تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - مطالب آذر 1395

چیمخیرماق و بنزرلری-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 27 آذر 1395-08:19 ب.ظ

 اوسته‌کی اؤرنک‌لری اردال'ین چالیشماسیندان(7-466.صص) آلدیم. او چالیشمادا، ـقیـ اکی ایله قورولان فعل‌لر ده سیرالانیب‌دیر.

  1. اوقیماق(oqımaq):"چاغیرماق، اوخوماق". فارسجا خواندن ایله عربجه قرأ/یقرأ فعل‌لریله توتوشدورمالی‌دیر. او فعل‌لرده اصلینده "چاغیرماق، دئمک" آنلامیندایمیش‌لار[1]. دیوان دا بیر "او"(o?) جاواب اداتی اولاراق گئچر  و بو فعلین کؤکونده او سس/سؤز اولمالی دیر.

  2. اوقیماق(oqımaq): اوسته‌کی فعل کیمی یازیلیب، سؤیله‌نیرمیش. آنجاق "قوسماق" دئمک‌دیر. بوگونکو دیلیمیزده اؤگومک(ögümek)>اؤیومک>اؤوومک(övümek) بو فعل‌دن گلیشیب‌دیر.

  3. سوقیماق(suqımaq):اسکی تورکجه‌ده هر یئرده ارنگک(rŋäkä)"بارماق" ایله گلیر و "بارماق شیققلداتماق/قولنجو سیندیرماق" دئمک‎دیر. اردال'ا گؤره سوق(suq)"اشارت/شهادت بارماغی" ایله ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر(*suq+qı-).

  4. توقیماق(toqımaq):"وورماق، چارپماق، چالماق". اردال'ا گؤره "توق"(toq) سس تقلیدیندن گلیر. دیوان دا توق توق ائتتی(toq toq étti اؤرنه‌یی ده وار. توقماق>توخماق آدی دا بو فعل‌دن گلیر.

اوسته‌کی اک ایله اورتا تورکجه و یئنی تورکجه ده ده قورولان فعل‌لر وار. بیز بوردا، آذربایجان و آنادولو دا یایقین اؤرنک‌لری اله آلیریق. آنجاق اؤنجه‎دن دئمه‎لییم کی بو اک، اسکی تورکجه ده(و موغولجادا اولان) –rA- اکی‌ندن(چینغیرماق و بنزرلری‌نده اولان اک)فرقلی دیر. او اک هر یئرده ـقـ/ـگـ/ـنگـ سس‌لریله گلدییی اوچون بیر بنزرلیک وار اورتادا، آنجاق ایکی اکین آیریشدیق‌لارینی گؤرمه‌لیییک. اؤرنک‌لره گئچه‌ک:

  1. هایخیرماق: اوسته آچیقلاندی.

  2. هیشقیرماق(hışqırmaq):آنادولودا هیچقیرماق(hıçkırmak) اولاراق یایقین‌دیر. منجه بیر سس تقلیدی اولان هیچ/هیش/ایچ/ایش دان گلیر.

  3. فیشقیرماق(fışqırmaq):"(سو، قان، و بنزری سیوی‌لارین) شدّتله ائشییه آتماق/آتیلماق". سانیرام کتاب الفاء سنگلاخ آدلی یازی دا آچیقلادیم.

  4. فیسقیرماق(fısqırmaq):داها چوخ فیسقیرتماق بیچیمی یایقین‌دیر. "توستو سالماق،(مزاح یولویلا) سیگار چکمک"آنلامی وار. فیس سس تقلیدیندن گلیر.

  5. چیمخیرماق: اوسته آچیقلادیم. آنادولودا: چمکیرمک

  6. توکورمک(tükürmek): آذربایجان‌دا دئییم‌لرده وار و یئرینی "توپورمک" فعلینه وئریب‌دیر. هر حال "تو"() سس تقلیندن گلدییی آچیق‌دیر. تو مستقل اولاراق دیلیمیزده یاشار.

  7. پوسکورمک(püskürmek):"(اود، توز کیمی شئی‌لری) سپمک، شدتله تپمک و یا یاییب-داغیتماق". بوردا دا فعلین "پوس"(pus) سس تقلیدیندن گلدییی گؤرونور. آنجاق پوس مستقل اولاراق "بوغ/بخار" دئمک دیر و باشقا سؤزجوک ساییلمالی‌دیر. بیرده پوسور(püsür)، پو..پوسور دئییمی‎نده، نیشانیان'ین دئدییی کیمی ارمنیجه psor/pşor(=زیبیل، تؤکونتو)دن گلمه‌لی دیر.

  8. هؤککورمک(hökkürmek):"شدتله/سسلی آغلاماق". آنادولو دا هؤنکورمک(hünkürmek) اولاراق یاشار و اورتا تورکجه دن بری وار دیلیمیزده. *هونگ/*hüŋ آغلاماق سسی‌نین تقلیدی اولاجاق‌دیر.

