تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - مطالب اسفند 1395

تأملاتی در چند لفظِ تالشی

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 28 اسفند 1395-05:37 ب.ظ

مطالعۀ تالشی را مهم می‌دانم و در هر فرصتی منابع منتشره در آن باب را مرور می‌کنم. مع‌الاسف فرهنگِ جامعی که عمدۀ الفاظ شایع تالشی، بویژه در حوزه‌هایی مثلِ حیات اقتصادی قدیم و زراعت که احتمالاً تبادلات بیشتری در این عرصه‌ها با ترکی وجود داشته، دربرداشته باشد، موجود نیست. باری در جریان مطالعۀ کتاب "زبان تالشی: زبان باستان ایران و دستور زبان تالشی(گویش ماسال)(تألیف علی ماسالی، رشت: فرهنگ ایلیا، 1385) و واژه‌نامۀ مختصر آن، الفاظ زیر را التقاط کرده‌ام:

1.      بیله(bila): چالۀ کوچکی از آب(ص158). احتمالاً در برخی توپونیم‌های منطقۀ اردبیل از این لفظ آثاری برجای مانده باشد. در خصوص بیله‌سووار، به نظرم تحلیلِ و خبر حمدالله مستوفی هنوز معتبر است. به زعم وی پیله‌سووار، اسم یکی از امرای دیلمی بوده و لفظاً "سوار بزرگ/تنومند" بوده است.

2.      تجر(tajar): ایوان خانه‎های گِلی و بومی گیلان(ص162). از کلمات قدیمی و شایع در زبانهای ایرانیک بوده و طیف معنایی وسیعی از "ایوان و خانه" تا "چادر(=تجیر)" دارد. احتمالاً در بعضی توپونیم‌های آذربایجان بقایایی از آن باشد، نظیر اسم طِجَرَق(=تئجَره) در بخش کندوان میانه. این توپونیم ممکن است با واژۀ دیگرِ مذکور در همین لغتنامۀ کوچک یعنی تیجره(tijara) به معنی "سرد و سوزان" مرتبط باشد (ص221) مرتبط باشد.

3.      چتین(çatin): مشکل(ص162). دخیل از ترکی است. در آناتولی هم شایع است اما در ترکی استاندارد ترکیه کمتر رواج دارد. باید با چَت "سخت، صُلب، سِفت" مرتبط باشد.

4.      دول(dol): جایی گود(ص164). دربارۀ این لفظ و ربط احتمالی‌اش با دیل(dil) در گیلکی(به معنی محوطۀ محصور) و همین طور ارتباطش با چندین توپونیم در آذربایجان، مستقلاً مطلبی نوشته‌ام. قاعدتاً با دول (رایج در ترکی و فارسی به معنی "دَلو، سطل") که به زعم نؤلدکه از daula(=واحد/کیل غلّات و علی‌الخصوص جو) سریانی/آرامی دخیل است، مرتبط می‌باشد. دول با دَلو عربی قابل قیاس بوده و اشتقاق سامی دارد. دولاب(=چرخ چاه. بعدها و توسعاً به معنی اِشکاف و گنجه و.. به کار رفته) هم مرکب از دول+آب و مشتقی از این دول است.

5.      درگه(darge): پیمانه‌یی به اندازۀ یک مشت(ص165). این اصطلاح را به همین معنا در میانه شنیده‌ام. جهتِ قرض‌گیری را نمی‌دانم.

6.       زغ(zēq):زمین نرم و گِل‌دار و گِلی(ص167). مسلماً با زیغ(zığ) به معنی "گِل و لای" در ترکی آذربایجان یکی است. زیغ واریانتی از سیغ(sığ) است که در آناتولی و و السنۀ ترکی به "آب کم‌عمق(دایاز)، آب دارای گِل و لای" اطلاق می‌شود.

7.      شخته(şaxta):یخ‎های سطحی روی زمین و آب(برودت هوا)(ص168). واژهیی که در ترکی آذربایجان کاملاً شایع بوده و در لهجات آناتولی هم دیده می‌شود. در لهجات کردی و ارمنی هم ضبط شده است. منشأ و اتیمولوژی‌اش واضح نیست. در تالشی علی‌القاعده از کانال ترکی باید دخیل شده باشد.

8.      کتیل(kotil):کوهان گاو نر(ص169). واژۀ مغولی بسیار معروفی است که معنی اصلی‌اش "اسپِ یدک/ جنیبت" و "گردنه و پشته" است. این واژه در توپونیم‌های منطقۀ خزری به وفور مشاهده می‌شود و مقالاتی هم در این باره منتشر شده است. تحوّل معنایی آن به "کوهان گاو" عادی است. به نظر می‌رسد همین لفظ است که در فرم کَتیل(ketil) در لهجات ترکی ایران و برخی زبانهای مجاور به معنی "نوعی باربند برای حیوانات بارکش جهتِ حملِ علوفه/غلّات درو شده" رواج دارد. توپونیم کتیل‌دره که اسم قریه‎یی از توابعِ آبیک قزوین بوده، احتمالاً با این لفظ مرتبط است. به نظرم می‌رسد کلمۀ قودال(qodal) در ترکی معاصر آذربایجان که به معنی "مانع، انگل، معضل، مزاحم" موجود است(حداقل در مراغه و تبریز شنیده‌ام)، واریانت دیگری از همین لفظ بوده و تطوّر سمانتیک آن با "قوز بالا قوز" فارسی قابل قیاس باشد.

