تبلیغات
قوپونتولار: تورکجه اوزرینه دوشونمه لر - مطالب خرداد 1396

بویناش

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 31 خرداد 1396-12:10 ق.ظ

اصطلاح بویناش(boynaş) که در ترکی زنجان ثبت شده[1]، به معنای " ایکی داغین آراسیندا اوْلان بالاجا تپه " واژه‌یی محلّی و dialectism بوده و استثنایی به نظر می‌رسد. بویناش بی‌شک باید از بویون/بوین مشتق شده باشد و شباهت زیادی هم با گردنۀ فارسی دارد. اما پسوند –Aş که به اسامی ملحق می‌شود، در متون  و منابع قدیمی کمتر مورد توجه بوده است. در تحقیق پرفسور مارسل اردال ذیل پسوندهای‌ مربوط به رنگ از پسوند lş  بحث شده است. اما علاوه بر شواهد اردال، چندین واژۀ دیگر هم داریم که با رنگ مرتبط نیستند و به نظر می‌رسد، منشأشان پسوندی به شکلِ –Aş باشد. پسوندی که فونکسیونش القای شباهت است. علاوه بر دو مورد فوق‎الذکر، یک پسوند مرخم‌ساز اسامی خاص هم در ترکی وجود دارد که فونکسیون آن تحبیب و ایجاد رابطۀ خودمانی و صمیمیت است(ممیش<محمد و..). مایلم مطلبی در باب مورد اخیر بنویسم. بنابراین، ظاهراً سه پسوند داریم:

1.      –Aş که احتمالاً واریانت –Vş هم داشته و با الحاق به اسامی، اسم جدیدی براساس معنای اصلی (احتمالاً با فونکسیون تشبیه/تصغیر) ایجاد می‌کند و موضوع این مقال است.

2.      پسوند –Iş که به اسامیِ رنگها الحاق می‌شود و معنای "مایل به.." القاء می‌کند: نظیر ماویش<ماوی، گؤیوش<گؤی/گؤک و..

3.      پسوند –Vş که از اسامی خاص اسامی تحبیب و تعزیز ایجاد می‌کند.

جهت فهم واژه و پسوند، باید امثلۀ موجود را مرور کنیم. پروفسور مصطفی کاچالین[2]، فهرست مفصلی از آن قسم اسامی که تصور می‌رود با این پسوند مرتبط‌اند، به دست داده است. اما چون به نظرم می‌رسد در آن لیست، خلط‌هایی وجود دارد، در اینجا فقط نمونه‌هایی که محل اعتماد و قابل بحث‌اند، خواهم آورد:

1.      آغیش(ağış)" ثروت، مکنت". در کتیبۀ کول تیگین مذکور است. باید مشتق از آغی(ağı) "قماش ابریشمین، پارچۀ گران‌قیمت" باشد. وجه اشتقاق معلوم است. در ترکی قدیم آغیلیق معادل "خزانه/خزینه" بوده است.  

2.      باغیش(bağış): در دیوان لغات‎الترک "محل گِره/بستن، مفصل" است از باغ"بند، پیوند".

3.      بوگوش(bügüş):"حکمت". در منابع ترکی قدیم وجود دارد  و باید مشتق از بوگو(bügü) باشد به معنی حکیم. بویو(büyü) در ترکی جدید "سِحر، جادو" از بوگو متحول شده است.

4.      گئنیش(géniş):"وسیع، گسترده". در ترکی اوغوز دیده می‌شود. باید مشتق از گئن(gén)"وسیع، گشاد" باشد. فرم گئنَشلیک(géneşlik) را هم شنیده‌ام. ظاهراً باید بین دو فرم پسوند تردیدی بوده باشد.

5.        یئمیش(yémiş):"میوه". از منابع قدیم ترکی به این طرف رواج دارد. باید مشتق از یئم(yém)"غذا، وعدۀ غذایی، خوردنی" باشد. اشتقاق مستقیم از فعل یئمک ممکن به نظر نمی‌رسد.

6.       گَبَش(gebeş):"حامله، آبستن". در لهجات آناتولی وجود دارد. باید مشتق از گبه(gebe) باشد. به لحاظ سمانتیک و مورفولوژیک اشتقاقش از *geb-/*keb- ممکن به نظر نمی‌رسد.

7.      یاغیش(yağış):"قربانی[تقدیمی به خدایان]". به زعم کاچالین از *یاق(yaq) "نزدیک، قریب" مشتق شده و لذا رابطۀ معنایی‌اش با قُرب و قُربان عربی قابل قیاس است. به نظرم می‎رسد که بعید نیست از یاغ "چربی /شحم" مشتق شده باشد. زیرا تقدیم چربی قربانی و احیاناً سوزاندنش در مراسمات قربانی بالاخص در ادیان  متقدم شایع بوده است. یاغیش از تِرم های مهم دین قبل از اسلام(و بودیسم و مانویت) ترکان است.

8.      گونش(güneş):"آفتاب، خورشید". باید از گون/کون"روز، آفتاب" مشتق شده باشد.

9.      اَنیش(eniş):"سرازیری، سرپایینی". واریانت اینیش(iniş) هم دارد. از اَن/این(in/en) به معنی "فرورفتگی، چاله، گودال" مشتق شده باشد. واریانت یئنیش(yéniş) که در بعضی لهجات محلّی وجود دارد، باید ناشی از خلط آن با فعل اَنمک/یئنمک(yénmek/enmek) باشد.

10.  یوخوش/یوققوش(yoqquş/yoxuş):"سربالایی، تپه". قاعدتاً باید مشتق از یوق(yoq) "تپه، سربالایی" باشد. مشتق دیگر یوق، یوخاری<یوقارو است. نیشانیان به اشتباه در تحلیل این کلمه پسوند آن را با پسوند اسم‌سازی که به افعال الحاق می‌شود، خلط کرده است.

11.  اوغوش(uğuş):"خانواده، طایفه". در منابع ترکی قدیم و دوران میانی بسیار شایع بوده و باید مشتق از اوق(uq) "قبیله، نَسَب" باشد.

12.  اولوش(uluş):"شهر، قریه". در ترکی قدیم شایع بوده و فرم مغولی شدۀ آن یعنی اولوس(ulus) "ایل، طایفه، قوم، ملت" در بسیاری از زبان‌های ترکی رواج دارد و در منابع فارسی هم مشاهده می‌شود. ظاهراً مشتق از اول(ul) است "اساس، بنیاد". تصوّر می‌رود اولوغ(uluğ) ترکی قدیم و اولو در ترکی جدید به معنی "عظیم، کبیر" در اصل *اوللوغ(*ulluğ) بوده و با این کلمه همریشه باشد.

13.  کَلَش(keleş):"کچل". قاعدتاً باید مشتق از کَل "کچل، طاس"(دخیل از فارسی) باشد. لذا این مشتق با کلمه‌یی غیرترکی و متأخر به وجود آمده و به نظر می‌آید در حال و هوای تحبیب و تصغیر است. چنین احتمالی در مورد گَبَش هم وجود دارد.

14.  اویناش(oynaş):"فاسق، رفیقۀ[مردان]، زن[شوهرداری]که با مردان دوستی می‌کند". با آنکه نسبت‌اش با اویناماق "بازی کردن، رقصیدن، سبکسری کردن و.." بدیهی به نظر می‌رسد، اما تحلیلش بسیار دشوار است. آیا ممکن است از اویون"بازی، رقص، حیله" و پسوند مزبور  مشتق شده و مجموعاً به معنی "آدم سبکسر و جلف، بی‌ثبات و مذبذب" باشد؟ توجه شود که در ترکی آذربایجان "اویناغان(oynağan)" همین معانی را دارد.

15.  بویناش: به نظر می‌رسد که از سریِ الفظ مشابه مذکور در لیست فوق باشد؛ بالاخص شباهتش با اَنیش و یوخوش چشمگیر است. زیرا هر سه دلالت بر عوارض جغرافیایی دارند. باری بویناش علی‌رغم رواج در محدودۀ جغرافیایی نسبتاً کوچک، نباید جدید باشد. زیرا این پسوند در دوران‌های اخیر فعال نبوده است.



[1] ابوالفضل ملکی زنجانی، زنجان یئرلی سؤزلری، آذری 8 -جی سایی (ائل دیلی و ادبیاتی درگیسی 15-جو سایی)  1384-جی ایل.

[2]  مصطفی کاچالین، دده‌م قورقوت´ون اوغوزنامه‌سی، ایستانبول: کیتاب‌ائوی، 2006. 221-220.صص.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-17

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 27 خرداد 1396-06:24 ب.ظ

بو یازی، ایلک یازی‌لاردان بیرایدی. آنجاق کاغیذلارین آراسیندا گؤزومدن ایتمیش‌ایدی. سانیرام بعضی یازی‌لاریم‌دا سانکی بو یازی یایینلانمیش‌ایمیش کیمی دوشونوب یازمیشام.

1.      کوت(küt): "تندیره یاپیلیرکن دوواردا دورماییب، ایچری دوشن چؤرک، تندیر کولونده پیشَن خمیر". بیلدیییمه گؤره آشاغی-یوخاری بوتون آذربایجان‌دا یایقین دیر. آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ فرقلی بیچیم‌لرده گؤرونور؛ ارزینجان آغیزلاریندا غود(ğud) یانمیش چؤرک اولور؛ بیتلیس‌ده گود(güd)، قارص، وان، سیواس و کرکوک‌ده کوت(küt)؛ موش ایله ارزینجان´ین بعضی بؤلگه‌لرینده کود(küd) اولاراق گؤرونور. کلمه‌نین ارمنیجه‌دن گلدییی‌نی دانکوف گؤسترمیشدیر(87.ص).

2.      کوفله(küfle): اوست‌ده‌کی کلمه کیمی بو سؤزجوک ده اسکی چؤرکچی‌لیک ایشی ایله باغلانتی‌لی ساییلیر. بیر چوخ بؤلگه‌ده کوفله وارسادا، کولفه(külfe) ده یایقین ساییلیر. سایین اسماعیل هادی، دیل‌دنیزده بو بیچیمی اساس آلاراق، کلمه‌نی یانلیش‌لیق‌لا کول(kül) سؤزجویونه باغلار. آنادولودا، چوخ فرقلی بیچیم‌لر وار. ارزینجان‌دا گولوَه(gülve)، وان، بیتلیس‌ده کولوَه(külve)، قارص، سیواس، یوزغات دا کوفله و ایچ آنادولودا، کولبه(külbe)، کویله(küyle) و..بیچیم‌لری وار. کلمه‌نین بو قدر فرقلی اولوشو، آلینتی اولما احتمالینی گؤستریر. حسن ارن´ین ده یازدیغی کیمی، فارسجادان گلیر. گُلوَه، معین و دهخدا سؤزلوک‌لرینده "سوراخ تنور نان‌پزی" اولاراق آچیقلانیر. بو ایسه کلمه‌نین آنادولو و آذربایجان‌داکی آنلامی ایله اؤرتوشور. کوفله‌نین بیر ده تَپَه‌جه‌یی اولوردو.

فارسجادا، "گُل" کلمه‎سی "اود، قور" کیمی معنالاری اولدوغو دوشونولور. مثلا "گلدسته"(میناره) باشیندا اود یاندیریلدیغی اوچون(اوزاق دان گلن مسافرلر گؤرسون دییه) بو آدی آلدیغی سؤیله‌نیر؛ گُلخن (گُل+خن/خان=خانه):حامام اوجاغی و..گلوَه´نین بئله بیر آچیقلاماسی اولمالی‌دیر.