  9. فینخیرماق(fınxırmak):"بورون سیلمک". فارسجاسی "فین کردن" ایله قیاس ائدیلمه‌لی دیر.

  10. سومکورمک(sümkürmek): آنادولو دا "فینخیرماق" قارشیلیغی دیر. سوموک(sümük) "بورون سویو، فیرتیق" ایله ایلگی‌لی اولمالی‌دیر.

  11. قیشقیرماق(qışqırmaq): اورتا تورکجه ده، قیچغیرماق(qıçġırmaq) اولاراق گئچیر.

  12. چاوقیرماق(çavkırmak): آنادولودا "مریضین چابالاماسی، ایتین کسیک-کسیک هورمه‌سی" آنلامی‌ندادیر. آذربایجان بوگون چووماق(çovmaq) "منحرف اولماق، دؤنوب گئتمک" معنالاری وار. "مشتری‌لریم چووماسین دئدیم، توکانی ده‌ییشدیرمه‌دیم" کیمی جومله‌لرده ائشیتمیشم. بلکه چاوقیرماق کؤکونده، چاوماق فعلیندن گله‌بیلن "*چاویق"دان گلیر.

  13. آسقیرماق(asqırmaq):آنادولودا داها چوخ باشقا بیر سس تقلیدی یعنی هاپشیرماق(hapşırmak) وار. دیوان لغات الترک ده، آسورماق(asurmaq) فعلی وار آنجاق اورتا تورکجه دن بری، آقسورماق (aqsurmaq)دا وار. آنلاشیلان بوردا دا آسقیرماق، کؤچوشمه‌لی اولاراق، آنادولودا آقسیرماق (aksırmak) اولوبدور.

  14. دیزقیرماق(dızqırmaq): کوچه-باجا دیلینه مخصوص اولوب، "قورخوب قاچماق" دئمک‌دیر. بو فعل دن تؤره‌ین دیزقیراق(dızqıraq) سؤزجویو،"دَیَرسیز، اسگیک آدام"، کوچه-باجا دیلینده چوخ یایقین‌دیر. نه ایسه کلمه‌نین کؤکونده "دیز" سس تقلیدی‌نین وارلیغی آچیق دیر.

  15. آنقیرماق(anqırmaq): آنادولودا آنیرماق(anırmak) اولاراق یاشار. آنجاق تاریخی متین‌لرده، دوروم باشقادیر. دیوان لغات الترک ده، آنغلادی(aŋladı) وار؛ نیشانیان عاشق پاشانین غریب‌نامه‌سیندن "آنگرادی بو عالم ایچره همچو شیر" اؤرنه‌یینده، فعلین آنگراماق/آنغراماق اولدوغو آنلاشیلیر. دئمک اوچ فرقلی بیچیم وار اورتادا: آنغراماق/آنغلاماق/آنقیرماق. منجه اوچو ده بیر *آنگ/آنغ() و یا *آنغی /*آنگی (aŋı*) سس تقلیدینه دایانیر. دئمک آنقیرماق دا بو اک ایله آچیقلانیر.

  16. اؤسکورمک(öskürmek): اسکی قایناق‌لاردا بو بیچیم ده گؤرولور. آنجاق تورکیه تورکجه سینده اؤکسورمک(öksürmek) یایقین دیر. بو سؤیله‌ییش ده یئنی و کؤچوشمه‌لی ساییلامالی‌دیر.

  17. چیغیرماق(çığırmaq):آنادولودا "چاغیرماق، سؤیله‌مک" معناسی دا وار. چیغ آنادولو دا(بیر چوخ آنلام یانیندا) "چیغیرتی، اوجا سس ایله چاغیرما" دئمک‌دیر. سنگلاخ دا جیغ/چیغ "به معنی فریاد و فغان بود" اولاراق آچیقلانمیش(146.ص). چیغی(çığı) دا اونا آنلامداش اولاراق گؤستریلیب‌دیر. چیغیرغو ایسه "به ترکی رومی به معنی صدا و فریاد بود" اولاراق آچیقلانیر(اورادا). بورداکی چیغ+قیر- اولاراق آنلاشیلمالی‌دیر. باشقا اؤرنک‌لرده ده بیر سس‌سیز ایتیمی(=حذفی) گؤرونور. فارسجا جیغ ایله ایلگی‌سی آچیق ده‌ییل. بو کیمی سؤزجوک‌لر، سس تقلیدی اولوب، هر دیل ده بنزرلری وار. آنجاق فارسجا جیغ ایله سوغدجا žyϒyr- بنزرلییی دقت چکیر. چیغیرماق، چاغیرماق'ین بیر یان بیچیمی ده ساییلابیلر دییه دوشونورم.