9.      یکه(yaka): بزرگ/یکه(ص176). واژه مغولی رایجی در ترکی آذربایجان و لهجات شرق آناتولی بوده و عمدتاً در لسان شفاهی شایع است. در ترکی عمدتاً بر "انبوهی، عظیم‌الجثگی" دلالت دارد تا معانی معنوی واژۀ بزرگ. ظاهراً مؤلف آن را با یِکّه در فارسی(تنها، یالغوز، منحصر به فرد) خلط کرده است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-12

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 22 اسفند 1395-10:03 ب.ظ

1.      تجن(técen)":یاغ، پنیر کیمی آغارتی‌لاری ساخلاماق اوچون حاضیرلانان تولوق". سؤزجوک آنادولودا گؤرونور؛ گوموشخانه ده "قالیب‌لشدیریلمیش پنیر"، چوروم‌، غازی آتنپ، قونیادا "یاغ، پنیر باسیلان تولوم" دئمک اولور. قارص دا تژن(tejen) "کئچی دری‌سیندن سوقابی" معناسی وار. سؤزجویون ارمنیجه‌دن گلدییی بیلینیر. دانکوف آراشدیرماسینا گؤره، t´ac´an ارمنیجه‌ده "آغارتی(لبنیات)" دئمک‌دیر(45.ص). بو آنلام گوموشخانه‌ده ده وار. باشقا یئرلرده "آغارتی قابی" معناسی یایقین‌لیق قازانیبدیر. تجن، موغان و شاهسئون بؤلگه‌لرینده یاشار. بو بؤلگه‌ده، باشقا ارمنیجه عونصولارین وارلیغی‌نی دا اؤنجه‎کی یازی‌لاردا گؤسترمیشدیم. 

2.      جمدک(cemdek):"اؤلو(انسان، حیوان)، لئش". آنادولودا آرپاچای(قارص‌دا)دا جمدک اولاراق، ارزینجان و یؤره‌سینده، بعضی لهجه‌لریمیزده اولدوغو کیمی، جندک(cendek) گؤرونور؛"صاحیب‌سیز جسد" دئمک اولور درلمه سؤزلویونه گؤره. آدانادا "بدن" دئمک‌دیر. بو آنلام باشقا قایناق دان گله بیلر. دیل‌دنیز ده  سایین هادی فارسجا "گند" ایله ایلگی‌لی گؤرور سؤزجویوموزو و "گندک" کیمی بیر قایناغا دایاندیریر (331.ص). بنزر گؤروشو آذریچی‌لرده ده گؤرمک اولار. مثلا عباس ماهیار نوابی، کؤکن وئرمه‌دن "جندک=جسد" سؤزجویونو(فارسجادان می؟ آذریجه‌دن می؟) اسکی قالینتی‌لار آراسیندا ساییر[1]. جواد مفردی کهلان، بیر یازی‌سیندا، کوردجه‌ده ده، جندک´ین وارلیغینا توخونار. ایلک اولاراق، عربجه جَمَد(؟)>جماد و پهلویجه ـاک بیرلشمه‌سی اولدوغونو دوشونر. سونرا ماجد کردستانی آدلی آرخاداشی‌ندان(سنندج اونیورسیته‌سینده بؤیوک/اوچ جیلدلیک کوردجه سؤزلوک حاضیرلایان هیئت‌ین باشقانی اولمالیدیر. بیزیمکی‌لر تبریز ده تورک دیلی‌نین علیهینه ایشله‌سین‌لر!) کوردجه و آذریجه جندک´ین پهلویجه گندک‌دن گله‌بیله‌جه‌ییی دوشونجه‌سینی نقل ائدر و دوغرولار. بو گؤروش‌لرین یانلیش‌لیغی‌نی گؤسترمک اوچون گ>ج حادثه‌سی‌نین(ان آزیندن کلمه‌باشیندا) یاشانمادیغی‌نی سؤیله‌مه‌لییم. بعضی یئرلی آغیزلاردا(مراغا، ملیک‌کندی، ..) و یا قارادنیز لهجه‌لرینده بو اولای اولسادا، او لهجه‌لیک دوروم ساییلیر و بوتون آذربایجان و آنادولو لهجه‌لرینی قاپساماز. آیریجا بنزر لهجه‌لرین ایزینی داشیمایان سنگلاخ‌دا "جندک":"مردۀ طیور را گویند"(139.ص) اولاراق آچیقلانیر. سانیرام کوردجه ده ده بئله ده‌ییشیم یوخ. بو کیتاب دا کوردجه و یا "آذریجه" بیر عونصور دا یوخ. تیتسه کلمه‌نین اؤنونده سورغو ایشارتی قویاراق کؤکنی‌نی بیلمه‌دییی‌نی گؤستریر. منجه کلمه موغولجادان آلینتی‌دیر. موغولجادا cemdeg(عیب‌لی، سینیق-سالخاق، یارالی-بره‌لی) دئمک‌دیر. بعضی موغول آغیزلاریندا جمتگ ده وار. بیر چوخ لهجه‌ده قیسالاراق جیمه اولور(استاروستین و آرخاداشلاری، آلتای دیللری‌نین کؤکنلی سؤزلویو، 1011.ص). کلمه شکیل باخیمی‌ندان قصورسوز ساییلیر. آنجاق آنلامجا بیر آز ده‌ییشیک‌لیک یاشانیب‌دیر. گئنه یاخینلیق آچیق‍‌دیر.

3.      سیمیشقا(sımışqa):"گونه‌باخان توخومو". بو بیچیم داها چوخ تبریزده یایقین‌دیر. آغیزلاردا، اؤزللیک‌له اردبیل و یؤره‌سینده، گونه‌باخان/آی چیچه‌یی بیتگی‌سینه ده سیمیشگه(simişge) دئییلیر. سیمکیشگه، سیمیشقانین اؤن‌سیرالی بیچیمی‌دیر. آنادولودا، قارص و ارزروم‌دا، سیمیشقا(sımışka) واردیر. سانیرام گیلکجه و تالیشجادا دا، بیر آز فرقله، وار. نه ایسه روسجادان گلدییی بیلینیر. روسجادا semeçki  و semeçko، sémya(=توخوم، دَن) سؤزجویونون کیچیلتمه اکی آلمیش بیچیمی دیر. یئرلی آغیزلاردا داها چوخ توخوم(toxum/tuxum) وار. فارسجادان یئنیجه الینان توخما(toxma)دا گؤرولور. بیر ایلگی چکن سؤزجوک‌ده، چیرتدا(çırtda)دیر. دوغو آنادولودا گؤرولن، چیرتداماق(=تخمه شکستن) فعلیندن گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق "بویورما" قالیبندن می گلیر؟ یوخسا بیلدیریجی/آنلاتیجی ماهیتی وار؟