3.      شاماخی(şamaxı):"چارقات/چارقد". بعضی بؤلگه‌لریمیزده بو آدییلا تانینیر چارقاد. رحمتلیک غلامحسین ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، خییوو/مشکین‌ده بو کلمه یایقین دیر. هر حال دا مشهور، شاماخی شهریندن گلن اؤزل چارقادلارا وئریلن آدیمیش. سونرالاری یایقین‌لاشاراق چارقادین هر جورونه بو آد وئریلیر. اؤزل آدلارین، عمومی آد حالینا گلمه‌سی، چوخ گؤرولور. تورکیه‌ده شیله(Şile) قارادنیز ساحیلینده ایستانبولا باغلی بیر ایلچه‌دیر. اورانین رنگارنگ بئزی مشهوردور. زامان‌لا "شیله" هر جنس‌دن آلا-بولا رنگی اولان قماشا وئریلن آد اولوبدور. "استانبولی" فارسجادا، شهر آدیندان گلره‌ک ایکی آنلام قازانیب‌دیر: بیری کیچیک، درین تشت، او بیریسی دویو ایله پیشیریلن و "خوروش"سوز یئییلن یئمک‌دیر(بلکه "استانبولی پلو" کیمی بیر دئییم‌دن قیسالتمادیر)؛ مشهد قووونو مشهور اولدوغو اوچون، تورکجه‎میزده، "قووونو"، دوشوب، مَشَد تک باشینا بو قووون جنسی‌نی بیلدیریر. مثلا: دونن ایکی مَشَد آلدیم! دئییلر. اینگیلیزجه‌ده هئشترخانـا turkey آدی وئریلیر. بیزده‌کی "هئشترخان" یئر آدیندان گلدییی کیمی، بو آمریکانین یئرلی حیوانی‎نین آدی دا تورکیه آدی‌ندان گلمک‌ده‌دیر. قیساجاسی ایلک اولاراق ماداگاسکاردان، عثمانلی/تورکیه یولویلا آورپایا گئدن بوگونکو هئشترخان‌لارا بنزر(بلکه چوللوق(çulluk) اولاراق بیلینن تویوقسو قوش) بیر قوشا "تورکیه قوشو" دئییلیر. سونرالاری آمریکادان گلن گرچک "هئشترخان"لارا دا بو آد وئریلیر. تورکیه‌ده هشترخان یئرینه "هیندی" وار. آذربایجان جمهوریتی‌نده روسجادان گلن هیندوشقا. ایکی‌سی‌نده ده هیندیستان قصد اولونمور. آوروپالی‌لار، یئرلی/قیزیل‎دریلی آمریکالی‌لارا "هیندلی"(The Indians) آدی وئریرلر و بو یانلیش کریستوف کولومب زامانی‌ندان بوگونه دوام ائدیر(کریستوف کولوموب عؤمرونون سونوناجان هیندیستانا واردیغی‌نی سانیرمیش). اوزون سؤزون قیساسی، شاماخی‌دا دا بئله بیر حادثه یاشانیب‌دیر هر حال دا. اؤزللیک‌له اون دوققوزنجو یوز ایل‌ده ایکی بؤلگه آراسیندا جدّی گئدیش-گلیش و آلیش-وئریش وارایمیش.

4.      یوروماق(yorumaq): رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره مشکین‌ده (اونون یازیمی ایله: یوروماخ) "حرکت دادن" دئمک‌دیر. آذربایجان دا آزاراق گؤرولن سؤزجوک‌لردن دیر. اسکی تورکجه‌دن بری دیلیمیزده یوروماق، یورومک(yürümek) فعلی ایله بیرلیک‌ده، ایشله‌نیر. سانیرام ایکی فعل آیری توتولمالی‌دیر. اوزونجا آراشدیرماق نیتیم یوخ. قیساجاسی اسکی تورکجه‎ده یؤریمک(yörimek) فعلی وار. بیزده یئریمک اولان فعل. اما یوروماق´ین، باشقا بیر فعل‌دن، بیر یورماق فعلیندن گله‌بیله‌جه‌یینی دوشونمک اولار. چونکو یورتماق(yortmaq) :"دؤرت نالا آت چاپدیرماق" بئله بیر فعل‎دن قایناقلانمالی (>فارسجا یُرتمه=یورتما). منجه یازی دیلینه قازاندیریلمالی. بو فعلی یوگورمک(yügürmek) /یویورمک(yüyürmek)/یووورمک(yüvürmek) فعلی ایله ده قاریشدیرماق یانلیش اولور.

5.      موجورو(mücürü): بعضی بؤلگه‌لرده گؤرولن کلمه‌نی رحمتلیک ساعدی موجری(müjri) اولاراق مشکین‌ده ائشیتمیش. آذربایجان جمهوریتی‌نین یازی دیلینده ده یایقین اولان کلمه "صاندیق، قوتو" دئمک‎دیر. قدیم بؤیوک آنالاریمیزین پال-پالتار، دَیَرلی شئی‌لر قویوب ساخلادیق‌لاری صاندیق‌لار یانی. کلمه فارسجادیر  و یئرلی فارسجالاردا دا گؤرونور. دهخدانین یازدیغینا گؤره ایلک فرهنگستان اونو پیکسید(pyxide)/کپسول(میوه‌لرده، بیتگی‌لرده مثلا بات-بات‌دا) قارشیلیغی اولاراق اؤنرمیش. دئمک کلمه‎نی کؤکلو فارسجا بیلیرمیش‌لر. منجه نهایی قایناغی بللی اولمادی.

6.       ارمنی کیفیری(Ermeni kifiri): اینترنت گؤردویوم قدری ایله و رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشکین ده "خاچ‌شوران/خاج‌شویان" قارشیلیغی اولاراق بیلینیر. آنجاق "خاچ یودو" قیش‌دا و اوجاق (ژانویه) آیی‌نین آلتی‎سیندا اولور. حال بوکی ارمنی کیفیری، آغلار-گولر/فروردین‌ آیی‎نین ییرمی بئش‌یندن باشلایاراق بیر هفته/یئددیجه زامان دیلیمی‎نده اولور. آتامین سؤیله‌دیینه گؤره، ایلین بو زامانلاریندا، یاغین آز اولونجا، ارمنی‌لر یامان-یوووز دییرمیش‌لر. کیفیر، آذربایجان ساحه‌سینده داها چوخ "چیرکلی، کیرلی" دئمک اولسادا، آنادولودا کوفور(küfür) "یامان، سؤیوش، سؤوگو" دئمک اولور. بو سؤزجوک چاغداش ارمنیجه ده kufur اولاراق گؤرولور. ارمنیلر بو زامان‎لار خاچ(=صلیب)لاری سویا آتارمیش‌لار و یاغین اولورموش(بلکه اسکی تورک‌لرده اولان "یَده" داشی مراسیمی کیمی بیر اسکی قایناغی وار بو اینانجین). آنجاق کیفیردن بوردا قصد ائدیلن "چیرک" اولابیلمز و "یامان/سؤیوش" داها اویغون گؤرونور.

7.      قورس(qurs):"پاییزین سون آیی، آذرآیی". آذربایجان تقویمی ایله ایلگی‌لی یازیلاجاق چوخ شئی وار. بیر گون بیری بو ایشی اله آلمالی. ایندی‌لیک او ایش اوچون ملزمه/ماتریال اولسون دییه بیر زادلار یازابیلیرم(ارمنی کیفیری اؤرنه‌یی ده بونا داخیل). قورس منجه اسکی تقویم ده "قوس"(=یای، کمان) آیی‎نین آدیندان گلیر. رضاشاه دؤنمی‎نده بو یئنی و زردوشتچولویه دایانان تقویمه گئچمهدن، آی آدلاری بورج آدلاریلا بیلینیردی(بوگون افغانیستان‌دا بو تقویم ایشلک‎دیر). او تقویمده "قوس" آذر آیی‌ایدی. نه ایسه بوردا بیر کلمه‌ایچی سس‌سیز تؤره‌مه‌سی/ایچ تؤره‎مه(epenthesis) یاشانیب‌دیر. بنزر اؤرنک‌لر آز ساییلماز؛ توفک>توفنگ، فیشک>فیشنگ، محک>محَنگ، مملکت>مملکند..بوردا ن/n سس‌سیزی تؤره‎میش..ر/r سس‌سیز تؤره‌مه سی آز راستلانیر. سانیرام پاتلاماق>پارتلاماق بیر اؤرنک ساییلابیلر. قوس‌دا دیشلی-دوداقلی و/v سسی‌نین ییغیلماسی، بوردا ر/r سس‌سیزی‌نین تؤره‎مه‌سینه یاردیمچی اولوبدور.

8.      خاناخاه/خوناخاه(xonaxah/xanaxah):"قوناق ساخلایان، ائو یییه‌سی، دوشرگه یییه‌سی". بیر آتا سؤزو ایچینده ائشیتمیشم میانادا؛ کوردو دؤمه‎یینجه خاناخاه اولمور(Kürde dövmeyince xanaxah olmur). زور/گوج اولمایینجا حقی قبول ائتمه‎ین‌لره سؤیله‌نیر. سانیرام بورداکی کورد´دن، خالخال بؤلگه‎سینین کوردلری قصد اولونور. میانادا بیر-ایکی کورد کندی واریمیش خالخال قونشولوغوندا. آنجاق آفشارلار/آوشالار دؤنمی‎ندن بری خالخال‌دا قیرخا یاخین کندده کورد یئرلشیر. ایلک اولاراق خان‎لارا و حوکومته سیلاحلی گوج اولاراق گلن کوردلر، زامانلا یئرلی حایاتا گئچیرلر، شیعه‌لشیب، تورک‌لره قاریشیرلار. بوگون اون بئش-اون آلتی کندده کورد قالیر. او بیری کندلرین نفوسونون چوخو تهرانا و باشقا شهرلره(اؤزللیک‌له گیلان تورپاغینا) کؤچوبلر. تورک‌لره قاریشان‎لار دا وار. نه ایسه میانالی‎لارین گیلان‎لا آلیش-وئریش‌لری چوخ اسکی‌لره دایانیر. سؤز ائتدیییمیز کوردلر بو گل-گئت یولو اوستونده‎ایدیلر. سانیرام میانایا گلیب قوناق اولان کوردلردن بعضی‌لری، میانالی تانیشی‎نی گؤرونجه، تانیشلیغی دانیرمیش‌لار و گئریسی‎نی بو آتاسؤزو آنلادیر. ایلک اولاق خاناخاه´ی فارسجا خانه‌ خدا(=ائو یییه‌سی) کلمه‌سیندن گلیشدییینی دوشوندوم. دهخدا سؤزلویونده، غیاث اللغات و آنندراج کیمی سؤزلوک‎لردن "خانه‌خواه" سؤزجویونو "بیر شهره گلن یولچو/مسافر تانیش/تانیدیق‎لارینا قوناق گئدیب ائولرینه یئرلشیر، بو ائو یییه‌سینه خانه‌خواه دئییلیر" آچیقلاماسییلا گتیریر. آیریجا یئرلی فارسجالاردا بنزر سؤزجوک واردیر. خوناخاه بیچیمی بیر آز سیرادیشی/غیرعادی ساییلیر. دانیشیق فارسجاسی‌نین تأثیرینده می، یوخسا کوردجه، تالیشجا کیمی دیللرین تأثیرینده می؟ کسدیره‌بیلمه‎دیم.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

مجدداً اندر چاقی دماغ

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 26 خرداد 1396-03:45 ب.ظ

اشارۀ مختصری به منشأ ترکی تعبیر "دماغ‌تان چاق است؟" داشتم. به تشویق یکی از دوستان قرار شد تا مفصل‌تر در این باب بنویسم.

دربارۀ دماغ قبلاً اشاره کرده‌ام که سه دماغ در فارسی وجود دارد. گرچه فرهنگ‌های فارسی(نظیر سخن) آن را ذیل دو مدخل آورده‌اند؛ دِماغ عربی به معنی مغز(تعبیر اختلال دِماغ به این کلمه برمی‌گردد)، دوّمی دَماغ فارسی به معنی بینی(بعید نیست با دَم فارسی مرتبط باشد یا از آن متأثر شده باشد)، دماغ دخیل از ترکی که املای صحیحش دَماق=داماق خواهد بود به معنی کام(با اغلب نوآنس‌هایی که این کلمه در فارسی دارد). در باب اتیمولوژی این کلمه بحث تفصیلی نمی‌کنم. فقط اشاره کنم که داماق ترکی از تامغاق ترکی قدیم متحوّل شده است.