***

قوشقورماق و اونون اؤن-سیرالی بیچیمی کوشکورمک(küşkürmek)"تحریک ائتمک، (ایتی و..) بیری‌نین اوستونه یوگورتمک" فرقلی بیر کؤک‌دن گلیر. کَک(käk) اسکس تورکجه ده "کین" دئمک دیر(اؤج ایله معناداش دیر). کَکشورمک(käkşürmek) و کَکچورمک(käkçürmek) سونرادان، مؤحتملن قیچغیرماق فعلی ایله قاریشدیریلاراق، بوگونکو بیچیمی‌نی قازانیب‌دیر. تورکیه تورکجه‌سینده، قیشقیرتماق فعلی نین بیر آنلامی "تحریک ائتمک، غضب‌لندیرمک"دیر. بو دوروم ایسه ایکی فعلین قاریشدیغی نتیجه‌سینده اورتایا چیخدیغی فیکرینی دوغرولار.

***

  یئنی و چاغداش تورکجه‌میزده بو اکین یئرینی داها چوخ –(X)ldA- اکی آلیبدیر. گیزلده‌مک، گوببولده‌مک، خاریلداماق، ویزیلداماق و... آنجاق بلکه یئنی فعل‌لردن بو اک ایله قورولابیلر.



[1] . بیر یئرده اوخوموشام، یوخسا اؤز عقلیمه گلیب‌دیر بیلمیرم، آنجاق پیغمبریمیز اندیریلن ایلک آیت "اقرأ بسم ربّک الذی خلق" منجه "سؤیله/دئه یاردان تانری‌نین آدییلا" کیمی چئوریلمه‌لی و آنلاشیلمالی‎دیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

چیمخیرماق و بنزرلری-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 27 آذر 1395-08:19 ب.ظ

تورکجه کلمه لرین کؤکن آراشدیرماسیندا، توپلو دَیرلندیرمه‌نی  دوغرو و وئریملی ساییرام. توپلوجا آراشدیرمادان نیّتیم بیر اک ایله تؤره‌نن سؤزجوک‌لری بیر یئرده اله آلماق‌دیر. بو یازی دا، بئله بیر آراشدیرما نمونه‌سی ساییلیر.

چیمخیرماق"آجیقلانماق، حیرصله جاواب وئرمک، (اؤزللیک‌له دانیشیق دیلینده) ایتی قووماق اوچون"ایت گئت!" کیمی سؤزلر سؤیله‌مک" آنلامیندا یایقین‌دیر. تورکیه تورکجه‌سینده چمکیرمک(çemkirmek) اولاراق گؤرولن سؤزجویون بیر سس تقلیدیندن گلدییی(چَم/چیم، فارسجا "چِخه" ایله قیاس ائدیله بیلر. بوردان اکدش کلمه‌لره گئچره‌ک بو سؤزجویو ده درینجه آنلاماغا چالیشماق دا فایدا وار دییه دوشونورم.

سس تقلیدلرینه یولداش بیر اک: ـقیر-/ـکیر-/ـقور-/ـکور-

زینب قورقماز، تورکجه‌نین قرامئری(شکیل بیلگی‌سی) آدلی اثرینده( 115.ص) "یانسیمالی کؤک‌لردن گئچیش‌لی و گئچیشسیز فعل‎لر" تؤره‌دیر. اونا گؤره بعضی اؤرنک‌لردن (مثلا سومکورمک) آنلاشیلان اصلینده مرکب بیر اک اولوب، -K- ایله –(I)r- اک‌لری‌نین بیرلشمه‌سیندن یارانیب‌دیر. اسکی تورکجه ده، مارسل اردال'ین گؤستردییی کیمی بیربیرینه چوخ یاخین ایکی –Kİ- و –Kİr- اک وار. او زامان قورقماز'ین گؤروشونو –Kİ+-r- اولاراق دوزلتمک اولار. نه ایسه اسکی تورکجه‌دن باشلایاراق، ان بلیرگین(بارز) اؤرنک‌لره گؤز آتاق:

  1. آلاقیرماق(alaqırmaq) داها چوخ آلاقیرماق-قیقیرماق قوشافعل بیچیمی‌نده گؤرولور و "باغیرماق، قیشقیرماق" دئمک اولور. "آلا" سؤزجویو اسکی تورکجه ده اولماسا دا بیر چاغیرما اداتی اولدوغو آنلاشیلیر.

  2. آیقیرماق(ayqırmaq): "باغیرماق، اوجادان فریاد ائتمک". "آی" بوگون ده دیلیمیزده چاغیرما اداتی دیر. تورکیه تورکجه‌سینده هایقیرماق(haykırmak) بو اسکی آنلامی‌نی قورویوب، آنجاق تورکجه‌میزده هایخیرماق(hayxırmaq) "بوغاز تمیزله‌مک، تنحنح" آنلامی قازانیبدیر.