4.      اؤتگون(ötgün): بو گون بیلدیییمه گؤره، یالنیز "عاغیل، عاغیل‌دان اؤتگون اولار" دئییمی‌نده یاشادیغی سؤیلهنه‌بیلر. عثمانلیجادا "تأثیرلی، نافذ، کسکین، دلیجی" معنالاریندا گؤرونور و داها چوخ "اوخ" وصفی دیر. آنادولو آغیزلاریندا اؤتکون(ötkün) و اؤتگون "ائولنمه‌یی چوخ ایسته‌ین" معناسی وار. اما تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده یئر آلماز. –Gİn/-GUn اکی تؤرهمهلریندن باشقا اؤرنک‌لرده وئرمیشدیک "آنادیل‌دن درلمه‌لر" مقاله‌لرینده. بوردا اک فاعللیک معناسی قازاندیغی گؤرونور. یازی دیلینه آلینماسی‌نی دوغرو و فایدالی گؤرورم.

5.      شوققا(şuqqa): "بیرینی دال‌دان دیزله وورماق صورتیله شوخلوق ائتمک" سؤزجویو میانادا ائشیتمیشم. باشقا بؤلگه‌لرده ده اولابیلر. منجه شوققا، اصلینده *شوتقا ایمیش و روسجا(şutka)دان گلیر. بیلینن روسجا سؤزجوک ایسه "شوخلوق، جوک" دئمک اولور.

6.       قیلیتقا(qılıtqa):"کوره‌لرده پیشن کرپیج‌لرین بیربیری‌نین اوستونه قالانمیش و دوزلموش حالی". کلمه‌نی ائشیتدییمی اوچون، بو توپلاما-قالاما حالی‌نین نه اولدوغونو تام اولاراق بیلمیرم. سؤزجوک بوگون اونودولموش کیمی. یاشاسادا خبریم یوخ. قیده گئچیلسین دییه یازیرام. سؤزجوک روسجا اولمالی‌دیر. klétka روسجادا "قفس(قوش)، سلول(بدن)" دئمک‎دیر. باشقا ایسلاو دیللرینده(اؤرنک اوچون لئهجه /لئهیستانجادا) "سیرا، فیلم فریمی" کیمی معنالاری‌دا وار. روسجا سؤزجویون، سلول قارشیلیغی اولماسی‌دا، اصلینده "سلول"ون "کیچیک دام" معناسیندا اولدوغونا دایانیر. تورکیه تورکجه‌سینده حوجره (hücre)<حُجره‌ده بئله بیر آنلاییش‌دان قایناق‌لانیر. سانیرام قیلیتقادا، کیچیک دام بیچیمی‌نده قالانیرمیش.

7.      موغایات(muğayat): دانیشیق دیلینده یاشار اما اونوتولماغا اوز توتموش سؤزجوک‌لردن دیر. عربجه مُقیَّد (باغلی، ایلگی‌لی، شرطلی)دن گلیر. تورکیه تورکجه‌سینده اولدوغو کیمی(mukayyet olmak)، تورکجه‌میزده‌ده، موغایات اولماق(=گؤزتمک، گؤزتله‌مک، قوروماق، اوتانماق) آنلامی قازانیب‌دیر. بو دئییمین ایکی دیل‌ده بنزرلییی حیرت وئریجی‌دیر. عربجه اصلیندن ایکی دیلده نئجه بنزر معنا قایماسی اولدوغو دوشوندورجو گؤرونور.

8.      تیان(tiyan):"کیچیک قازان". سؤزجوک آذربایجان دا باشقا، دوغو آنادولودا دا گؤرونور: توقات(تورخال)، ارجیش(وان)، ایغدیر و قارص کیمی یؤره‌لرده و آذربایجان تورکجه‌سینه یاخین لهجه‌لرده تثبیت ائدیلیب‌دیر. آنادولونون باشقا بؤلگه‌لرینده فرقلی بیچیم‌لر وار؛ "تاوا" معناسیندا، تیغان(tığan)، بوردور، دنیزلی، ایزمیر، بیله‌جیک، زونغولدواق، چانقیری، آنکارا و قونیا بؤلگه‌لرینده، تیخان(tıhan) بولو، ساکاریا دا، تیوان(tıvan)، گئنه‌ده زونغولداق لهجه‌لرینده یاشار. آنجاق ان یایقین بیچیم، دیغان (dığan)دیر و حسن ارن ده سؤزلویونده اونو اساس آلیر. ارن´ین یازدیغی کیمی یونانجا(teganon) دان گلدییی دوشونولور. آنجاق اورتا تورکجه‎ده بیرده تاغان(tağan) وار. بو سؤزجوک "تاوا" دئمک دیر و یونانجا سؤزجوک ایله ایلگی‌سیز اولاجاق‌دیر. آیریجا یونانجا کلمه‌نین بللی-باشلی بیر کؤکن آچیقلاماسی یوخ‌دور. نه ایسه، تیگان>تییان آچیقلاماسی دوغرو اولاجاق‌دیر. دیلیمیزده بیرده تییانچا (tiyança)وار. او فارسجا کیچیلتمه اکی آلمیش بیچیمی‌دیر.

9.      دؤلبرچین(dölberçin):"اوچگول یونجا، شبدر". رحمتلیک بؤیوک آنام، بالاجا اوشاق‌لارا، تپ-تزه‌لیک‌دن اولسا گره‌ک، دؤلبرچین دییه‌ردی. آنادولودا اوچگول(üçgül) اولاراق بیلینن و اوچ-یارپاقلی اولان، یونجایا بعضی یؤره‌لریمیزده، "آت یونجاسی"دا دئییلیر. دؤلبرچین، آپ-آچیق موغولجا آلینتی دیر. موغولجادا دؤربلجین(dörbelcin)، دؤرتگول(مربع، چهارضلعی) یعنی دؤرت‌بوچاق دئمک‌دیر. نه‌دن اوچگول یونجایا، دؤرتگول معناسیندا بیر آد وئریلیب‌دیر؟ بیلیندییی کیمی دؤرتگول یونجادا واردیر. اصلینده موغولجادان او آنلام‌دا آلینیب سونرا، دیلیمیزده یونجا سؤزجویو وار اولدوغو اوچون، فرقلی بیر یونجایا قاییبدیر.