***

بحث اصلی بر سر چاق خواهد بود. چاق در فارسی معنای فربه دارد. البته طیف معنایی نسبتاً وسیعی هم دارد. نظیر چاق کردن قلیان که حاضر/آماده/مرتب کردن در آن مراد است؛ یا چاق کردن نفس که به تازه کردن و مرتب کردن تنفس پس از دویدن و عجله مربوط است. چاق به معنای سالم هم بوده(به تعبیر "چاق سلامتی" توجه کنید) و چاق شدن به معنی بهبود بیماری و رفع کسالت هم بوده است. در ترکی برخی تصوّر کرده‌اند که چاغ/چاق واریانت دیگری از ساغ(=صحیح و سالم و تندرست) است. چنین تحلیلی نمی‌تواند قابل قبول باشد. زیرا تبدیل چ<س در ترکی وجود ندارد. چاق خود کلمه‌یی مستقل است و در متون کلاسیک معانی متعدد، ولی نزدیک به هم دارد؛ چاق از ترکی قدیم به این سو به معنی "تمام، دقیق، دقیقاً" بوده است. تیتسه نمونه‌هایی از متون عثمانی می‌آورد؛ سبحان الله! چاق گؤزینه می اوردونگ؟( آیا دقیقاً از چشمش زدی؟)؛ کیمه شیدادور؟ نجاتی دئرایسن/چاق سانا ای گول‌عذاریم چاق سانا. در کنار آن لفظ چیق و همین‌طور چیلق(çılq) هم وجود دارد. چیلق>چیلخ شکل چیلخا(çılxa) هم در آذربایجان و آناتولی دارد که تحلیلش دشوار است. چیلق را می‌توان با قاعدۀ ورود حرف بی‌صدا در میان کلمه(epenthesis)، واریانتی از چیق دانست. اما این تحلیل وسوسه‌انگیز، بدلیل صائت انتهایی در چیلخا دچار ابهام و اشکال می‌شود. باری واریانت چیق بسیار قدیمی است. تیتسه مثال زیرا را برایش نقل می‌کند: همان اول نامه‌نون یازدی جوابین/چیق اوچماق بوداغی گیبی خطابین. چیق به معنی "خالص، پاک، صِرف، ویژه" بوده و هنوز در آذربایجان، بالاخص در امثال و تعابیر شنیده‌ می‌شود؛ خرمن‌ده قالان جیق/چیق بوغدادیر. تعبیر جیق بالا(=نی‌نی، بچه‌کوچولو) هم در آرگو مسموع است. نمی‌دانم که آیا چیق/جیق واریانتی از چاق است یا لفظی مستقل؟ اما اگر هر دو لفظ مستقل باشند، باز هم اختلاط معنایی(contamination) در آنها رخ داده است. هر دو لفظ معنای نزدیک هم "کاملاً، خالص، تمام" دارند.

***

خواهید گفت که چه ربطی بین "خلوص، تمامیت" با سلامتی برقرار است؟ باید بگویم که  درعموم زبان‌ها بین کامل/تمام بودن و سلامتی رابطه‌یی وجود دارد؛

·        تندرست در فارسی شفاف است و اگر توجه شود که دُرُست در پهلوی خود مستقلاً به معنی سالم و غیرمریض بوده، این رابطه واضح‌تر می‌شود.

·        صحیح/صحّت دلالت بر ناقص نبودن دارد(به تعبیر"صحیح و سالم" توجه شود)

·        ساغ-بوتؤو: در آذربایجان به معنی سالم، "سُر و مُر و گنده" است.

·        Heal و health در انگلیسی همریشه با whole محسوب شده و wholesome به معنی سالم، مغذّی و سلامتی‌بخش است.

اصولاً تصور بر این بوده که انسان مجموعۀ اعضاست و اگر یکی از آنها نقصی داشته باشد دیگر کامل‌الاعضاء نبوده و صحّت و سلامت حاصل نیست(ناقص‌الاعضاء). تئوری اخلاط اربعه هم به تعادل و صحیح بودن میزان هر یک از عناصر اشارت داشت. از طرف دیگر کلّیت و تمامیت(totality) نزد فلاسفه هم موضوع مهمی است. در این بحثِ مختصر اتیمولوژیک مجال ورود بدان مبحث نیست و صرفاً اشاره کنم که از نظر گئورگ لوکاچ، درک totality جامعه و پراکسیس بشری، زمینه و عنصر اصلی آگاهی طبقات پرولتاریاست. 

***

اما لفظی که به معنی سلامتی و صحّت است چگونه مترادف فربهی شده است؟ به نظرم این نکته ناشی از یرداشت قدماء از سلامتی است. بالاخص مرادم فهم عامّۀ مردم است که چاقی را علامت سلامت می‌دانستند. در واقع در عرف عامه، نزاری، نحافت، تکیدگی و لاغری علامت بیماری و رنجوری بوده است. برخلاف امروز، لاغری، حُسن و ملاحت محسوب نمی‌شد. بلکه بالعکس فربهی نشان سلامت، جمال و زیبایی بود(طبعاً خروج از حدّ اعتدال همواره نامطلوب بوده است). هنوز هم در خرید حیوانات(مثلاً برای قربانی) به چاقی توجه می‌شود چرا که لاغری ناشی از مرض یا انگل تلقی می‌شود.

***

بنابراین و در مجموع، چاقی دماغ بر "کمالِ/سلامتِ داماق" یعنی "شیرینی کام"، "به کام بودنِ[اوضاع/ایّام]" دلالت داشته و در عین حال تخلیط دماغ عربی و داماق ترکی، حداقل در بعضی اصطلاحات و تعابیر بعید نیست.. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

قازا هایکولار/بو اؤته‌کی دونیا

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 24 خرداد 1396-11:07 ب.ظ

اوچ ایل اؤنجه دن حاضیرلادیغیم ترجومه اثری آشاغیداکی باغلانتی دان اندیره بیلیرسینیز

http://s8.picofile.com/file/8297791368/%D9%82%D8%A7%D8%B1%D8%A7_%D9%87%D8%A7%DB%8C%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1.pdf.html



نوع مطلب : چئویری  شعر  توركجه 

داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

پروفایلی از یک پسوند(ـه‌جک/ـاجاق)-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 19 خرداد 1396-05:47 ب.ظ

31.     دَله‌جک(delecek): مته، وسیلۀ ایجاد سوراخ. معادل دیگر آن و مشتق دیگر همین فعل، دلگچ(delgeç) است.

32.     چکه‌جک(çekecek): پاشنه‌کش(کفش).

33.      سورته‌جک(sürtecek): سنگ فسان جهت تیز کردن چاقو و سایر آلات بُرنده، رنده. از فعل سورتمک: ساییدن، صاف کردن.

34.      باقاجاق/باخاجاق: آینه، مَرصد/محل رَصَد. منظرۀ عالی، پنجره.

35.      یازاجاق(yazacak): قلم(لاپسکیِ چاناق قلعه). این واژه را پیش خود معادل لوازم‌التحریر ساخته بودم(یا جایی خوانده بودم؟) و به نظرم کاملاً مناسب این معناست. قطعاً بهتر و رساتر از قرطاسیه(kırtasiye) است.

36.       قازییاجاق(kazıyacak): واریانت قازییجاق(kazıycak) هم دارد؛ رنده، وسیله‌یی پارو مانند که با آن خمیر را از تغار جدا می‌کنند. معادل آن در ترکی آذربایجان قازاجاق(qazacaq) می‌شود. قازییاجاق در سنوات اخیر به زبان کتابت هم را یافته است.

37.      یوناجاق: رنده(نجّاری). از فعل یونماق(=تراشیدن).

38.      سوره‌جک(sürecek): پارویی خاص برای برف‌روبی. چوب الف(مکتبخانه‌های قدیم و پوینترهای جدید)

39.      گئچینه‌جک(geçinecek): معیشت، معاش، گذران زندگی.

40.  گییه‌جک(giyecek): لباس، ملبوسات.

41.  چیمه‌جک(çimecek): حمام و گرمابه در لهجات آناتولی. به نظرم معادل خوبی برای استخر شنا باشد.

42.  اوفوراجاق(ofuracak): لوله‌یی برای دمیدن در آتش در لهجات آناتولی.

43.  آتاجاق: فلاخن(ساپان)، تخماق/مشتۀ حلّاجان، پرتگاه. این واژه را پیش خود معادل رامپا(=سکّوی پرتاب راکت و امثاله) ساخته بودم و هنوز قابل قبول می‌دانم.

44.  دایاناجاق: مقاومت، مَسند، مَبنا. در آذربایجان معنای اوّل رایج‌تر است. ولی در لسان فلسفه و حقوق معنای دوم هم قابل استفاده است.

45.  یویاجاق(yuyacaq)؛ واریانت دیگرش یوواجاق(yuvacaq):البسۀ کثیف و شستنی.

46.  بورونه‌جک(bürünecek)؛ واریانت دیگرش بورونجک(bürüncek): چادر زنانه/چرشاب. از بورونمک: پوشیده شدن، محجوب و محفوف شدن. این لفظ در منابع فارسی هم ضبط شده است.

47.  یورویه‌جک(yürüyecek): وسیله‌یی که نوپا را راه رفتن می‌آموزد. تقریباً: رو-روَک.

48.  پیشیره‌جک(pişirecek)؛ واریانت دیگرش بیشیره‌جک(bişirecek): وسیله‌یی که با آن نان(یا غذا) را روی ساج(یا در ظرف غذا) برمی‌گردانند. معادل دیگر آن و مشتق دیگر همین فعل، پیشیرگچ(pişirgeç) است.

49.  یاپاجاق(yapacaq): وردنه یا اخلوو که با آن خمیر را روی تخته پهن می‌کنند. یکی از معانی یاپماق: چسباندن و پهن کردن.

50.  چئویره‌جک(çevirecek): در قارادنیز معادلِ چکه‌جکِ فوق‌الذکر است و اتیمولوژی‌اش واضح.

51.  ساغاجاق: ظرفِ شیر یا ماست.

52.  دؤگه‎جک/دؤیه‌جک: چوب قصّاری که با آن البسۀ کثیف را می‌کوبیدند تا چرک و آلودگی‌شان خارج شود.

53.  اَنه‌جک(enecek)؛ واریانت دیگرش اینه‌جک(inecek): پلّه، پلکان و احیاناً نردبان.

54.  دیکه‌جک/تیکه‌جک: سه‌پایه. از فعلِ دیکمک/تیکمک(=کاشتن، فرو کردن در زمین و..).

55.  تاقاجاق/تاخاجاق: طنابی که به دور کوزه و نظایر آن می‌بندند تا حمل آن روی دوش ممکن شود.

56.  سویاجاق(soyacaq): وسیلۀ پوست کندن، چاقو.

57.  سوناجاق(sunacaq): چارشاخ/شنه که با آن بسته‌های علوفه یا غلّات را جهت بار زدن بالا می‌برند. باید از فعل سونماق(=دادن، تقدیم کردن) مشتق شده باشد.

58.  آریناجاق(arınacaq): غسّالخانه. مترادف آن و مشتق دیگر همین فعل، آریناق(arınaq) است. زمانی آریناق را به عنوان معادلی برای تصفیه‌خانه/پالایشگاه ساخته بودم. به نظرم هر دو اصطلاح قابلیت این کاربرد را دارد.

59.  آساجاق: چوبی که روی دوش گذاشته می‌شد و از دو طرفش اشیاء یا دو سطل آویخته می‌شود. در ترکی کلاسیک معادل آن چیگیندیریک است.

60.  سَپَه‌جک: نازلی که آب را با فشار زیاد می‌پاشد، اسپری. به نظرم معادل خوبی برای اسپری یا نازل است.

61.  سینه‌جک: چادر زنانه/چرشاب. از فعل سینمک(=مخفی و نامرئی شدن، ..).

62.  آشاجاق: دیوار یا دری که از چَپَر ساخته شده است.

63.  کسه‌جک(kesecek):قیچی، وسیله‌یی جهت برش چرم در کفاشی.

64.  گمیرجک(gemircek): غضروف. به احتمال زیاد این اصطلاح از فرم قدیمی کَموردک(kemürdek) متحول شده و بعدها به دلیل شباهت با پسوند مانحن فیه، این فرم را پذیرفته است. گمیرجک در آناتولی وجود ندارد و به جای آن  کمیردک(kemirdek)، کمیرتلیک(kemirtlik)، و قیقیرداق(kıkırdak) رواج دارد.

65.  گئچه‌جک(géçecek): گذشته، قدیم. همان طور که آقای هادی حدس زده‌اند کلمه به تقلید از گله‌جک ساخته شده و ظاهراً تنافر معنایی دارد. اما چون در لسان عامّه شایع است، غلط نمی‌تواند محسوب شود. شاید در معنای "حادثه[یی که در]گذشته[رخ داده]" کاربردش خالی از اشکال باشد.

علاوه بر پیشنهادهایی که در لابلای مثال‌ها آمد، چند پیشنهاد هم مطرح می‌کنم که ممکن است اهل فن مفید بدانند:

1.      ساتاجاق: معادل مال‌التجاره. آنچه در مغازه و یا انبار یک شرکت جهت فروش وجود دارد.

2.      مینه‌جک:[اتومبیل]سواری. البته برای مَرکَب در ترکی بینیت(کتاب دده قورقوت) و نظایر آن وجود دارد.

3.      آناجاق(anacaq): یادگار/یادگاری. هرآنچه که باعث یادکرد شخصی/حادثه‌یی/و.. شود.

4.      دویاجاق(duyacaq): سنسور. وسیله‎یی که کمیت‌های محیطی را به کمیت‌های آنالوگ یا دیجیتال تبدیل می‌کند.

5.      سئزه‌جک(sézecek): قوۀ شهود(İntuition). حسّ ششم. با الهام از قاناجاق و دوشونه‌جک در لسان عامّه ساختم.

