتحت و مقعد" می‌تواند "قوّاد و دلّال محبت" شود؟ به لحاظ مورفولوژیک باید اثبات شد که *پزی‌آونگ می‌تواند به pézevenk مبدل شود. و مهم‌تر اینکه به لحاظ تاریخی واژه‌یی که در متون فارسی شاهدی ندارد، چگونه می‌تواند تا این حد در زبان‌های ترکی غربی رایج شود؟ توجه کنید که تداول لفظ در آذربایجان اندک بوده و عمدۀ عرصۀ شیوع آن استانبول و لهجات آناتولی است. در استانبول فرم مخفّف پئزو(pezo) هم وجود دارد.



[1]  محمد امین ادیب طوسی، "نمونه‌ای چند از لغت آذری"، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز، سال نهم، ش. 43 پاییز و زمستان 1343. ص265.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 




Admin Logo
themebox Logo