10.  چؤرنیک(çörnik): جؤرنیک(cörnik) سؤیله‌ییشی ده یایقین‌دیر. تیکیش ماشین‌لاریندا(=چرخ خیاطی، تیکگج>تیکج دئسک گؤزل اولمازمی؟) ایچینه تاغالاق(=قرقره، بوبین) قویولاراق، تیکیش ایشلرینده، آلت‌دان گلن ساپین قایناغی اولور. کلمه‌نین سس گؤرونوشو، آلینتی اولدوغونو گؤستریر. آنلاشیلان سؤزجوک روسجا çelnók دان گلیر. چلنوک اینگیلیزجه shuttle قارشیلیغی اولاراق فرقلی معنالاری وار. آشاغی-یوخاری هامی‌سیندا، گئت-گَل آنلامی گؤرولور. آذربایجان جهموریتی‌نده چورنیک، آزاراق اولاراق ایشله‌نیر، اما چلنوک یایقین دیر. تورکیه‌ده، تبریز آغزیندا و بعضی یئرلی لهجه‌لریمیزده، مکیک (mekik)وار. بو دا فارسجادان آلینتی‌دیر؛مکوک، مکیک یازیم‌لاری اسکی ساییلیر. بوگون ایسه ماکو(و مکو) املاسی یایقین‌لیق قازانیب‌دیر. عربجه‌ده مَکّوک یایقین‌دیر و نهایی قایناغی‌نین پهلویجه اولدوغو دوشونولور.



[1]  عباس ماهیار نوابی، "زبان کنونی آذربایجان(2)نشریه دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز، دورۀ ششم، شمارۀ سوم. 316.ص




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

یادداشت‌هایی از ترکی قزوین

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 21 اسفند 1395-07:59 ق.ظ

چندی قبل کتاب "تاریخ و فرهنگ مردم حسن‌آباد کلّج"(تألیفِ  داود وارسته‌نسب : قزوین: پرک، 1390)را خواندم. با آنکه کانون اصلی کتاب فولکلور نبوده و نوعی اتنوگرافی آماتوری عرضه شده و جامعیت مونوگرافی در آن مشاهده نمی‌شود، اما حاوی اطلاعات خوبی دربارۀ فرهنگ، زبان و حیات قدیم روستایی ترک‌نشین است. امیدوارم امثال این قبیل آثار با دقّت بیشتر و با مطالعۀ عمیق‌تر منتشر شود. برای مثال مؤلف محترم از ضبط لاتین الفاظ-عامدانه یا غیرعمدی-استفاده نکرده، توصیفی از لهجۀ محلّی و احیاناً تفاوت‌هایش با سایر نقاط به دست نداده و به استثنای نمونه‌هایی مختصر از امثال و تعبیرات، از زبان و فولکلور هم بحث نکرده است.  این هم غنیمت است و جای تشکر دارد. باری در این وجیزه، نکاتی را که جلب توجهم کرده-همچون همیشه-همراه با تحلیل‌های اتیمولوژیک عرضه خواهم داشت.

1.      آدامس/سقّز(ص 271): مؤلف محترم در معرفی پوشش گیاهی منطقه، در اغلب موارد، اسم ترکی نباتات را هم ذکر کرده است. دست مریزاد! در مواردی دیگر نمی‌دانم آیا مؤلف به اسامی ترکی واقف نبوده یا معادل فارسی جای ترکی را در لهجۀ محل گرفته است؟ علی ای حال، آدامس به عنوان معادل فارسی اسم گیاهِ سقّز آورده شده! می‌دانیم که سقز اسم نبات و درخت معروف و جویدنی مشهور مستخرج از درخت مزبور(صمغ) است. آدامس، اما، مارک معروف امریکایی "سقّز"ی خاص است که دهه‌ها قبل وارد ایران هم می‌شد. بعدها آن برند به صورت اسم عام درآمده است. نظیر آن است سوله که ظاهراً اسم شرکتی فرانسوی بوده، یا فاب که در اصل مارک پودر لباسشویی بوده و هنوز هم در آذربایجان به معنی عام پودر رختشویی کاربرد دارد. دوستی زنجانی تعریف می‌کرد که در آن صفحات، به جای فاب، برف رواج دارد که آن هم برند دیگری بوده و هنوز هم تولید می‌شود. مارک‌هایی مثلِ ساندیس، پُفک، تاید، اسکاچ و حتی سن‌ایچ از مرحله برند به اسم خاص عبور کرده‌اند. محققین باید به این قبیل تبدّلات-که در اعصار قدیم مشابهاتی داشته-بی‌توجه نباشند.

2.      ایلان یازی(ص328): توپونیمی در حسن‌آباد است. ظاهراً یازی در این نواحی رواجی دارد. اسم دیگر محل را قرمزتپه نوشته‌اند. آیا در اصل همین فرم را داشته یا بر اثر فارسی‌سازس/تفریس از قرمزی/قیرمیزی تپه به شکل مزبور درآمده است؟

3.      ایلان قارپوزی(ص302): به عنوان اسم دیگری برای حنظل جالب توجه است. اسامی "آجی قارپوز، جین قارپوزو، ابوجهل قارپوزو" را شنیده‌ بودم. فلسفۀ "ایلان قارپوزو" نامیدن این نبات طبی معلومم نشد. شاید اهالی محلّ بدانند.

4.      ایران یازی(ص76): توپونیم دیگری است؟ جزء دوم قاعدتاً "یازی" است. اما اوّلی چیست؟ ایلان؟ آیران؟ ایران؟

5.      وارَ اِلَماخ(ص201): واره در مناطق فارسی‌زبان معادل ایمه‌جی و "سوت ده‎ییشمک/ده‌ییشیک" ترکی است. در برخی مناطق حاشیه‌یی آذربایجان مانند خلخال(و احیاناً بعضی قرای اردبیل) واره با فرم وَرَه وجود دارد. در اینجا باید علی‌القاعده از همسایگان فارسی‌زبان یا تات اخذ شده باشد.