6.       سوره‌جک(sürecek): هر نوع وسیلّ نقلیه(اعم از کامیون، تاکسی، سواری، اتوبوس و..).  




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

پروفایلی از یک پسوند(ـه‌جک/ـاجاق)-1

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 19 خرداد 1396-05:41 ب.ظ

در کتب گرامر، نوعاً از پسوندها به صورت مختصر(توصیف اشکال و واریانت‌ها، تغییراتی که در معنای لفظ ایجاد می‌کند و نمونه‌های مهمّ) بحث می‌شود. رویّۀ ما در بحث پسوندها، بررسی تفصیلی و حتی‌الامکان جامع و ذکر تقریباً کلّ مشتقات(با اسقاط موارد مبهم و مشکوک) بوده است. این شیوۀ بحث، دو هدف دارد: اوّلاً در این طریق، تعداد قابل توجهی از کلمات یک‌جا و جمعی تحلیل می‌شود و در نتیجه، فونکسیون و واریانت‌های پسوند تقریباً به صورت کامل معلوم شده و موارد غیرعادی و مبهم هویدا می‌شود. ثانیاً با کشف فونکسیون و واریانت‌ها می‌توان با اطمینان بیشتری به قواعد ساخت واژگان جدید یافت و در آینده از آنها اسفاده کرد. با تحلیلِ پسوند ـه‌جک/ـاجاق، چندین واژه ساخته بودم که بعدها متوجه شدم با نوآنسهای معنایی در لهجات محلّی وجود دارد. این قبیل موارد را متذکّر خواهم شد.

***

پسوند ـه‌جک/ـاجاق، نسبتاً جدید است و در منابع قدیمی مشتقاتی از آن نیافتم. شاید به دلیلِ تازگی و حداثت است که مشتقات آن در لهجات محلّی بیش از منابع مکتوب و رسمی بوده و کمتر Lexicalized شده است. شباهت پسوند با پسوند زمان آینده، پسوندی که پارتیسیپ آینده را می‌سازد، نوعی بالقوگی، امکان و احتمال، پتانسیل و توانایی به مشتقات آن تزریق می‌کند. از ملاحظۀ مجموعۀ مشتقات معلوم می‌شود که پسوند از افعال لازم اسم مکان و از افعال متعدی اسم آلت می‌سازد. البته مواردی که در این مقوله نگنجند هم وجود دارد.

در این مختصر، مقصد احصای تامّ بوده ولی احتمالاً مواردی مغفول مانده و البته چند لفظ مشکوک و غیرقطعی هم عمداً متروک گذاشته شد. همۀ مواردی را اسماعیل هادی(ترکی هنر است، ص100)، زینب قورقماز و تحسین بانغواوغلو را ذکر کرده‌ام، اما به لهجات آناتولی و آذربایجان بیشتر توجه داشته‌ام. ضرورتی ندیدم در همۀ امثله، محلّ ضبط کلمه را بیاورم، زیرا حجمِ کار بسیار زیاد می‌شد. علاقه‌مندان از درلمه سؤزلویو می‌توانند الفاظ مزبور را بیابند و بسنجند.

 لیستِ مشتقات پسوند ـه‌جک/ـاجاق:

1.      آلاجاق: طلب، بستانکاری. آلاجاقلی: طلبکار

2.      گَله‌جک: آینده، مستقبل، آتیه

3.      وئره‌جک: بدهی، قرض، بدهکاری. وئره‌جک‌لی: بدهکار

4.      سیله‌جک: دستمال، کهنه. در ترکی استانبولی: برف پاک‌کن اتومبیل

5.      تَپجَک/تپه‌جک: درپوش کوزه، چوب پنبه سرشیشه. به طور کلّی هر آنچه برای مسدود کردن موارد مشابه مورد استفاده است. از فعلِ تَپمَک(=چپاندن، فرو کردن). در فرم اوّلی یکی از مصوّت‌ها حذف شده است.

6.       اَمجک/اَمَه‌جک: پستان(بالاخص در حیوانات شیرده). همان طور که آقای هادی حدس زده‌اند باید در اصل امه‌جک(emecek) باشد مشتق از اَممک(=مکیدن، نوشیدن از طریق مکیدن) اما از قدیمی‌ترین نمونه‌ها همین فرم و امچک وجود دارد.

7.      آچاجاق: در لهجات آناتولی به "کلید(آناختار)، دربازکن بطری" اطلاق می‌شود.

8.      یاناجاق: سوخت، مواد سوختنی. در آذربایجان و آناتولی رایج است. در گذشته به هیزم یا تَزَک/سئچمه که برای مصارف زمستانی انبار می‌شد، اطلاق می‌گردید. کاربرد آن در معنای جدید، ایرادی ندارد. در آناتولی به همراه یاقاجاق آتی‌الذکر معادل یاقیت(yakıt) است.

9.      اولاجاق: آنچه مقدّر است، اتفاق بیافتد. آقای هادی "تقدیر" نوشته‌اند. به نظر می‌رسد کاملاً مترادف تقدیر نیست و بیشتر بر اجتناب‌ناپذیری قسمت/قضا و قدر دلالت دارد. شباهت جالبی با مویرا (Moira)ی یونانی دارد. لذا اولاجاق ظرفیتِ القای معنای تقدیر(لایتغیر) و سرنوشت را هم دارد.

10.  دالداناجاق(daldanacaq): پناهگاه، محلّ اختفاء. به نظر می‌رسد در اصل مخّففِ دالدالاناجاق (daldalanacaq) باشد.

11.  سیغیناجاق(sığınacaq): پناهگاه. مشتق دیگر فعل سیغینماق و مترادفِ آن سیغیناق در ترکی قدیم و ترکی مکتوب رایج‌تر است.

12.  گؤره‌جک(görecek): سرنوشت(هادی). باز هم نظیر اولاجاق نوعی اجتناب‌ناپذیری قضا و قدر الهی را القاء می‌کند. اغلب مراد بلاهایی است بر افراد در طول حیاتشان وارد می‌شود.

13.  ییغیناجاق>ییغینجاق(yığıncaq): گردهمایی، تجمع. از فعلِ ییغینماق که فرم reflexive ییغماق (=گِرد آوردن) است، مشتق شده.

14.  یئییله‌جک(yéyilecek): خوردنی، مأکولات. مشتق دیگر از همین فعل و مترادفِ یئییله‌جک که در آناتولی رایج‎تر است، یییه‌جک(yiyecek) است.

15.  ایچیله‌جک(içilecek): نوشیدنی، مشروبات. مشتق دیگر از همین فعل و مترادفِ ایچیله‌جک که در آناتولی رایج‎تر است، ایچه‌جک(içecek) است. این دو مترادف و نظایرشان در مادۀ قبلی، هردو  می‌توانند در زبان مکتوب به موازات هم رواج یابند.

16.  چاپاجاق: تبر قصّابی(هادی). ساطور. از فعل چاپماق (=قطعه-‌قطعه‌ کردن، خُرد کردن استخوان/هیزم و..) که شباهت معنایی جالبی با to chop دارد.

17.  یاتاجاق: رختِ خواب. لوازمِ خواب(تشک، لحاف، متکا ...). گلین'ین یاتاجاغی گؤزل‌ایدی.

18.  چاتاجاق: به نوشتۀ مرحوم حصاری، در اورمیه به میله‌یی که جهت بار کردن اَحمال بر مرکب مورد استفاده قرار می‎گرفت، اطلاق می‌گردد. از فعل چاتماق(=بار کردن، بستن بار بر مرکب و..)

19.  قاچاجاق: ملجأ، مَفرّ. قاچاجاغیم یوخ!

20.  توتاجاق(tutacaq): در آناتولی و آذربایجان به ابزارهای مختلف و نزدیک به هم اطلاق می‌شود من جمله ماشه‌یی که با آن ذغال گداخته یا وسیله‌یی داغ را از کوره/اُجاق برمی‌دارند. واریانت دوتاجاق هم وجود دارد.

21.  چالاجاق: در لهجات آناتولی به مایۀ ماست‌بندی(یوغورت مایاسی) اطلاق می‌شود.

22.  دوشونه‌جک(düşünecek): قوّۀ درّاکه، قوّۀ فکر. دوشونه‌جک‌لی: آدم فهیم. کلمه را در مراغه شنیده‌ام. محتملاً در دیگر نقاط هم باشد. طبعاً مشتق از فعل دوشونمک(=درک کردن، اندیشیدن)است[i].

23.  قاناجاق: قوّۀ فاهمه، فهم، معرفت. اساساً در ترکی شفاهی آذربایجان مشاهده می‌شود. از فعلِ قانماق (=فهمیدن، درک کردن، قانع شدن). این فعل در اصل به معنی "اِشباع شدن، سیراب شدن" بوده و بعدها معنای "قانع شدن" هم یافته است. تعبیر قانیقلیق وئرمک(=رفع عطش کردن، مُقنِع بودن) همین مضامین را حفظ کرده است. از همین فعل است "قانیت"(=دلیل) در ترکی جدید. قاناجاق و دوشونه‌جک قابلیت ورود به ترمینولوژی فلسفی را دارند.

24.  یاقاجاق(yakacak): در آناتولی معادل و مترادف یاناجاق است: یاخاجاق.

25.  سالاجاق: تابوت، تخت غسّالخانه. در بورنووای ازمیر و چانقیری ضبط شده است.

26.  ساواجاق: تخته یا وسیله‌یی که با آن، آب را به سمت آسیاب یا خارج آن هدایت می‌کنند. از فعل ساوماق/ سووماق(=رفع کردن، دفع کردن، ردّ کردن). معادل دیگر آن و مشتق دیگر همین فعل، ساواق است.

27.  چیخاجاق: ضررِ مقدّر. در آناتولی به حوله/لُنگی که در حین خروج از حمام داده می‌شود، اطلاق می‌گردد.

28.  اکه‌جک(ekecek): بذر، تخم کاشتنی. در لهجات آناتولی وجود دارد. فکر می‌کنم به معنای وسیلۀ کاشت یعنی کولتیواتور هم قابل طرح است.

29.   سیقاجاق(sıkacak):سیخاجاق. هر وسیله‌یی که با چیزی را بفشارند؛ منگنه، چرخشت(=چرخ یا ظرف فشردن انگور).

30.  قیراجاق: وسیله‌یی تیز جهت بریدن نوک سم اسپان. از فعل قیرماق(=قطع کردن، شکستن).




[i]  در حاشیه مفید می‌بینم که چند نکته را راجع به این فعل بنویسم. اوّلاً فرم قدیمی آن یعنی توشونمک (tüşünmek) در بعضی لهجات(مثلاً میانه) وجود دارد. ثانیاً متفکّر و شاعر معاصر، سلیمان اوغلو، در مطلبی که در همین وبلاگ هم منتشر شده است، حدس زده‌اند که دوشونمک با دوش/توش(düş) به معنی رؤیا مرتبط باشد. چنین حدسی با توجه به زمینۀ شمنیستی دین ماقبل اسلام ترکان، کاملاً قابل قبول می‎نماید. اما به لحاظ مورفولوژیک، احتیاج به تبیین و ایضاح وجود دارد. فعل دوشونمک/توشونمک بی‌شک نمی‌تواند مشتق از اسم توش/دوش باشد. اساساً در ترکی قدیم توشمک(tüşmek) به معنی اندیشیدن بوده و لفظ توشوت(tüşüt) به معنی اندیشه/فکر هم مشتقی از آن است. محققانی نظیر مارسل اردال(ج.1، ص314) فعل مزبور را با فعل باشا دوشمک(=فهمیدن، متوجه شدن) ترکی آذربایجان مقایسه کرده و نظیرش را فعل آلمانی einfallen با ساختار و معنایی مشابه دانسته‌اند. در ترکی قدیم-کما اینکه در موضعی دیگر آورده‌ام-دو اسم  مترادف توش و تول(tül) را، در معنای رؤیا، در اختیار داریم که می‌توان گفت از فعل فرضی *تومک(*tü-) مشتق شده‌اند. همین فعل باید منشأ توشمک هم باشد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل‌دن درلمه‌لر-16

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:دوشنبه 15 خرداد 1396-04:27 ب.ظ

1.      چاو(çav):"اوت‌دان هؤرولموش باغلیق". آنادولو آغیزلاریندا یایقین‌دیر. اورفا آغزیندا چاواماق فعلی ده وار؛ "بوغدا شیولری‌نین باشاق وئرمه‌دن اوزانماسی" دئمک اولور. دانکوف'ـا گؤره او فعل‌ ده بورایا باغلانمالی. دانکوف، چاو'ین ارمنیجه‌(çov)دان گلدییی‌نی دوشونور. تیتسه ایسه کوردجه اولدوغونو یازار. کلمه‌نین ارمنیجه کؤکنلی اولماسی داها گوجلو احتمال ساییلیر. چونکو اکینچی‌لیک دیلیمیزده کوردجه سؤزجوک یوخ درجه‌سینده‌دیر. ارمنیجه آلینتی‌لار ایسه بول ساییلیر. چاو خوی آغزیندا وار و باشقا یئرلرده ده اولابیلر.