  3. باقیرماق(baqırmaq): اردال'ین یازدیغینا گؤره، دیوان لغات الترک دن اؤنجه اؤرنه‌یی یوخ. دیوان دا دا اوغوزجا اولدوغو یازیلمیش. آنجاق اردال موغولجا barkir- فعلینه دایاناراق و تورکیه تورکجه‌سینده کی بار-بار باغیرماق دئییمی‌نی گؤز اؤنونده توتاراق، اسکی بیر "بار" سس تقلیدیندن گلدییی‎نی و ر/r سس‌سیزی‌نین سونرادان دوشدویونو دیله گتیریر.

  4. بیرقیرماق(bırqırmaq):"خورولداماق، آت و اولاغین ایچرییه نفس چکمه‎سی(snorting)" اردال'ا گؤره بیرقیغ(bırqıġ) "خورولتو" ایله ایلگی‌لی دیر. ایکی‌سی‌نین ده کؤکونده *بیر(bır) کیمی بیر سس تقلیدی وار.

  5. بوکورمک(bükürmek):"سَپمک، جوغلاماق، بیتمک". بوداچی متین‌لرده بو بیچیمی گؤرونور. آنجاق دیوان لغات الترک ده، بورکورمک(bürkürmek) وار. بو بیچیم اساس آلینیرسا، باقیرماق فعلی‌نین کؤکوده آچیقلانمیش اولور.

  6. چاقریشماق(çaqrışmaq):"چاغریشماق، بیربیرینی چاغیرماق". کاشغری اوغوزجا اولاراق گؤستریر. چاقیرماق(>چاغیرماق) فعلیندن گلدییی آچیق دیر. اسکی تورکجه ده گؤرولمه‌دییی اوچون آلینتی اولابیله‌جه‌یی دوشونولور و سوغدجا žyϒyr- ایله توتوشدورولور.

  7. قاقیرماق(qaqırmaq):"سینه تمیزله‌مک، هایخیرماق(expectorate)" قیقیرماق فعلی ایله سس و آنلام باخیمی‌ندان بنزرلیک گؤستریر.

  8. کَکیرمک(käkirmek):"گه‌ییرمک". بلکه *کَک/کَه کیمی بیر سس تقلیدیندن گلیر. نیشانیان گَییرمک (geğirmek) فعلی‌نی کنگیز(keŋiz) (اسکی تورکجه ده: بورون) کلمه سینه باغلاماغا چالیشیر. بو گؤروش یانلیش‌دیر.

  9. قیقیرماق(qıqırmaq):"باغیرماق، چیغیرماق". مارسل اردال، دیوان لغات الترک ده بیر قیق سؤزجویو (اوری قیقی/orı qıqı) دئییمی‌نده(=قیشقیریق، چیغیر-باغیر) اولدوغونا اشارت ائدر. آنجاق دیوان‌داکی قی() سؤزجویونو داها مؤحتمل قایناق ساییر. قی، دیوان دا بیر چاغیرما اداتی(=حرف ندا)دیر و عربجه "یا"(یا امیر و..) ایله قیاس ائدیلیر. بیر اؤرنک جومله ده وار: قی برو کَل(qı berü kel)(آی! بری گَل)(فارسجا ترجومه‌سی، 530.ص).

  10. سیقیرماق(sıqırmaq):"فیشقیراق چالماق". کلمه‌نین کؤکنی‌نده سسی تقلیدی *سی/*سیق اولدوغونا بیر دلیل ده، تورکیه ده‌کی ایسلیق(ıslık)دیر. فیشقا/فیشقیراق آنلامیندا اولان بو سؤزجوک، منجه اصلینده، *سی+لیق ایمیش.

  11. اوشکیرمک(üşkirmek):"فیسیلداماق، شیریلداماق، فیشیلداماق". اردال'ا گؤره اوشکورمک (üşkürmek) (=قوشقورماق، ایتی بیری‌نین اوستونه یوگورتمک") فعلی ایله قاریشدیریلیب‌دیر. بو ایکینجی فعل، باشقا ساییلمالی و تؤره‌ییش قایداسی دا باشقادیر.





داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-9

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 18 آذر 1395-10:41 ق.ظ

1.      اوشقونماق(uşqunmaq): بعضی یئرلی آغیزلاردا، اؤزللیک‌له ماراغا و بیناب کیمی بؤلگه‌لرده جوخ راست گلینن بو سؤزجوک "ال‌دن قورتولوب قاچماق، گؤزدن ایتمک" کیمی آنلام‌لاری وار. ایلک باخیش‌دا اوچماق فعلی ایله ایلگی‌لی گؤرونسه‌ده، منجه اسکی تورکجه‎دن باخینجا بو گؤروش دوغرو گؤرونمور. چونکو قاراخانلی تورکجه‌سینده، اورخون تورکجه‌سینده "گؤزدن ایتمک، ال‎دن گئتمک" معنالاریندا بیر "ایچقینماق" فعلی وار(باخ. استاروستین و یولداشلاری، آلتای دیللری‌نین کؤکنلی سؤزلویو، 610.ص). بو قایناغا گؤره، قوتادغو بیلیگ‌ده، بو آنلام‌دا ایچماق(ıçmaq) فعلی واریمیش. بو گون ده تاتارجا و قیرقیزجادا ایچقینماق(ıçqınmaq)، باشقوردجادا ایسقینماق بو معنالاری داشیماق‌دادیر. گئنه ده اوسته‌کی قایناغا گؤره، آبوشقا سؤزلویونده، ایچقینماق اوسته‌کی معنالاردادیر. سنگلاخ‌دا ایچغینماق "متعجّب شدن" دئمک‌دیر. کلمه بو آنلامی ایله، بوگون آنادولو آغیزلاریندا، ایچقینماق(ıçkınmak) و ایچغینماق(ıçgınmak) اولاراق یاشار. آما آنادولودا، اوچقونماق فعلی ده وار: "قورخماق، قاچماق، هورکمک" دئمک اولور. اوسته‌لیک آغیزلاردا، اوچقوماق(uçkumak) فعلی ده وار بو آنلام‌دا. آنلایابیلدییییم قدری ایله اوچقونماق فعلی سونرالاری و اوچماق فعلی‌نین تأثیری ایله، ایچقینماق‌دان اورتایا چیخیبدیر. آنجاق آنادولودا ایکی‌سی‌نین آراسیندا فرقلی‌لیک اولدوغو دا گؤرونور. تورکجه‌ده بو فعله بنزر اَن آز بیر اؤرنک ‌داها وار: اوتقونماق/اودقونماق. بوردادا، سانکی گئچیش‌لی فعله –قونـ-اکی گلیب‌دیر. سانیرام اوردا، ایلک اولاراق –قـ-/-(U)Q- اکی ایله اودوقماق فعلی تؤره‌ییب، سونرا اونا دؤنوشلو فعل قوران –نـ-/-(U)n-/-(I)n- اکی گلیبدیر. اودوقماق فعلی بو گون ده دیلیمیزده، "آجیخیب-اودوقماق" کیمی دئییم‌لرده وار و (مجازی اولاراق؟) چوخ آجیخماق دئمک اولور. بلکه اوچقونماق دا، بیر *اوچوقماق فعلیندن گلیر دییه دوشونور انسان. هر حال‌دا اوشقونماق دا، دانیشیق دیلینده یایقین اولان چ>ش حادثه‌سی یاشانیب‌دیر. منجه سؤزجوک یازی دیلیمیزه گیره‌بیله‌جک کلمه‌لردن‌دیر.

2.      فالا(fala):"تویوغون یومورتاماسی و یومورتایا یاتماسی اوچون هینه/اینه قویولان یومورتا". آذربایجان دان باشقا، قارص، ایغدیر و کرکوک‎ده ده بو سؤزجوک وار. آنجاق تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده، فول(fol) و فوللوق(folluk) وار بو معنادا. فوللوق'ون فول‌دان گلدییی آچیق‌دیر. آنجاق تورکیه تورکجه‌سییله دیلیمیزده‌کی کلمه‌نین فرقی آچیقلانمالی‌دیر. فول'ون یونانجا فولی(foli)دن گلدییی بیلینیر. منجه بورداکی حادثه، تورکجه‌نین اویوشوم یعنی synharmony قایداسییلا ترس دوشن فولی'نین، سونرالاری *فولا(fola) و فالا اولماسی و بؤلگه‌میزه گیرمه‎سی‌دیر. دیلیمیزده باشقا یونانجا آلینتی‌لار دا وار و یئنی‌لرینی ده گؤستره‌جییم.

3.      کرکیت/کرکید(kerkit):"فرش توخوماسیندا ایشله‌نن داراق، دَفه". آذربایجان تورکجه‌سی‌نین یانیندا، کرکیت قاشقایجا و قاشقای تورکجه‌سی یولویلا بختیاری لورجاسیندا دا گؤرونور. سانیرام بعضی یئرلی فارسجالاردا دا یاشار. کلمه‌نین رومجا/یونانجادان آلینتی اولدوغو بیلینیر و آنادولو آغیزلاریندا، کیرکیت (kirkit) اولاراق یایقین‌دیر. آنجاق یازی دیلینده آز گؤرولور. ساعدی‎نین یازدیغینا گؤره، مشکین‌ده کیرکیز(kirkiz) بیچیمی وار. بو وئری سیرادیشی‌دیر و کنترول ائدیلمه‌لی دیر. کرکیت، تورکجه کرکی و کرکیجک (کیچیک کَرکی) سؤزجوک‌لرینه بنزسه‌ده، یونانجادا آلینج اولدوغو شوبهه گؤتورمز.