6.       قاروقچی‌های روستا(ص170) ضبط و یاد شده‌اند. کاری نیک و مفید است و به بقای حافظۀ تاریخی منطقه کمک می‌کند. قاروقچی/قاریق از طبابت عامّه ترکان است. هنوز هم در آذربایجان مشاهده می‌شود. قاروقچی در فرهنگ نصیری متعلّق به عصر صفوی هم مذکور است. اصل کلمه باید از قاروماق/قاریماق "پُر شدن و مملو شدن جوی و.." مشتق باشد. چه قاروق/قاریق "گیر کردن چیزی در گلو یا مجاری تنفّسی" است.

7.      کؤلبه(ص176): واریانتی از کوفله/کولفه است و اتیمولوژی‌اش را موضعی دیگر ذکر کرده‌ام.

8.      یولاق: در ص.206 ظاهراً مراد از آن "راه‌پلۀ پشتِ بام" است. ولی در ص.333 در کنار دالان(علی‌الظاهر به صورت عطف مترادفین) آمده است. در آذربایجان یولاق به راه/کوچۀ تنگ اطلاق می‌شود. پس اطلاق آن به دالان قابل فهم است. علاوه بر یولاق در آذربایجان یولاجاق هم وجود دارد که علاوه بر معنای "راه/کوچۀ تنگ"، "تونلِ تنگ برای عبور حیوانات یا انسان"، و معانی مجازی مثلِ "راه و رسم"(یول-یولاجاق) معنای دالان هم دارد. یولاجاق باید مصغّر از یولاج(=راهِ تنگ کوهستانی/معبر) باشد که ظاهراً در آذربایجان شایع نبوده و خود مصغّر از یول است. یولاج در آناتولی مشاهده می‌شود.

9.      کلانتی(ص73): فرم محلّی کرنتی است. اتیمولوژی‌اش را در سری مقالات اسکی خرمنلر آورده‌ام. معتقدم این قبیل الفاظ نکات مهمی را دربارۀ مهاجرت‌ها و حتی اتنوژنز منطقه به دست می‌دهد.

10.  گؤیج گوشی(ص323): مراد پرنده‌یی است که در آذربایجان بیشتر با اسم  "آری‌قیران" و احیاناً "آری‌قاپان" و در فارسی سبزقبا/زنبورخوار خوانده می‌شود. البته حدسم از روی عکس منتشره است و محتمل است خالی از اشکال نباشد. باری گؤیج واژۀ جالبی است. تا جایی که به خاطر می‌آورم آن را نشنیده‌ام. قاعدتاً از گؤگ به اضافۀ پسوند –Ac و احتمالاً متأثر از سبزقبای فارسی مشتق شده است. قیاس کنید با گؤگرچین>گؤیرچین.

11.  نخرچی(ص175): قاعدتاً ملفوظی از ناخیرچی رایج در آذربایجان و آناتولی است. اصل واژه ناخیر دخیل از ارمنی(=گلّه/گاو) بوده و مانند کلانتی فوق از حیث تاریخی و اتنوگرافیک مهم است.

12.  شباهت قابل توجهی بین مراسم عروسی سنّتی(صص195-185)، رفتار با زنان زائو/نوزادان، مثلِ قیرخلاماق:گذراندن آب از آبکش در بچۀ مبتلا به سرخک(ص195) و هکذا معتقدات عامیانه(صص 200-196)با سایر نقاط ترک‌نشین دیده می‌شود.

13.  تنوّع نان‌های منطقه جالب توجه بوده و به نظرم برای محققان فرهنگ عامّۀ ترکان مفید خواهد بود. چند نمونه را مرور کنیم(صص2-381):

الف)نان یوخا(در آذربایجان هم هست و یوفکا در ترکیه).

ب)پتو:نانی شبیه بربری با اسامی مترادف غلاج و گُلاج که احتیاج به تحقیق دقیق‌تر و اطلاعاتِ تفصیلی جهت تحلیل اتیمولوژیک دارد. احتمال دارد pütöv یا نظایر آن باشد به معنی "کامل، بی‌نقص".

ج)خامَ‌تو/خامتو(xametu?): نانی شبیه بیسکویت. تصور می‌کنم در نقاط دیگر هم این لفظ وجود دارد. حال و هوای مغولی دارد. اما تحقیق تفصیلی لازم دارد.

د)گؤله(göle?): نوعی نان. آیا همان‌ گؤله(göle) یا گؤلـله(gölle) موجود در آناتولی است؟

هـ)تابون: نوعی نان که ظاهراً داخل آتش و خاکستر می‌پزند. قیاس کنید با تابون(tabun) در آناتولی. تابون معنی "گودال نگهداریِ آتش" است.

14.  لفته: ساج(ناوبند)(ص382). در مطلب دیلیمیزده فارسجا آلینتی‌لاردان، از آن بحث کرده‌ام. باید واریانتی از ایلفیده/ایرفیده/ارفده باشد. معادل محلّی آن، یعنی چکه احتیاج به مطالعۀ بیشتر وجود دارد.

15.  گؤله: گوساله(ص322). باید از لهجات فارسیِ محلّی اخذ شده باشد. در بعضی لهجات ترکی مرکز ایران، مثلِ خمین، هم مشاهده می‌شود. پسوندِ تصغیرِ ـله در فارسی استاندارد زنده و زاینده نیست، اما در لهجات مشتقات فراوان دارد. احتمالاً گؤله<گاو+له بوده کما این‌که دوگوله<دیگ+له و شاید گلوله<گوی+ له باشد.

علاوه بر موارد فوق چند واژه و اصطلاح محلّی دیگر هم وجود دارد که شایان تحلیل و تدقیق بیشترند. بؤردلیک: محلّ خروج آب قنات(ص156). قجره: اسم قریه‌یی متروکه در آن حوالی(ص321)، شتّه: کاردک(ص 72)، بارانجیل(؟): کَتِل/کتیل(ص73).