2.      قوروشقا(quruşqa):"بؤیوک لیوان". کلمه آشاغی-یوخاری هله‌ده دیلیمیزده گؤرونور. روسجالیغی بللی اولدوغو اوچون اوزرینده دورماق گرکمز. روسجا krujka ایسلاو دیللرینده، krug(=دایره) کلمه‌سیندن گلیر.

3.      ایو(iv):"شیار". اورمو آغزیندا وار باشقا یئرلرده ده اولابیلر. آنادولودا ییو(yiv) اولاراق گؤرونور و کؤکو اسکی تورکجه‌ده‌کی یی(yi) "پالتارین تیکیشی"دن گلیر. ییچی "خیاط" اولورموش. اورتا تورکجه‌ده ایوچی (ivçi)/ ییوچی(yivçi) "تیکیجی، تیکیشچی" دئمک‌دیر(چاغاتایجادا). تورکیه تورکجه‌سینده سلاح‌لارین بوروسونداکی اویوق‌لارا(فارسجاسی:خان) ییو دئییلیر. توفک‌لرین بوروسونا تورکیه‌ده ناملو (namlu) آدی وئریلیر. بو ایسه یونانجادان آلینتی‌دیر؛  نیشانیان'ا گؤره lamnia یونانجادا "قیلیج، پیچاق آغزی" دئمک‌دیر. منجه دیلیمیزده "بورو" وارکن و فارسجا لوله‌نین تام قارشیلیغی‌ایکن، ناملو کیمی بیر سؤزجویه گره‌ک یوخدور.

4.      موزا(moza): "موزالان، قان‌اَمَن بؤیوک میلچک". سانیرام بیر باشقا یازی‌دا بونا اشارت ائتمیشم. نه ایسه سؤزجوک آذربایجان‌دا یایقین‌دیر. آنادولودا موزا یانیندا، موز(moz)(قارص و کندلری، الازیغ و یؤره‌سی) و موزالان(mozalan) (قارص، ایغدیر)دا وار. آذربایجان دا موزالان سؤزجویو ده گؤرنور. آیریجا موزالاماق "حیرصله‌نیب قاچماق، قاچماق" فعلی ده مجازی آنلام دا واردیر. بو فعل قارص‌دا دا گؤرونور. دانکوف'ا گؤره موزا ارمنیجه‌دن آلینج ساییلیر(109.ص). سانیرام سؤزجوک فارسجا مُنج "آری، بال آری‎سی" و خرمُنج "موزا/موزالان" سؤزجوک‌لریله ایلگی‌لی‌دیر و بلکه ده پارتجا/پهلویجه‌دن ارمنیجه‌یه گئچیب‌دیر. هرحال دا، فارسجا منج ایله موزا'نین دوغرودان ایلیشگی‌سی اولابیلمز.

5.      بَلَه‌بورت(belebürt): بله‌بورت ائیله‌مک فعلی اولاراق ائشیتمیشم. سانیرام سئیرک گؤرونن دئییم اولاجاق‌دیر. "سوپوروب اوتماق، بؤیوک تیکه‌لر گؤتوروب آغیزا سیغدیرماق" معناسی داشییر. ایلک اولاراق آنلاتیجی-بیلدیریجی(expressive) اولدوغونو سانیردیم. سونرالاری ارزروم آغزیندا بله‌وورت (belevürt) "اؤلچوب قارشیلاشدیرما" سؤزجونو گؤرونجه بو دئییم ایله ایلگی‌لی اولدوغونو دوشوندوم. گوموشخانه(اولوشیران)دا، بله‌وورت "شکیل‌سیز، قورخونج(گؤز)" اولاراق یاشار. آنلاشیلان فارسجا "برآوُرد" سؤزجویوندن گلیر. اؤلچمک مجازی اولاراق بؤیوک آددیم‌لار آتماق، بؤیوک پارچالار گؤرتورمک معناسی‌نی دا داشیماق‌دادیر.

6.       پوشک(püşk):"قرعه، چکیلیش". داها چوخ پوشک آتماق(=قرعه چکمک) دئییمی‌نده وار. فارسجادا پِشک/پُشک اولاراق یاشار. پشک،اسکی قایناق‌لاردا دا وار و آنلاشیلان پشکل(=قیغ) کلمه‎سی‌نین آنلامداش و کؤکدشی دیر. آنادولودا یالنیز ایغدیر و قارص‌دا "پای" معناسیندا گؤرولور. عربجه قرعه(kura) تورکیه‌ده یایقین‌دیر. او دا فارسجا قارشیلیغی کیمی "تیکه، پارچا، کاغیذ تیکه‌سی" دئمک‌دیر. آنلاشیلان بیر زامان‎لار قیغ ایله قرعه چکیلیرمیش.

7.       میلچک(milçek):"بیلینن مشهور بؤجک، چیبین". هادی به‌ی دیل‌دنیز‌ده، میرچک(mirçek) سؤیله‌ییشی‌نی اساس آلسادا، آغیزلاردا داها چوخ میلچک وار. آنادولودا میلچک و بنزرلری چوخ گؤرونور. هله میرچک ایله بیرچک سؤزجویونو بیرلشدیرمک، قبول ائدیله‌جک بیر یانی یوخ‌دور. آنادولودا، میلچک اورفادا "میغمیغا" دئمک‌دیر. ایغدیر و قارص کندلرینده میلچه‌ی(milçeyh) "میلچک/سینَک"دیر. فرقلی بیچیم‌لره گلینجه، میچک(miçek)، سامسون، گومشخانه، ارزروم، قایصری، کرکوک‌ده واردیر. میچیک (mıçik) ایسه گوموشخانه‌یه باغلی اولوشیران‌دا "ایستی موسم‌لرده چیخان و اطرافی ساران سینک‌لر" دئمک‌دیر. آغری‌دا "ائششک آری‌سی" معناسی وارکن، میزیک(سامسون‌دا) میغمیغا(=پشه)دیر. بو فرقلی بیچیم‌لردن کلمه‌نین آلینتی اولدوغو فیکری اورتایا چیخابیلر. اوسته‌لیک، سؤزجوک آشاغی-یوخاری دوغو آنادولو و آذربایجان‌دا یاشاماق‌دادیر. دانکوف'ون یازدیغینا گؤره، سؤزجوک ارمنیجه‎دن آلینج‌دیر(108.ص). تورکجه‌ده میلچک قارشیلیغی سینَک(sinek) وار. سینک ایسه، اسکی تورکجه‌ده‌کی سینگ(ŋsi)دن(بیر سس تقلیدی. میغمیغا آدینا دا دقت ائدین!) گلیر. آیریجا چیبین(çibin) ده اسکی تورکجه‌دن بری دیلیمیزده یایقین‌دیر. میلچک معناسی یانیندا، چیبین "آری/بال آری‌سی" آنلامی دا واردیر. بو قاریشدیرما /بولانما بیر چوخ دیل‌ده وار. فارسجا مُنج (میلچک/آری) اولدوغو کیمی، مگس(میلچک/آری) معنالارینی داشیماق‌دادیرلار.   

8.      بورانی(boranı):"بال قاباغی، شاه‌قاباغی(فارسجا: کدوحلوایی/کدو تنبل)". بیر چوخ بؤلگه‌میزده، شاه قاباغی/بال قاباغی یئرینه بورانی ایشله‌نیر. رحمتلیک ساعدی‌نین یازدیغینا گؤره، مشکین‎ده بئله‌دیر (61.ص). اوردا ، آغ بورانی، بال بورانی، سوموک بورانی کیمی فرقلی جنس‌لری واردیر. دیلیمیزده بورانی، فارسجادان آلینتی‌دیر. آنادولودا یایقین اولاراق گؤرولن بورانی(boranı/borani) بیر جور یئمک آدی‌دیر. اسکی و یئنی فارسجادا، بورانی بو معنادادیر. فارسجا کلمه نین کؤکنی آچیق ده‌ییل. نیشانیان'ین دئدییی کیمی عربجه بُرانی(برنیه نین جمعی) ایله ایلگی‌لی اولابیلر. سانیرام بورانی آدلی یئمه‌یی بادیمجان/قاباق (=کدو) ایله پیشیردیک‌لری اوچون، زامانلار بیتگی، یئمک آدی‌نین یئرینی آلیبدیر.

9.      تانا(tana): "بورون دلییی". سؤزجویو ماراغادا  ائشیتمیشم. سانیرام دار بیر آلان دا یاشاماق‌دادیر. آنادولودا یوخ کیمی. آنجاق تورک دیللریندن، تاتارجادا تاناو(tanaw)، باشقوردجادا تانائو(tanau)، توواجادا تاناق (tanaq) اولاراق گؤرولور(استاروستین و آرخاداش‌لاری، آلتای دیللری‌نین کؤکنلی سؤزلویو، 1401-1400.صص). سؤزجوک موغول لهجه‌لرینده یایقین‌دیر. غرب موغولجاسیندا aϒatan، قالموقجادا tana و..استاروستین ایله چالیشما یولداش‌لاری، تورک دیللرینده سون دؤنم‌لرده گؤرولدویو اوچون، موغولجادان گئچمیش اولابیله‌جه‌یینی دوشونورلر. بو گؤرورش دوغرو اولاجاق‌دیر. آنجاق بوردا سوندوغوموز وئری‌دن خبرسیز اولدوق‌لاری بللی‌دیر. آیریجا بو آلینتی آذربایجان‌دا یئنی اولابیلمز.

10.  لؤتکه(lötke):"قاییق". تالیش بؤلگه‌سی و اردبیل‌ده ائشیتمیشم. بیلدیییمه گؤره، گیلکجه‌ده، هله‌ده "کیچیک قاییق" معناسییلا گؤرولور. سؤزجویون روسجادان گلدییی بیلینیر. روسجا لودکا(lodka) باشقا ایسلاو دیللرینده(آغ روسجا، بولغارجا کیمی) ده گؤرونور و اساس آنلامی "ایچی اویولموش آغاج گؤوده‌سی" دئمک‌دیر.

11.  سیماخور(simaxor):"دمیر یولر بویونجا یو گؤرسه‌دَن بایراق و علامت‌لر". سایین م. نقابی‌نین خلیل دیزه‌سی کندی‌ندن توپلادیغی سؤزجوک‌لر آراسیندا گؤردوم. نقابی به‌ی سیماخور بیچیمی‌نی وئررک روسجادان گلدییی‌نی یازار. آنجاق سیمافور(Semaphore) بوتون آوروپا دیللرینده وار و فارسجادا دا یایقین‌دیر. او زامان فارسجا یولویلا، فرانسیزجادان آلیندیغی‌نی دا ادّعا ائتمک اولار. سؤزجوک sema (یونانجادا: علامت/ گؤسترگه) و phero(یونانجادا: داشیماق)دان گلیر و اوروپادا بایراق دیلی اولاراق دا بیلینیر. بایراق‌لا خبرلشمه‌یه ده سیمافور دئییلیر.

12.  رزه(reze):قاپی‌لرین دالیندان باغلاماق اوچون قویولان حلقه، لولا". آنادولو آغیزلاریندا دا یایقین‌ اولوب یازی دیلینده ده گؤرونور. سؤزجویون عربجه "رزّه"دن گلدییی بیلینیر. فارسجا متین‌لرده ده گؤرولمک‌ده‌دیر. یئرلی لهجه‌لرده بیر آز فرقلی اولاراق، قاپی حلقه‌سی/توتاغی اولاراق دا ایشله‎نیر. رزه'نی باشقا بیر سؤزجوک اولان رَزوَه/رَزبَه "بیربیرلرینه برکیتمک اوچون بورولاردا آچیلان نارین اویوق‌لار(شیار)" ایله قاریشدیرماماق لازیم. رزوه/رزبه روسجا Razbetدن آلیندیغی بیلینیر. یئرلی فارسجالاردا، بو ایکی‎سی‌نین قاریشدیریلدیغی گؤرونور.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

قرقشه و قشقرق

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 14 خرداد 1396-02:08 ب.ظ

در لغتنامه‌های فارسی قشقرق به معنای جار وجنجال و هیاهو تفصیلاً مضبوط است. در دهخدا علاوه بر آن قشقره هم وجود دارد که در آن مدخل به قشقرق ارجاع داده می‌شود. وجود قشقره برایم مشکوک می‌نماید. زیرا حذف ق انتهایی در این کلمه نُرمال نیست. آیا ممکن است دهخدا آن را به اشتباه فرم دیگریی از قرقشه تصور کرده باشد؟  احتمال دیگر آن است که قشقره-واریانت دیگرش کشکره یا کشکرت در صفحات گیلان و..به صورت اسمی برای زاغ رایج است-اسم زاغچه و کلمه‌یی متفاوت باشد. علی ای حال، این مختصر برای بیان تفاوت دو لفظ مزبور است.