4.      قاریخماق(qarıxmaq):"یانیلماق، یاهالماق، چاش-باش وورماق". اسکی تورکجه‌ده‌کی قاریقماق (qarıqmaq)دان گلدییی‌نی دییه‌بیلریک. اسکی تورکجه‌ده، قاریقماق، "قار" کلمه‌سینه –ک/قـ-/-VK- اکی گتیریلرک(اسم‌دن فعل قوران بیر اک‌دیر) یارانمیش و اصلینده "قاردان گؤزون قاماشماسی، قاماشماق" دئمک ایدی. بو آنلامی ایله قاریقماق، بوگون ده تورکیه تورکجه‌سینده یاشار. آنجاق آذربایجان دا بیر آز آنلام قایماسی یاشانیبد‌یر.

5.      دَفَه(defe):"فرش توخوما داراغی، کرکیت". سؤزجوک آذربایجان دا یایقین دیر. فارسجادا دا چوخ گؤرولور. آنادولو آغیزلاریندا دا وار. ایچینده‌کی ف سس‌سیزیندن اؤترو، آلینتی اولما احتمالی گلیر عقله. اصلینده عربجه "دَفَته"دن گلدییی بیلینیر. فارسجا سؤزلوک‌لرده، دفه یانیندا، دفته ده وار. دفتین ده قایناق‌لاردا گؤرولور.

6.       جییریق(cıyrıq):"داها چوخ دئییم‌لرده ائشیتمیشم؛ "بیرینی جییریق آغزینا وئرمک"(=آغیر تهلیکه‌یه آتماق، دده‌سی‌نین کؤهنه بورجونا وئرمک) کیمی دئییم‌لرده. آنادولودا دار بیر آلان‌دا، پامبوق آریتما وسیله‌سی‌نین آدی‌دیر. یعنی پامبوغودان چیییتی آییرماق ایشینی گؤره‌ن وسیله. آنادولودا بو وسیله‌یه داها چوخ جیرجیر(cırcır) و چیرچیر(çırçır) آدی وئریلیر. سنگلاخ‌داکی چیرچیر ماده‌سیندن آنلاشیلان بیر نئچه آغاج‌دان عبارت اولان ساده آلت ایمیش. جییریق سؤزجویو بیر چوخ سؤزلوک‎ده یئر آلماز. کؤکنینه گلینجه، منجه جیرجیر و چیرچیر کیمی او دا سس تقلیندن قایناقلانمالی‌دیر. آنجاق *جیییرماق کیمی بیر فعل‌دن گله‌بیلر. بئله بیر فرضی و شاهیدسیز فعل ایسه سس تقلیدی/یانسیماسینا دایاناجاق‌دیر.

7.      قارجاشماق(qarcaşmaq):"تَرپشمک، قاریشماق، دولاشماق". داها چوخ قورداق‌لار(ایستر قاریندا اولسون، ایستر میوه‌ده، اَت‌ده و بنزرلرینده) اوچون ایشله‌نیر(فارسجاسی: درهم لولیدن). کلمه آنادولو آغیزلاریندا دا وار. آنجاق اوردا، هله‌ده، قاریشماق آنلامی بلیرگین(بارز)دیر. تاراما سؤزلویونه گؤره، عثمانلیجادا، قارجاشماق "ژولیدن، شوریدن، پیچش، تاب(=قیوریم)" قارشیلیغی اولاراق فارسجا-تورکجه سؤزلوک‌لرده یئر آلیبدیر. اسکی قایناق‌لاردان بیلدیییمه گؤره قیپچاقجادا، قارجاماق(=قاتماق، قاریشدیرماق) فعلی وار. بوردان آنلاشیلان قارجاشماق، "بیرلیک‌ده‌لیک، ایشدش‌لیک" بیلدیرن –شـ- اکی ایله بو قارجاماق‌دان اورتایا چیخیبدیر. قارجاماق فعلینه گلینجه، قارماق فعلی ایله ایلگی‎لی گؤرونور. آنجاق بورداکی –جـ- اکی آچیقلانمالی دیر. منجه یازی دیلیمیزه آلینماسیندا بیر مسأله یوخدور.