این مطلب را با بحث از واژه‌یی که رواج زیادی در ترکی محلّی دارد و از خصوصیات کاراکتریستیک آن محسوب است، به انتهاء می‌رسانم:خور(xor)  به معنای خوب. بو آلما خوردو(=این سیب خوبست). لفظ خور از لهجات محلّی اخذ شده و فرم پهلویِ آن خوار(xwar) است. Xw- در فارسی واو معدوله (مثل خواهر و خوار مانحن فیه) یا اُ/o می‌شود (مثل خوردن). در ترکی استانبولی خور(hor) به معنی "حقیر، محقّر، پست" موجود بوده و در ترکی استاندارد آذربایجان هم مشاهده می‌شود. در ترکی استانبولی "آشاغی‌لیق و آشاغی‌لاماق" به تدریج جای آن را می‌گیرد. خوار در پهلوی هر دو معنای پستی یعنی یعنی دنائت و رذالت و کم‌ارتفاع بودن را توأمان دارد و لذا در اعلام جغرافیایی مکرراً مشاهده می‌شود. باری "خوار"ی به معنی سهولت و آسانی هم بوده(قیاس کنید با ضدش: دشخوار>دشوار) و احتمالاً همین معنا ضمن آمیختگی با "خیر" عربی در تاتی و زبان‌های فارسی محلّی در هیأت "خور" معنای مطلوب و خوب یافته است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

اطمیش یا اؤده‌میش

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 18 اسفند 1395-08:51 ب.ظ

اوطمیش/اطمیش قریه‌یی از توابع بخش مرکزی مهاباد، با جمعیت کرد و اهل سنّت است. روستایی هم به نام کوچک اطمیش تابع بخش مرکزی بوکان است. در این مختصر به طرح چند نکتۀ دربارۀ این اسم می‌پردازیم.

در آناتولی حداقل سه نقطه با اسمی مشابه یعنی اؤده‌میش(Ödemiş) وجود دارد؛ ناحیه(ایلچه)یی از توابع ازمیر؛ قریه‌یی از توابعِ ایلچۀ ال‌دیوَن(Eldiven) و تابع بوجاقِ مرکزی ولایت چانقیری/چانکیری؛ روستایی از توابعِ بوجاقِ مرکزیِ ایلچۀ مرکزی ولایت قارابوک. فرم موجود در آذربایجان انعکاس املای قدیمی اسم بوده ط در آن معادلِ د(مثلِ آطه=آدا) است.

***

اؤته‌میش/اؤده‌میش در دنیای ترکی‌زبان هم اسم مشهوری است؛ یکی از طوایف ایل بزرگ سالور(سالغور/سلغُر) اؤدمیش نام داشته و یکی از سرداران قیپچاق در رومانی هم اسم اؤته‌میش داشته است. اؤته‌میش حاجی مؤلف چنگیزنامه، اثری مهم به ترکی چاغاتایی(حدود 1551 میلادی)است. اؤته‌میش گیرای(Ötemiş Giray)از خوانین قازان بود که در جریان محاصرۀ 1551 این شهر، با خیانت اشراف طرفدار مسکو شکست خورد و 1553 با اسم الکساندر غسل تعمید شد.

***

قریه‌یی با نام اؤته‌میش ائلی(Ötemiş Eli) هنوز در کریمه در ناحیۀ کیروف به صورت مخروبه وجود دارد. در ناحیۀ داغستان هم دهی با نامِ اؤته‌میش موجود است که محل سکونتِ ترکان قوموق و در گذشته، مقر خوانین بوده است.

***

باری لفظ اؤته‌میش یا اؤده‌میش از فعل اؤته‌مک(>اؤده‌مک) مشتق شده که معنای اصلی و اوّلیۀ آن "پرداخت کردن/اداء کردن(قرض، دِین، وظیفه، ..) و لذا اؤته‌میش یا اؤده‌میش به معنای "ادای دِین کرده، دارای حساب پاک" خواهد بود. چنین اسمی برای تسمیۀ اشخاص(آنتروپونیم) مناسب خواهد بود.

***

 آیا اطمیشهای آذربایجان و  اؤده‌میش‌های آناتولی در اصل اسم شخص بوده یا از اسم طایفه/اویماق تابع سالور آمده‌اند؟ گرچه دلیلی برای ترجیح یکی بر دیگری ندارم. اما اتنونیم/اسم اویماق را ترجیح می‌دهم. زیرا اسم‌گذاری قراء و قصبات با اسامی قبایل شایع بوده است.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