قشقرق

در متون قدیمی‌تر ترکی و چاغاتایی به صورتِ قیچقیریق(qıçqırıq) هم آمده و در اصل به معنای "داد و فریاد، جیغ و هوار، جار و جنجال" است و از فعلِ قیچقیرماق/قیشقیرماق(در متون متقدم قیچقارماق هم وجود دارد)  مشتق شده و تحلیل واضحی دارد. در جایی دیگر منشأ تقلیدی و انعکاسی‌اش بازنموده شده است.

قرقشه

وضع قرقشه، قدری "قارشمیش" است. در لغتنامه‌های فارسی قرقشه و قرغشه را نیافتم. گرچه در متون فارسی هست. عجالتاً در مکاتبات پادریان کرملی یعنی روحانیون کرملیت که برای اختلاف‌انگیزی بین دولت صفوی و عثمانی می‌کوشیدند، عبارت "این قرقشه روی نمی‎داد" به نظر آمده است[1]. جالب آن که ایرج افشار در حاشیه این کلمه را معدل قشقره قرار داده و ظاهراً آن را واریانتی از همین لفظ دانسته است. بعید نیست که قشقره، مقلوب قرقشه باشد، در آن صورت ارجاع قشقره در دهخدا به قشقرق صحیح نخواهد بود.

فرم غرغشه به نسبت رایج‌تر است و در معاجم به معنی "شِلتاق کردن، خصومت بی‌جا" ضبط شده است. اما از فحوای عبارت فوق و کاربرد کلمه در زبان‌های ترکی معلوم می‌شود که معنای "آشوب، فتنه، آشفتگی، آنارشی" هم دارد. دهخدا فرم خرخشه را هم از برهان قاطع نقل می‌کند و حاشیۀ محمد معین را هم می‌آورد که خرخشه را دخیل از چاغاتایی و فرم قرغاش در آن زبان می‌داند.  قرغاش در معاجم چاغاتایی وجود دارد، اما اگر همین لفظ منشأ مدخل برهان قاطع می‌بود، باید *خرخش می‌داشتیم و نه خرخشه. لفظ قرغشه/قارغاشا در زبان‌های ترکی آذربایجان، عثمانی و قیپچاق و خوارزمی هم وجود دارد. قریه‌یی از توابع ترکمانچای میانه این اسم(قرقشه) را دارد. منشأ خرخشه باید فرم مشابهی باشد. شاید قارغاشا در چاغاتایی هم موجود بوده است.

در خصوص اتیمولوژی باید گفت که قدری مبهم است. حسن ارن آن را از فعل قارغاشماق(qarğaşmaq) ترکی قدیم مشتق می‌داند؛ در ترکی قدیم دو فعل مشابه قارغاشماق(=یکدیگر را لعن کردن، لعان/ملاعنه) و قیرغاشماق وجود دارد. کلاوزون معنای این دومی را مبهم دانسته و واریانتی از فعل اوّل تلقی می‌کند. اما اشکال کار در اینجاست که پسوند –A برای ایجاد اسم از فعل در ترکی وجود ندارد. قبول فرم اصلی *قارغاشاغ و حذف غ انتهایی هم آسان نیست. زیرا قرغشه از ابتدا با همین فرم ضبط شده است(به قول نیشانیان از ترکی خوارزمی به این طرف). محتملاً  با ملاحظۀ این اشکالات است که نیشانیان به دنبال منشأیی مغولی برای لفظ است. اما اشکال تحلیل مغولی هم این است که در این زبان فعل و کلمۀ مشابهی ضبط نشده است.

***

آیا می‌توان گفت که قشقره به عنوان واریانتی از قرغشه، به زاغ اطلاق شده و به دلیل فقدان صامت ق در زبان‌های  ایرانیک، به کشکره مبدل شده است؟ وسوسه‌کننده است اما به همان اندازه هم توأم با ریسک زیاد. قشقره قدرت expressive زیادی دارد و با این پرندۀ پر سر و صدا بی‎مناسبت نیست.



[1]  اسناد پادریان کرملی بازمانده از عصر شاه عباس صفوی، به کوشش: منوچهر ستوده با همکاری ایرج افشار، تهران: میراث مکتوب، 1383. ص227.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

متفرقات-3

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:یکشنبه 14 خرداد 1396-12:08 ب.ظ

مدت مدیدی شد که از متفرفات ننوشته‌ام. گرچه هر آنچه منتشر کرده‌ام همه متفرفه و پراکنده بوده است! ان شاءالله در فرصت‌های آتی از لابلای اوراق و یادداشت‌ها باز هم نکاتی را التقاط خواهم کرد:

1.کنکالب

در کتاب مرموزات اسدی در مزمورات داودیِ شیخ نجم‌الدین کبرای رازی، ضمن اشاره به سلاطین سلف، آمده است که افراسیاب را ترکان "کنکالب" می‌نامند. بدیهی است که اسمی با این املاء در منابع ترکی وجود ندارد. از طرف دیگر می‌دانیم که قهرمان اساطیری ترکان آلپ ارتونگا(تونغا)، با افراسیاب تطبیق داده می‌شده است(حداقل از زمان دیوان لغات الترک کاشغری) و قراخانیان آل افراسیاب هم خوانده می‌شدند. بنابراین باید بین این دو اسم نسبتی باشد. اگر صفت "ار" را حذف و دو صفت دیگر را جابجا کنیم، تونگاآلپ را خواهیم داشت. اگر املای  قدیمی تونگا/تونغا و آلپ یعنی تنکا و الب را در نظر بگیریم، با ادغام یا حذف الفِ الب، به تنکالب خواهیم رسید. به نظر می‌رسد که کاتبان بدتحریر، دو نقطۀ تنکا را "کشیده" تصور کرده و کنکا خوانده‌اند و نتیجه کنکالب شده است که فرم صحیح تنگاآلپ خواهد بود.

2.  کیپه

مرحوم پرفسور حسن ارن، در فرهنگ اتیمولوژیک زبان ترکی، در مقابل کلمات متعددی "کؤکنی‌نی بیلمییوروز"(منشأش را نمی‌دانیم) نوشته است. محققی که قریب به شصت سال از عمرش را صرف اتیمولوژی ترکی کرده و ذوفنون و متضلّع در زبانشناسی بود و به بیش از ده زبان مسلط، به گزاف چنین نمی‌نویسد و قطعاً صعوبتی در تحلیل کلمات هست. اما شاید گاهگاهی بتوان برخی از آن موارد مجهول‎المنشأ را یافت و تکمیل کرد. به نظرم کیپه(kipe) یکی از آنهاست. کیپه در لهجات آناتولی(کاستامونو/قسطمونی، نییده/نیکده و قونیه) به معنی "شیردان/شکمبه" است. این واژه بی‌شک دخیل از گیپا در فارسی است که به معنی "شکمبه" در منابع فارسی مضبوط است. بسحاق اطعمه در نظیره‌یی طنزآمیز گوید:"گیپاپزان چو سر دیگ واکنند/آیا بود که گوشۀ چشمی به ما کنند؟". گیپه/گیپا اسم غذایی معروف و محلّی در مناطق مرکزی ایران هم محسوب است که آن هم با شکمبه تهیه می‌شود.

3. اکردوکر

در منابع موجود و بالاخص منابعی که عنایت به فارسی عامیانه دارند، اکردوکر بازی لی‌لی معنی شده است. فرهنگ سخن تلفظ akerdoker را ضبط کرده و منشأش را مجهول(؟) دانسته است. گرچه اسامی بازی‌های کودکانه اغلب منشأ تقلیدی یا expressive دارند، اما به نظر می‌رسد که این ترکیب با ترکی قابل توضیح باشد. فقط امیدوارم که تحلیلم چندان هم فانتاستیک نباشد! اگر ضبط سخن را ملاگ قرار دهیم اَکر دؤکر(ekerdöker) از دو فعل اکمک(کاشتن) و دؤکمک(=تؤکمک، پاشیدن) مشتق شده و مجموعاً "کاشتن و دانه پاشیدن" باشد و احتمالاً در آن تقلیدی از زراعت قدیم وجود دارد. هر دو فعل را با گاف هم می‌شود خواند؛ اَگمک(=اَیمک: خم کردن، کج کردن) و دؤگمک(=دؤیمک: کوبیدن، کوفتن). فرم اگردوگر هم ظاهراً در لهجات هست. به هر حال به صورت تئوریک چهار حالت ترکیب قابل تصور هست. اما شخصاً ضبط فرهنگ سخن را مرجح می‌دانم. حال چند نمونه هم از ساخت کلمات مشابه در ترکی مرور کنیم تا استبعاد چنین فرمی برطرف شود:

1.      اویور-گَزر(uyurgezer)(بیزده اویار-گزر اولمالی): خوابگرد(somnambulant) کسی که در خواب راه می‌رود.

2.      آغلار-گولر(ağlargüler): ماه فروردین/اوّل سال که در آن لحظه‌یی هوا ابری و بارانی و لحظه‌یی دیگر آفتابی و مطبوع است.

3.      اوخور-یازار: باسواد. آن که قادر به کتابت خواندن و کتابت است. اوخوما-یازما هم معادل سواد است.

4.      یانار-دؤنر(yanardöner): قماشی که با تغییر زاویۀ دید رنگش تغییر می‌کند. کمابیش فرش بوقلمون قدماء را به یاد می‌آورد. در عین حال یانار-دؤنر مجازاً به انسان مذبذب و بوقلمون‌صفت هم اطلاق می‌شود.

5.      یوزر-گزر(yüzergezer)(بیزده اوزر-گزر اولمالی): ادوات جنگی و نظامی که در آب و خشکی حرکت می‌کنند(معادلی برای آمفیبی)

6.       بیچر-دؤیر: کمباین که هم غلات را می‌چیند و هم می‌کوبد.

7.      بیچر-باغلار: ماشین علفچین که ضمن چیدن علوفه/غلات آنها را دسته-دسته می‌بندد.

8.      کؤچر-قونار:کوچنده، کوچرو. عشایری کوچ و اُتراق می‌کنند.

9.      قازار-آتار: معادلی که برای بیل مکانیکی(excavator) پیشنهاد شده است. به اعتبار این که حفریات را دور می‎ریزد.

ظاهراً در اسامی حاصله نوعی معنای فاعلی وجود دارد و این البته منطقی است. زیرا که هر دو فعل در آنها پسوند صفت فاعلی(participium) دارد. لذا در تعبیر اکردؤکر احتمالاً مراد کاشتن سنگ در خانه‌های ترسیمی این بازی خواهد بود.

این شیوۀ واژه‌سازی برای تولید اصطلاحات جدید مفید به نظر می‌رسد. با این حال، به دلیل طویل شدن کلمه و ضرورت استفاده از افعال کوتاه، میدانِ مانور آن محدود می‌شود. به نظرم می‌رسد که تعبیر یانار-گئچر (yanargeçer) و یا یانار-سؤنر(yanarsöner) را برای چرغ چشمک‌زن هم شنیده‌ام. اگر این تعبیر موجود نباشد، پیشنهادش را می‌توان مطرح کرد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

آنادیل دن درلمه-15

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 12 خرداد 1396-08:17 ب.ظ

1.      دیغا(dığa): سیسقا قالان، بؤیومه‌یَن آدام". آذربایجان‌دان باشقا آنادولودا دا گؤرونور و آنلام بیرلییی واردیر دییه بیلیریک. بعضی بؤلگه‌لرده "ارمنی دیغاسی" تعبیری ده وار و سؤزجویون کؤکنی‌نه اشارت دیر. نه ایسه کلمه آلینتی‌دیر و دانکوف'ا گؤره(710. مادّه) ارمنیجه‌‌ده دغای(dğay) "اوشاق" دئمک‌دیر.