8.      جولیک(culik):"چوخ بیلمیش، سامان آلتی‎نین سویو". فارسجا سؤزلوک‌لردن، معین‌ده "رِند، زیرک" اولاراق آچیقلانیر. بعضی سؤزلوک‌لرده، ژولیک بیچیمی ده وار. آنلاشیلان اساس بیچیم بو اولاجاق‌دیر. چونکو تورکجه‎میزده کلمه باشیندا ج>ژ حادثه‎سی یاشانماز. بوردان سؤزجویون آلینتی اولدوغو آنلاشیلیر. اصلینده تورکجه ده سس اویوشومونا اویمادیغی اوچون، تورکجه اولمادیغی بللی دیر. نه ایسه، جولیک/ژولیک روسجادان گلیر، هادی‌ به‌یین دیل‌دنیز ده احتمال وئردییی کیمی؛ روسجادا ژولیک "تولکو، اوغورو، فیریلداقچی، آلداتیجی" دئمک دیر. کلمه‌نین کؤکو روسجادیر و "قیرتماق، کسمک" آنلامینداکی zhulitدن گلیر. بونلاری یازارکن، محمدرضا شعار کیمی‌‎لری‌نین ژولیک و جولیک سؤزجویونو اسکی آذریجه‌یه باغلاماسی، هانسی گؤزل آراشدیرمالار نتیجه‌سینده اورتایا چیخدیغی‌نی دوشونورم![1] آیریجا فارسجاداکی جولیک‌ده تورکجه‎‌دن گئچمه‌لی دیر. چونکو فارسجایا گئچینجه، ژولیک بئله بیر سس ده‌ییشیمنه(ژ>ج) احتیاج یوخ‌ایدی.



[1]  محمدرضا شعار، فرهنگ واژه‌های کهن در زبان آذربایجان، انتشارات بلخ وابسته به بنیاد نیشابور، 1378.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‎لر() 

قزل اولوم

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 16 آذر 1395-08:16 ق.ظ

در کتابِ "از کردستان عراق تا آن سوی رود ارس" و ضمن خاطرات ملا مصطفی بارزانی و همراهانش، از نقطه‌یی به نام قزل اولوم یاد می‌شود. این نقطه باید در حوالی خوی و نزدیکِ قزل‌داغ باشد. اما در منابعِ زیردستم و سرچِ اینترنتی نشانی از آن نیافتم. باری مواردی متعددی از توپونیم‌های ترکی مرکب از اولوم در مطاوی کتب تاریخی مذکور است که مشهورترین آنها محتملاً قویون اولومی باشد. قویون اولومی از گذرگاههای مهم رود کور/کورا بوده و در منابع مکرراً دیده می‌شود[1]. این قبیل اسامی در نواحی ترکمن‎نشین بسیار زیاد است. قبل از مرور چند مثال، اشاره کنم که اولوم(olum) در اصل دخیل از مغولی(olom) بوده و به معنی "معبر، گُدار، و حل عبور از رودخانه" و قابل قیاس با ford انگلیسی در توپونیم‎هایی مثلِ آکسفورد Oxford(=معبرِ گاوِ نر)، بردفورد Bradford(=معبرِ وسیع). ظاهراً در بعضی مواقع این اسم اؤلوم(ölüm) تلفظ می شده و به دلیل طنین نه چندان مطلوب و خوشایندش، احتمالاً در مواردی دچار نسیان عمدی شده است. اولوم در سنگلاخ با املای یولوم آمده است:"معبر آب را گویند"(ص268). این فرم احتمالاً حاصلِ contamination با یول ترکی است و پرتوی هم بر تلفظ آن می‌افکند. اولوم را نباید با اؤلن-که در مقالت اؤلنگ مینارنگ ذکرش رفت- خلط کرد. دؤرفر در مادۀ 55 از کتاب عظیمش نمونه‌های متعددی از متون تاریخی فارسی می‌آورد که در آنها اولوم همچون واژه‌یی دخیل استعمال شده است(من جمله ظفرنامۀ شامی). شخصاً در مطالعۀ زبده‌التواریخ حافظ ابرو این لفظ را مکرراً دیده‌ام. جالب آن که اولوم در هیچ یک از لغت‌نامه‌های مهم فارسی معاصر ذکر نشده است. البته اولوم در تداول عامۀ آذربایجان هم رایج نیست. ظاهراً در آناتولی هم توپونیم خاصی با این اسم ضبط نشده است. مهم‌ترین توپونیم‌های دارای اولوم که من یافتم از این قرارند:

  1. بایرام اولوم: اسم دیگرِ روستای کلیجۀ گنبدکاووس و 50 کیلومتری داشلی برون در مرز ترکمنستان که در دوران قبل از شوروی گذرگاه مهمی بود.

  2. دوز اولوم: روستایی ترکمن‎نشین در مرز ترکمنستان و محلِ سکونت قسمتی از ایلِ دوگونجی.

  3. داده اولوم: قریه‌یی از توابع داشلی برون. در منابع فرم دده اولوم هم موجود است.

  4. اولوم بلاق سو: منطقه‌یی در مالستانِ ولایتِ غزنی افغانستان

  5. داشلی اولوم: قریه‌یی تابع دهستان گلیداغ از توابع مراوه‌تپه

  6. کوچک الوم: روستایی تابع دهستانِ فجر گنبد کاووس

  7. انبار الوم: شهری از توابع آق قلا و مرکز بخش جدید وشمگیر

    در بعضی از منابع و در برخی اسامی مرکب با اولوم، لفظ مزبور به صورتِ آلوم ضبط شده است. مثلاً گُدارهای مهم اترک را "شتلی آلوم" و " آق یال آلوم" آورده‌اند.