گشت و گذاری در افعال پهلوی با چاشنی آذری

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 17 اسفند 1395-07:31 ق.ظ

کتاب بررسی ریشه‌شناختی فعل‌های پهلوی (فارسی میانه زردشتی) از دکتر یدالله منصوری اثری فاضلانه و عالمانه است و آن گونه که شایسته اهل فضل است، مرکب از دقت و احتیاط علمی. حقیقت آن است که آقای منصوری را قبل از مطالعۀ این کتاب نمی شناختم. طی یک تحقیق سرسری اینترنتی، مطالبی متناقض منسوب به ایشان دیدم. از جمله از ایشان نقل شده که گویا زبان مردم آذربایجان ترکی نیست. البته در بعضی مصاحبه ها ملاحظه می‌شد که از زبان‌ها و فرهنگ‌های "محلّی" دفاع می‌کنند. مایلم این برداشت اخیر را نظرگاه واقعی‌شان بدانم. به نکات متعددی در آن مصاحبه‌ها ایراد دارم. وقت و میل بیانشان را ندارم. به هر صورت مؤلف این کتاب، که خود ظاهراً ترکی‌زبان است، در مواضع متعددی شواهدی از "آذری" معهود می‌آورد و گاه با (م) مشخص می‌کند که علی‌الظاهر بر رأی شخصی‌شان دلالت می‌کند. مکرر نوشته‌ام که منکر وجود زبان‌های سوبسترات یعنی ماقبل ترکی نیستم. با یک کاسه کردن آنها تحت عنوان آذری مخالفم. با دعوی‌های بلادلیل کشف لغات آذری در ترکی مخالفم. با عَلَم کردن آنها به قصد انکار حقوق فرهنگی و زبانی مخالفم. از مطالعۀ تحقیقات عالمانه در این حوزه لذت می‌برم. البته به ندرت با این قبیل تحقیقات مواجه می‌شویم. بگذریم. منظورم آن است که اگر آذریست‌ها را نقد می‌کنم از این روست و گرنه ادعا نمی‌کنم که ترکان از آسمان بر این منطقه نازل شده‌اند. بالاخره هر قومی از یک جایی آمده و زمانی که آمده، این سرزمین‌ها خالی از سکنه نبوده است با آنان آمیخته‌اند و از آنان آموخته‌اند. برای مثال خانم کتایون مزداپور که از محقّقان منصف مطالعات پهلوی و زرتشتی است به منشأ نامعلوم تعداد زیادی از الفاظ فارسی، بویژه در لهجات محلّی اشاره کرده است[1]. همو و دکتر عبدالحمید ارفعی در مقاله‌یی به تأثیر ایلامی در زبان‌های ایرانیک اشاراتی کرده‌اند[2] و فی‌الجمله گفته‌اند اسامی میوه‌هایی مثلِ بِه، امرود، شاه‌توت، سنجد و الفاظی مانند کوشک و karir در الواح ایلامی هست. خانم مزداپور به منشأ آکدی شنبلیله، آجر، کباب، کبریت، لک‌لک، من(واحد وزن، احتمالاً منشأ قدیمی‌تری دارد)، مَشک هم اشاره کرده‌اند (ص616). این زبان‌ها حکم زبان‌های سوبسترات برای زبان‌های ایرانیک و فارسی را دارند. هر حکمی دربارۀ فارسی و زبان‌های ایرانیک صادر شود، همان حکم برای ترکی هم صادق است. اگر پارسیان اهالی بومی را قتل عام کرده‌اند و خود ساکن شده‌اند. همین حکم را در خصوص ترکان چرا نپسندند و نقد کنند؟ اگر اهالی بومی به مرور(به اجبار یا اختیار) زبان فاتحان را پذیرفته‌اند، چرا چنین حکمی دربارۀ ترکی روا نباشد؟ ممکن است گفته شود که آنان قرن‌ها زودتر از ترکان آمده‌اند. این حرف لغو است و شایستۀ بحث نیست. العاقل یکفیه الاشاره.

باری در این مختصر ابتدا آذریات را مرور خواهم کرد و مدعی‌ام که عموم مواردی که البته با قید احتیاط به آذری مزعوم نسبت داده شده، از منابع دیگر آمده است. سپس آموخته‌هایم از کتاب را هم خواهم آورد. مأخذم چاپ اوّل فرهنگستان است. ظاهراً چاپ‎ بعدی هم دارد که مرورش نکرده‌ام. ابتدا آذریات:

1.      در بحث از فعل آردن/آرد کردن نوشته‌اند:"احتمالاً آذری: nū(*r-nā>)"آرد" بدینجا مربوط است"(ص45). خوب است که احتمال داده‌اند و به جزم و قطع نگفته‌اند. ولی حقیقتاً چگونه است که همۀ واریانت‌های ایرانیک آرد، کمابیش به همین شکل‌اند. الّا "اون" که از اساس متفاوت است. "اون" در عموم السنۀ ترکی از سیبری تا بالکان شایع است. همۀ اینها چگونه از آذری مزعوم و محدود آمده‌اند؟ آیا استاد محترم می‌توانند تبیین کنند که از آن ریشۀ فرضی چگونه به اون می‌رسند؟

فرم این کلمه و استدلالش مرا یاد دعوی مشابهی از بهمن سرکاراتی انداخت که در کتاب سایه‌های شکار شده (مع‎الاسف الان زیر دست ندارم و صفحۀ دقیقش را نمی‌دانم) ann را (فکر می‌کنم با قید احتیاط) ایرانیک و آذری دانسته بود. به هر حال سرکاراتی زبانشناسی را به خوبی می‌دانست و علی‌القاعده باید می‌دانست که بعضی کلمات در لسان شفاهی دگرگونی‎هایی دارند. الفاظی مثلِ قارین، آلین، قویون(=آغوش)، بویون، باغیر(=مجازاً آغوش و در اصل "جگر") وو... پس از الحاق پسوند، مصوت هجای انتهایی‌شان حذف می‌شود؛ لذا داریم: قارنیم، آلنیم، قوینوم، بوینوم، باغریم وو.. چیزی که در آنّ/آنن یعنی تلفّظ عامیانۀ آلین و اغلب مشتقات آن پیش می‌آید، آسیمیلاسیون صامت ل/l در جوار ن/n است: annım<alnım.اما فرم اصلی در مثلاً آلین تری(=عرقِ جبین)  ظاهر می‌شود.

2.      در فعل چیدن/چین می‌آورند:"قس. آذری: čin"داسی برای ریزریز کردن علوفۀ دام" و bečin (*upa-čina->)  "درو"(ص107). حقیقت آن است که چین را نشنیده‌ و ندیده‌ام. احتمالاً در محدوده‌یی کوچک رایج باشد و دخیل به نظر می‌رسد. اما دوّمی از واژه‌های مورد علاقۀ آذریست‌هاست. اولاً تا جایی که می‌دانم، شنیده و خوانده‌ام در آذربایجان و آناتولی بیچین وجود دارد و نه بِچین. ثانیاً بیچین اتیمولوژی واضحی در ترکی دارد. پسوند deverbal و اسم ساز -Xn مشتقات فراوان و شفافی دارد: دوگ->دوگون/دویون(گِره/عروسی)، توتـ->توتون، اکـ->اکین، ییغـ->ییغین(=توده، تلّ)، آخـ->آخین (=هجوم، جریان)، و.. شباهت چیدن فارسی با بیچین(<بیچـ-) تصادفی است.

3.      مؤلف به دردجر هم اشاره کرده:"قس آذری:دردجر"(ص116). کلمه با فرم دردژار در دوبیتی‎های تالشی منسوب به شیخ صفی هم آمده است. احتمال آن که از یک زبان سوبسترات باشد بعید نیست. ولی آذری خواندن آن مصادره به مطلوب کردن است.