2.      شولاتلاماق(şolatlamaq):"بیر ایشی دقتسیزجه گؤرمک، باش‌دان سوووما ایش گؤرمک(فارسجاسی: سَمبَل کردن)". سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا لهجه‌لریمیزده ده اولاجاق‌دیر. آنادولودا، اؤزللیک‌له ارزروم‌دا، فرقلی بیچیم‌لرده وار؛ شولاللاماق(şulallamaq)، شوراللاماق(şurallamaq) "آرالی تیکمک، آتلاق-پیرتلاق تیکمک، ایری تیکمک، سیریماق". دانکوف'ون آراشدیرماسینا گؤره ارمنیجهدن آلینتی دیر.

3.      شوراه(şurah): "بیرینه/بیر شئیه شوراهینی سالماق" دئییمی ایچینده گؤرونور. "علی شوراهین سالیب کیتابا" کیمی.  آنلاشیلان عربجه شَرَه‌دن گلیر. شَرَه "طاماه، دویمازلیق، شدتلی ایستک" دئمک‌دیر. آنجاق ایلک هجاداکی>u äآچیقلانمالی‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمه‌دیم.

4.      گیجیک(gicik): "قاشینما، حسودلوق". بوردا اؤزللیک‌له اوزرینده دورماق ایسته‌دیییم، حسودلوق معناسی‌دیر. آنادولودا بو آنلام‌دا قیسقانجلیق وار. گیجیک بو معناسییلا آذربایجان ساحه‌سینه مخصوص ساییلمالی. تورک دیللرینده گیجیمک/قیجیماق "قاشیماق و قاشینماق" معنالاری داشییر. آنادولودا گیجیک "قاشینما"دیر: اویوز مریضلییی(فارسجاسی: جَرب/گال). گیجیک‌لی(gicikli) "بیتلی" دئمک اولور. آنلام ایلیشگی‌سی آچیق‌دیر. گیجیشمک(gicişmek) "قاشینماق"دیر. حتا گیجیرگن(gicirgen) "قاشیندیران" و بیزده "گیجیتگن/ گیجی تیکانی" اولاراق بیلینن بیتگی‎نین آدی‌دیر. آذربایجان‌دا گیجیمک "بیرینه سورتوشمک، جنسی ایستمک گؤرستمک" معنالاری دا وار. اصلینده سانکی "قاشینماق" ایله "سئویشمه، جنسی بیرلشمه ایسته‌یی"نین بیر ایلگی‌سی وار فرقلی کولتورلرده. قیسقانجلیق‌دا قاشینماق ایله ایلگی‌لی اولمالی‌دیر. سانکی قیسقانج انسانین ایچینده بیر قاشینما، گؤینرتی، قاشینتی وار. نه ایسه منجه گیجیک بو معناسییلا دا یازی دیلیمیزه گیره‌بیلر.

5.      سینسیمک(sinsimek):"اینیجمک، فنیکمک". دانیشیق دیلینده یایقین گؤرولور. آنجاق آنادولو تورکجه‌لرینده یوخ‌دور. بونون اوزاتیلان فعلی سینسیتمک "اینجیتمک، فنیکدیرمک"‌ده گئنه‌ده آنادولودا گؤرونمز. بو آنلام‌لارا یاخین سامیسماق(samsımaq) و سامسیتماق(samsıtmaq) دیوان لغات ‌الترک و آنادولودا واردیر. آنجاق ایکی فعلین بیرلشدیریلمه‌سی شکیل باخیمی‎ندان راحات گؤرونمور. منجه بوردا بیر موغولجا فعلین ائتگی‎سی اولابیلر. آناموغولجادا simsi- "آغریماق، سانجی حسّ ائتمک"، باتی موغولجادا simsire- و simsirid- یئنه‌ده او معنالاری داشییر(استاروستین و آرخاداش‌لاری، 1267.ص). بلکه بو فعلین تأثیر آلتیندا سامیسماق> سینسیمک، سامسیتماق>سینسیتمک حادثه‌لری یاشانیب‌دیر. سانیرام یازی دیلیمیزده گئنیشجه ایشلنمه‌سینه محذور یوخ..

6.       آوان آغزی(avan ağzı): خوی دا "گل-گئت‌لی، چاخناشان یئر" دئمک‌دیر. آوان کوردجه، تورکجه، آلبانجا/آرناووتجا کیمی دیللرده ده یایقین‌دیر. اصلینده عربجه اعوان(=آرخاداش‌لار، یاردیمچی‌لار، کؤمکچی‌لر) دئمک اولور. سونرالاری "ظالیم، آدام ازه‌ن دؤولت آدامی" کیمی معنالار قازانیر آنادولودا (فارسجاداکی "اعوان و انصار" دئییمی‌نه ده دقت ائدین). سانیرام ایران‌دا و آنادولودا سیخ-سیخ گؤرولن "لات‌لارین/قابادایی‌لار و یولداش‌لاری(نوچه)" جماعتینه وئریلن آد اولور. قالابالیق و چاخناشما(ازدحام) بوردان قایناقلانمالی. بلکه‎ده آوان بوردا دؤولت دایره‌سی کیمی بیر یئره اشارت ائدیر.

7.      آراشماق(araşmaq): "آختارماق، سوراقلاشماق". آنادولو تورکجه‌سؤزلوک‌لرینده یوخ کیمی‌دیر. آنجاق تیتسه سؤزلوینده "بیربیرینی آراماق" معناسیندا چاغداش یازارلاردان مثال‌لار گتیریر بو فعله. تیتسه‌یه گؤره بیرلیک‌ده‌لیک معناسی قاتان ـشـ/-ş- اکی ایله آراماق فعلیندن گلیر. او زامان بیربیرینی آختارماق معناسی یانیندا، بیرلیک‌ده آختارماق معناسی‌دا وار سؤزجوک‌ده. بو ایسه چوخ گؤزل آنلام‎دیر. "مباحثه" بیلیندییی کیمی "بیرلیک‌ده قازماق/قازیشماق" دئمک‌دیر(فارسجاداکی "کاوش" سؤزجویونه ده دقت ائدین). بیرلیک‌ده آختارماق معناسی سونرادان مباحثه کلمه‌سینه قازاندیریلیر. منجه بو فعل فلسفه و دوشونجه دیلیمیزده یئری بوش‌دور. سایین حسین مسلمی‌نین یازدیغینا گؤره(ائل دیلی و ادبیاتی درگیسی)، فریدن تورکجه‎سینده داهی واردیر. کلاسیک ادبیاتیمیزدا، صرّاف'ین و رحمتلیک یحیی شیدا'نین شعرلرینده بئله اؤرنک‌لری چوخ‌دور. او زامان فعلی جانلادیرماق دوغرو اولاجاق‌دیر. آراشدیرماق فعلی‌ده، آراماق‌دان –şdIr-/-ştIr- (تکرار معناسی قاتان)اک ایله تؤره‌ییب‌دیر. ییغیشدیرماق، سوووشدورماق، قاتیشدیرماق و..کیمی.

8.      خودیک(xudik):"غم، کَدَر". قودیک(qudik) سؤیله‌ییشی ده وار. آغیزلاردا "قیسقانجلیق، گیجیک، حَسَد" معنالاری دا وار. ارزروم آغزیندا خودیک "تدیرگین‌لیگ/نگرانلیق" دئمک‌دیر. آنادولو آغیزلاریندا باشقا لهجه‌لرده ده وار. آنجاق تیتسه سؤزلویونده یئر آلماز. فارسجادا "خدوک" اسکی قایناق‌لاردا چوخ یایقین‌دیر. "گیجیک، دیدرگین‌لیک/پریشانلیق، اوتانج" کیمی معنالاری وار. سؤزجوک فارسجادا دا آلینتی‌دیر و سوغدجا wkxd دان گلیر[1]. نه ایسه دیلیمیزه فارسجادان و یا دوغرودان سوغدجادان گئچمیش اولاجاق‌دیر. یازی دیلیمیزده راست گلمه‌میشم سؤزجویه. دانیشیق دیلینده آزاراق گؤرنور. سؤز خودیک‌دن دوشموشکن بیر آنلامداش آلینتی‌ اوزرینه ده بیر-ایکی سؤز یازماق‌دا فایدا وار دییه دوشونورم. خینوو(xınov) "غم، کدر، قایغی" دئمک دیر دیلیمیزده. بعض‎دن یازی دیلیمیزده ده گؤرونور. سانیرام بعضی گنج یازارلار، اونو تورکجه ساییب ایشله‌دیب‌لر. کلمه‌نین کؤکنی فارسجا "خوناب" اولدوغو دوشونمه‎دن گلیر عقله. بیلدیییمه گؤره کلاسیک شعریمیزده ده خوناب/خونابه چوخ گئچر؛

خونابۀ دیل‏ ایله لبالب اولان‎دا جام/ عشق اهلینه حلا‌ل‌دی بیگانه‌یه حرام

یاشلی بیر آنادان-الله غنی غنی رحمت ائیله‌سین!-"خونابه ائله‌مه بالام!" ائشیتدیم. نه ایسه خوناب(=خون دل) بئله بیر ده‌ییشیم یولوندان گئچیب خینوو اولمالی‌دیر: xunab<*xunav<*xunov<xınov

9.      سئوئر(révés):"قیوراق، تئز ترپَنَن". کلمه‌ هادی به‌ یین یازدیغی کیمی(523.ص) سیوری(sivri) سؤزونه باغلانماز. آیریجا سؤزجوک فارسجادا، دانیشیق دیلینده ده وار. کلمه‌نین یئنی آلینتی اولدوغونو  دوشونورم. اؤزللیک‌له ایکینجی هجاداکی قاپالیé سسی تورکجه اولمایاجاغینی گؤرسه‌دیر. منجه فرانسیزجا sévère دن گلیر. فرانسیزجا سؤزجوک "شدّتلی، ایتی، کسکین" معنالاری یانیندا "جانلی، جدّی، باشاریقلی" معنالاری دا واردیر. سانیرام دیلیمیزه، فارسجا یولویلا گئچیب‌دیر.

10.  اؤروش(örüş): بیر چوخ بؤلگه‌میزده "سورونون گئدیب-گلدییی یول، کندین اطرافی" حتا "کؤندم‌ده، ال چاتان یئرده" معنالاری دا وار؛ "اؤروش‌ده یاخشی دام وار آلماغا" کیمی اؤرنک‌لر وار. سؤزجوک آنادولودا "اوتلاق(مرتع)" دئمک‌دیر. آرتوین، قارص، بایبورت کیمی آذربایجان لهجه‌لرینه یاخین آغیزلاردا دا گؤرنور. بو آنلام‌دا تورکمنجه‌ده اؤری(öri)، قازاقجادا اؤریس(öris) و باشقوردجادا اوریش(üriş) وار و سؤزجویون یایقینلیغی و آنلام بیرلییی‌نی گؤرسه‌دیر. منجه سؤزجوک اؤرو(örü) کلمه‌سییله کؤکدش دیر. اؤرو، آغیزلاردا "سورونون (چؤل‌ده) ساغیلدیغی یئر". کلمه "آغیل"(طؤوله) آنلامی‌ایله آنادولودا دا گؤرونور. ایکی سؤزجویون آنلام بنزرلییی آچیق‌دیر. منجه ایکی‎سی‎نین‎ ده کؤکونو اؤرمک فعلینه دایاندیرماق اولار. اؤرمک/هؤرمک معناسیندان علاوه، "یوکسلمک، قالخماق، اوجالماق" معنالاری دا واردیر. اؤرلشمک، اوغوزجا متین‎لرده یایقین‌دیر. دئمک *اؤروگ/*Örüg "تپه، یوکسک‌لیک" دئمک ایمیش و بو آنلامی بو گون ده بیر چوخ تورک دیلینده یاشاماق‎دادیر. سانیرام ساغیلماق ایشی تپه بؤیرونده/دؤشونده اولورموش. اوتلاق یئرلرین ده تپه‌لیک اولابیله‌جه‌یینی دوشونه‌بیلیریک. بو گوروش‎ده اصرارلی ده‌ییلم. آنجاق  داها دویورجو بیر آچیقلامادا تانیمیرام. اؤروش ایسه، اؤرو'دن-اسم‎لره گلن نادیر بیر ـش اکی ایله[2]- تؤره‎نیب‌دیر. ایکی سؤزجوک ده یازی دیلینه گیرمه‎یه حاقلی‌دیر منجه.