    در ترکمنستان هم اولوم‌های بسیاری وجود دارد که فقط به چند مثال اکتفاء خواهد شد:

  1. گودور اولوم(Güdür olum): محلی در استانِ بالقانِ ترکمنستان

  2. دوزلی اولوم: ایضاً  محلی در همان منطقه

  3. مویاق اولوم(Moyak olum): محلی در چارجوی ترکمنستان

  4. یاغلی اولوم: یکی از گدارها در جلگۀ مرو



[1].  من جمله در این منبع: عبدی بیگ شیرازی(نویدی)، تکمله‌الاخبار(تاریخ صفویه از آغاز تا 978)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی، 1369.ص 96.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

تأملی در اتیمولوژی قرطاول

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:سه شنبه 2 آذر 1395-10:10 ب.ظ

 قرطاول اسم روستایی از توابع دهستانِ سراجوی شمالی و بخش مرکزی مراغه است که توپونیمی منحصر به فرد است. مرحوم مینورسکی در مقالۀ معروفش، به این اسم اشاره‌یی کرده و آن را با توجه به پسوندش، مغولی دانسته است بی آنکه در بابِ اتیمولوژی‌اش اظهار نظری بکند. در این مختصر توضیح خواهم داد که رأی مینورسکی صائب است و تحلیل مغولی اسم را هم خواهم آورد. اما قبل از آن اشاره کنم که پسوند مغولی -aġul  -avul<که در مغولی معاصر دو واریانت –uur و –uul دارد، برای ساخت اسامی ادوات و آلات و مشاغل و حِرف از افعال مورد استفاده بوده است. اما همۀ مشتقاتِ آن که در متون ترکی و فارسی کلاسیک مضبوط است، در مغولی کلاسیک وجود ندارد. احتمالاً این الفاظ را مغولان ساکن غرب آسیا و ترکستان  ساخته‌اند و یا ترکان براساس الگوی مغولی از افعال ترکی چنین کلماتی ایجاد کرده‌اند. یک نمونه، شیغاول/شقاول/شغاول و.. (şiqavul) است که دورفر(مادۀ 232) از آن بحث کرده و آن را مشتق از فعل şiġa-(=مراقبت کردن، مواظبت کردن) مشتق دانسته است. شیغاول در متون قدیم به معنی مهماندار است ولی در مغولی شاهدی ندارد. به دو نمونه دیگر از مشتقات پسوند مزبور اکتفاء خواهیم کرد؛ قراول(qaravul) از فعلِ qara-(=نگریستن، پاییدن) مشتق شده و معنی اصلی‌اش "مراقب، نگهبان، محافظ" بوده و در بسیاری از زبانهای جهان با معانی مشابه دخیل شده است. دومی هم چغداول(çağdavul) است که واریانت‌های متنوعی دارد. این لفظ از فعلِ çaġda-(= ایفای وظیفه کردن، زیر نظر داشتن) مشتق شده و به معنی "عقبۀ لشگر، گروهی که از عقبِ قشون روان باشند و آنان را راه برند و برانند" در متون کلاسیک فارسی شایع بوده است. دورفر(مادۀ 178) از آن بحثی تفصیلی کرده است.

باری اگر به قرطاول برگردیم؛ معتقدم که این اسم مشتقی از فعل مغولی qatari-(=یورتمه رفتن، تاختن) است که واریانت‌هایی هم در لهجات مغولی دارد(به شکلِ gatari- و qatiri-). اگر از این فعل با پسوند فوق‌الذکر، اسمی مشتق شود، فرمِ ġul*qatari یا ġul*gatri خواهیم داشت. *قاتراول/*قاتراوول با یک متاتز/قلب به قارتاول مبدل می‌شود. در این تبدیل و متاتز، تأثیر قره/قارا را نمی‌توان از نظر دور داشت. چنین لفظی معنای سوار و سوارکار و احیاناً سلحشور خواهد داشت.

***

مرحوم گرهارد دؤرفر(مادۀ 283) از قطاول به معنی ستمگری و ظلم بحث کرده و اشاره کرده است که این لفظ در مغولی شاهد ندارد. زیرا در آن زبان ġuqata به این معانی است. به نظر می‌رسد-کما اینکه دؤرفر خود اشاره کرده- این لفظ حاصل خلط با تطاول عربی یا تصحیف آن است. لذا wordghost باید محسوب شود و در تحلیل قرطاول/قرتاول مدخلیتی نمی‌تواند داشته باشد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 




Admin Logo
themebox Logo