4.      در بحث از سامانیدن آورده‌اند:"شاید آذری sahmān "مناسب" بدینجا مربوط باشد"(ص370). همان طور که مؤلف از نیبرگ نقل کرده sahman در ارمنی  دخیل بوده و رایج است. به نظر می‌رسد که منشأ مناسب برای سهمان در ترکی همین لفظ ارمنی است. تعداد قابل توجه الفاظ دخیل ارمنی هم امکان چنین اخذی را تأیید می‌کند. از طرف دیگر فرم‌های ایرانیک هیچ کدام صامتh را ندارند. تا جایی که می‌دانم سهمان در ترکی نه به معنای "مناسب" که به عنوان صفت و قید با معنای "با دقّت، سالم و منظم" و اسم "نظم، صحّت" رواج دارد؛ سهمان گئدین! پالتارین سهمانی قالمامیش..

5.      در فعل widardan نوشته‌اند:"قس. آذری: güzar"گذار، گذر، راه"(ص459). به خاط نمی‌آورم این کلمه را شنیده باشم. در متون عثمانی وجود دارد. در ترکی علی‌القاعده به güzer مبدّل می‌شود که در عثمانی آن هم شواهدی دارد. مشتقاتی  مثلِ güzeran(=گذران(زندگی)، معیشت) در بعضی لهجات هست. البته در آذربایجان اغلب گئچینمه/کئچینمه به جای آن رایج است. güzergah در ترکی استانبولی کمابیش معادل گذرگاه فارسی در زبان رسانه‌ها بوده و معنای "سرِ راه" هم می‌دهد.  به فرض وجود هم، دخیل بودنش از فارسی بسیار محتمل‌تر و به حکم محتوای همین کتاب مسجّل است. زیرا در نمونه‌هایی که نام آذری بر آنها نهاده شده است، w آغازین پهلوی، در آنها حفظ شده است مثلِ ول به جای گل و لذا güzar مشکوک نمی‌تواند اتیمون "آذری" داشته باشد.

6.       مؤلف "بادکوبه" را هم در جزو مشتقات باد/wayidan محسوب کرده‌اند(ص453). گویا توجه نکرده‌اند که –کمااینکه کسروی بیان کرده- این فرم حاصل یک اتیمولوژی عامیانه و متأخر(احتمالاً عصر صفوی و بعد از آن) است و در منابع قدیمی همواره باکو ذکر شده است.

7.      مؤلف در بحث از wičir- نوشته‌اند:"قس. آذری. gizir". لفظ گیزیر در آذربایجان و در دوران حکومت خوانین، به معنی مشاور و معاون خان/کدخدا بوده و در آناتولی هم شیوع آن به حدّی است که نمی‌توانم همۀ نقاط حضور لفظ را در اینجا ذکر کنم. در فولکلور آناتولی، ترانۀ معروف گیزیز اوغلو مصطفی به‌ی! زبانزد است. گیزیز در ارتش جمهوری آذربایجان رتبه‌یی نظامی(در رده‎های پایین) است. در آناتولی به کدخدا، نگهبان روستا/قُرقچی هم اطلاق شده است. تردیدی نیست که منشأ لفظ ایرانیک است. اما با توجه به فرم و معنای کلمه، به نظر می‌رسد که از ارمنی دخیل شده است. کما اینکه دانکوف هم چنین رأیی دارد و تیتسه هم آن احتمال را در کنار احتمال ورود مستقیم از فارسی آورده است.

اما چند اشکال فرعی و جزئی:

1.      "دیس: خوان، طبق، سینی" را از "دیس" پهلوی و فارسی باستان(ص125) مشتق دانسته‌اند که سهوی واضح است. دیس از دیسک در زبان‌های اروپایی دخیل شده و مانند بسیاری واژه‌های فرنگی دخیل اوّلیه، تغییر شکل محسوسی کرده است: قیاس کنید با بطری<bottle، کتری<kettle، گیلاس<glass. دیس و مشتقاتش در پهلوی، مطلق شکل است و نه ظرفی گِرد و مدوّر که مضمون اصلی دیسک>دیس است.

2.      توجیه را توجیح(ص398) نوشته‌اند که سهوی فاحش برای یک نشریۀ فرهنگستان است.

3.      "تُلف: آنچه از انگور و جز آن پس از خوردن باقی ماند که شایستۀ  خوردن نباشد" را به نقل از نفیسی(ناظم الاطباء) در زمرۀ مشتقات trub-/truftan(=دزدیدن، غارت کردن)آورده‌اند(ص423). بدیهی است که ربط سمانتیک و حتی مورفولوژیک قابل قبول نیست. تلف و تیلیف ترکی اتیمولوژی واضح عربی دارند؛ تلف فارسی هم از همین ریشه است. باید به معاجم عربی رجوع کرد.

آنچه از این کتاب آموختم:

1.      "پرونده" را جعلی یا فی‌الواقع دساتیری می‌پنداشتم. اتیمولوژی واضحی داشته: parwastan/  parwand- و در متون متقدم فارسی هم به معنی "بستۀ قماش" آمده است(ص 317).

2.      بسیجیدن منشأ سغدی دارد(patsēč-)(ص321). حدس می‌زدم اما نمی‌دانستم.

3.      Hnby دخیل در ارمنی(=hamba سکایی/ختنی=شریک، سهیم)(ص184). آیا هامپای ترکی آن گونه که قبلاً نوشته ام از فارسی است یا از یکی از اینها دخیل شده؟ الفاظ ارمنی حوزۀ زراعت در ترکی زیاد است و این احتمال منشأ ارمنی را تقویت می‌کند.

4.      Brah در فارسی میانه "با زیب، نیکو، مناسب"(ص 95)است. آیا این کلمه منشأ واژۀ تشخیص داده نشدۀ bra در متون اویغوری می‌تواند باشد؟ bra را اغلب معادل چتر شاهی می‌دانند.



[1]  کتایون مزداپور، واژه و معنای آن: از فارسی میانه تا فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1390. ص.616.

[2]  کتایون مزداپور، عبدالمجید ارفعی ، واژه ای ایلامی در فرهنگ پهلوی و گویش های زنده ، فرهنگ بهار و تابستان 1383 شماره 49 و 50،

 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 




Admin Logo
themebox Logo