11.  پوتلوق(putluq): "تَنیکه قوتو، 17 کیلولوق تنیکه قاب". دانیشیق دیلیمیزده داها چوخ پوتدوق (putduq) وار(ایچ سس ت ائتگی‌سییله بنزشمه یاشانیب‌دیر). روسجا آغیرلیق اؤلچوسو پوت(فارسجادا: پوط)دان گلیر. روسجا سؤزجوک، قیرخ گیروانکا یا ایکی باتمان اولاراق، آذربایجان جمهوریتی‌نده گؤرونور. آوروپا دیللرینده(مثلا اینگیلیزجه‌ده pood) اسکی بیر روس اؤلچوسو اولاراق، اون آلتی کیلو آغیرلیغی ساییلیر و سؤزلوک‌لرده یئر آلیر. بیزده‌کی 17 کیلولوق یاغ حلب‌لرینه بنزر هر حال‌دا. روسجا pud، فرقلی یول‎لارلا، لاتینجه pondus سؤزجویونه گئدیب چیخیر. اصلینده "آغیرلیق" معناسی داشییان لاتینجه سؤزجوک، اینگیلیزلرین اؤلچوسو، پوند/پاوند آغیرلیغی‎نین دا قایناغی ساییلیر.



[1] B. Gharib, Soghdian Dictionary (Soghdian, Persian, English), Tehran: Farhangan, 1995. P.431.

[2]  بو اک اوزرینه یاخین‌دا بیر یازیم یاییملانجاق انشاءالله.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

در"بلوک اسفندآباد"

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 12 خرداد 1396-12:24 ب.ظ

بی‌اغراق "بلوک اسفندآباد" اثر محقق کوشای قروه‌یی، محسن صالحی[1]، یکی از عالمانه‌ترین و تحقیقی‌ترین آثاری است که در زمینۀ تواریخ محلّی و مونوگرافی‌ها در سنوات اخیر خوانده‌ام. محقق فقط به مطالعۀ منابع مکتوب اکتفاء نکرده و با طرح سؤالات مکتوب از معمرین و محققین محلّی، بدون تعصب و جانبداری، غنای زیادی به تحقیق خویش بخشیده است. اغلب مؤرخین محلّی و مونوگرافیست‌های بومی(به غیر از اساتید دانشگاه و احیاناً پژوهشگران حرفه‌یی) آماتور بوده و همان‌طور در جایی دیگر آورده‌ام، به درجۀ اجتهاد نمی‌رسند و اثر خویش را از نقل اقوال متعدد و گاه متناقض می‌آکنند و حتی گاه تفطّن به تناقض هم ندارند. این اثر البته از این عیوب مبراست. چون مؤلف محترم قصد انتشار آثار دیگری دارد-بویژه با محوریت ترکی قروه-چند اشکال کلّی و جزئی را ذکر می‌کنم و بعد به نکات و فوایدی که از کتاب التقاط کرده‌ام، مشغول خواهم شد:

1.      مؤلف محترم از الفبای لاتین و تورکولوژی برای ضبط الفاظ و اسامی استفاده نمی‌کند. لذا ابهامات در تلفّظ‌ها-بالاخص برای کسانی که با لهجۀ قروه مأنوس نیستند-باقی می‌ماند.

2.      منابع اینترنتی به صورت دقیق ذکر نشده‌اند و فقط آدرس کلّی سایت یا وبلاگ آمده است. حال آنکه رفرنس‌دهی استاندارد ایجاب می‌کند، علاوه بر ضبط آدرس دقیق متن مورد استفاده، تاریخِ دانلود/قرائت هم ذکر گردد. زیرا گاهی مطالبی از اینترنت حذف می‌شود و یا وبلاگها تعطیل می‌شود.

3.      مؤلف با منابع تاریخ اکراد و سایر کتب تاریخی آشنایی دارد، اما از تاریخ ترک و قبایل آن، منابع اندکی ذکر می‌کند. حقیقت آن است که شخصاً بسیار به تاریخ منطقه علاقه دارم. مشتاقم تاریخ منطقه‌یی را-که به قول مینورسکی می توان در آن نقاط ترکان را از کردها و لرها و سایر اقوام غیرترک تفکیک کرد- بدانم. مناطقی که از حدود سردشت آغاز شده و از سقز به سمت حواشی سنندج فعلی و از آنجا به قروه و سنقر و اسدآباد و اطراف شهر همدان و شمال ملایر می‌رسد و از نواحی مزبور به مناطق ترک‌نشین استان مرکزی(کمیجان، خلجستان و اطراف ساوه) و مناطق ترک‌نشین قدیمی اطراف تهران(و البرز کنونی) متصل شده و سپس از طریق قزوین به سمت گیلان و مناطق همجواری گیلکان و تالشان با ترکان امتداد می‌یابد. آنچه به نظرم جذاب‌تر می‌رسد قسمت اعظم شهرستان مهاباد امروزی، کلّ سقز، بوکان، بیجار و قروه، قسمت‌هایی از دهگلان و سنقر است. متأسفانه اطلاعات تاریخی در این زمینه(بویژه از قرن پنجم تا یازدهم) بسیار پراکنده و مختصر بوده و اسناد چندانی هم در دسترس نیست. بیشتر اطلاعات توپونیمیک به کار می‌آید. توپونیم‌های ترکی تقریباً در سراسر استان کردستان وجود دارد به کم و بیش. امتداد این توپونیم‌ها در خاک عراق و اقلیم کردستان هم قابل ردیابی است. حضور قبایل و عشایر تُرک در این نواحی، بویژه در کتب تاریخی عصر تیموری به صراحت مشاهده می‌شود و حجم انبوه توپونیم‎های ترکی در این مناطق، علی‌رغم قرنها حضور کردان در این صفحات، دیرینگی و میزان حضور ترکان را نشان می‌دهد. باری شاید محققی روزی به اسناد و مدارک شفاف‌تری در این زمینه دست یابد. اما تهیۀ اطلس توپونیم‌های منطقه هم روشنگر و رهگشا خواهد بود. بالاخص که تحریف عمدی و غیرعمدی اسامی جغرافیایی منطقه شدّت گرفته است.

به چند اشکال جزئی هم اشاره کنم:

1.      مؤلف محترم بین بلوک(<بؤلوکِ ترکی) و بلوک(Bloc) فرانسوی خلط کرده (ص153) و این سهوی فاحش است. عجیب آنکه در نقل قولی از دهخدا، آن مرحوم هم اشاره به ترکی بودنِ کلمه داشته، اما چون فقط معنای نظامی آن را متذکِّر شده، شاید محقق ما معنی منطقه و ناحیه را فرانسوی دانسته است. باری بؤلوک(bölük) به معنی "قسمت، قطعه، دستۀ نظامی" بوده و بلوکباشی در اسامی فامیلی یادگاری از آن معنای نظامی است. طبعاً در ادوار افشاری و قاجاری اصطلاحی فرانسوی تا این رایج نمی‌توانست باشد. ضمناً بلوک در فرانسه، معنای منطقه و ناحیه ندارد بلکه در ترمینولوژی سیاسی به "جبهه، اردوگاه" اطلاق می‌شود.

2.      مؤلف و منابعش از گورهای زرتشتی(ص274 و مواضع دیگر) یاد کرده‌اند. بدیهی است که زرتشتیان مزار و مقبره ندارند. زیرا تدفین میّت در دیانت زرتشتی، گناهی عظیم و آزردن خاک محسوب می‌شد. لذا آنان اجساد را در معرض لاشخوران(برج خاموشان) قرار می‌دادند و بقایای استخوان‌ها را در استودان‌ها(لای صخره‌ها در کوهها یا ظروف سنگی) نگه می‌داشتند. گووور(govur) یا گاوور(gavur) در ترکی، که دخیل از گَبر فارسی است(گبر به احتمال قریب به یقین منشأ آرامی دارد)، به غیر مسلمین اطلاق می‌شده است و البته در ایران اغلب این غیرمسلمین زرتشتی بودند و اغلبیت مواردی به اطلاق محض/انحصار مبدل شده است. تصور می‌کنم همان طور که یک هزاره پس از استقرار مسیحیت در اروپا، هنوز در این قاره و بالاخص در نقاط دورافتاده، مذاهب پاگانیستیِ ماقبل مسیحی-به صورت خالص یا آمیخته با مسیحیت-حضور و رواج داشت، با رسمیت یافتنِ زردشتیگری در عصر ساسانی، مذاهب و ادیان محلّی از میان نرفتند. اصولاً انسان‌ها به سهولت از معتقدات وجدانی و دیانات خود دست نمی‌کشند. لذا این قبور و مدفن‌ها را می‌توان به اقوام و ادیان ماقبل زرتشتی منتسب دانست. ضمن آن که آداب و رسوم تدفین در اقوام مسلمان هم تفاوتهایی داشته و رنگ قومی و محلّی هم به خود می‌گرفته است.

3.      مؤلف فصلی مُشبع را به اتیمولوژی اسمِ قروه اختصاص داده و بی‌تعصب و با وسواس حتی دور از ذهن‌ترین و غیرمحتمل‌ترین حدس‌ها را هم آورده‌اند(صص210-177). در مطلب "قروه و داشکسن" اتیمولوژی این اسم را آورده‌ام و هنوز بر آن اعتقادم. احتمالاً آن مطلب بعد از تدوین و نشر کتاب منتشر شده است. زیرا تصور نمی‌کنم که از نظر دقیق و پروسواس مؤلف دور مانده باشد. باری نمی‌خواهم در اینجا بر بطلان احتمالات مزبور استدلال کنم. فقط اشاره کنم که منشأ کردی منتفی است. زیرا غیر از این که این اسم در سایر مناطق ترک‌نشین و دور از تماس با کردها وجود دارد، صامت‌های ق و غ در کردی اصیل نیستند و صرفاً در کلمات دخیل دیده‌ می‌شوند. انتهی.

با آرزوی انتشار هرچه سریع‌تر تحقیق "آخرین قروه‌ای"(در باب زبان ترکی قروه) و بیان تفصیلیِ زبان و فرهنگ و شعراء و ادبای محلّی و همین طور فولکلور و امثال و حِکَم و مصطلحات و انشاءالله لغتنامۀ قروه‌یی(که فقط در توانِ چنین محققان سختکوش و دارای آشنایی عمیق با محلّ و منطقه است) فوایدی را که از این اثر بشخصه التقاط کرده‌ام، نقل می‌کنم:

·        توپونیم‌های ترکی زیبایی در محلّ وجود دارد؛ قاورمه‌دره، کوه کوچیک قورت، روستای جداقایه(با جیداقیه در تبریز یکی است)، کوه چقچقه در حوالی طوغان، کوه قوشه‌جه در نزدیکی دلبران(ص87)، قناتِ باشی آچوخ(ص242)، کوه چیه‌له داغ(تپۀ سنگچین شده ترجمه شده است) در زمین‌های سرانجیک(ص278).

·         قزل‌بلاغ چشمۀ طلایی ترجمه شده که سهو است(صحیح: چشمۀ سرخ)(ص283).

·        کوله دوارلر(=دیوارهای کوتاه) از محلات قدیمی شهر(ص278).

·         پیشیک سیرنجاقی(محل سُر خوردن گربه‌ها معنی شده است) (ص231).

·        بقای اصطلاح توی توغلی(=مرغ میش) در منطقه جالب توجه است(ص103).

·        اشاره به این که آجی‌چای را کردها "چم شور" می‌خوانند(ص90) نمونۀ دیگری از جریان ترجمه و تبدیل اسامی ترکی است که در مواضع متعدد بدان اشاره کرده‌ام.

·        اسامی کوه‌های خوره‌تاو و قه‌لر در نزدیکی روستای باغلوجه(ص87) برایم مبهم ماند.

·        محلّات سریش‌آباد(که لهجۀ آن هم شایستۀ تحقیق مجزّا و علمی است) کالبد ترکی جالبی نشان می‌دهد که مشابهش را در روستاها آذربایجان هم می‌توان مشاهده کرد؛ بلاغ باشه(بولاق باشی)، آشّاقه محله، داغ محلّه‌سه(=محله‌سی). در آذربایجان باش بولاق، آشاغی/آشاغا بولاق، یوخاری کوچه، آشاغی کوچه، قالاقاباغی، و نظایر آنها رایج‌تر است.

·        در قروه هم وضعِ مشابهی مشهود است؛ کوه قیه‌لر احتمالاً اوّلین محلّ سکونت بوده(ص273)، کوله‌دوارلر هم کاندیدای دیگری برای آغاز سکونت در منطقه است(صص278). هکذا قاشی باغلر(مؤلف حدس می‌زند معنی باغ‌های محیط بر قروۀ قدیم داشته باشد. آیا ممکن است در اصل قارشی باغلار=باغ‌های مقابل/روبرو باشد؟)(ص294)، ایماملر باغی(ص200) هم نامزدهای دیگرند. باری دو چشمۀ قدیمی شهر بیؤک بلاغ و کؤچیک بلاغ(ص294)، سه آسیاب آن؛ باش دیرمان، اورته دیرمان، آشّاقه دیرمان بوده و بعدها کند ایچه دیرمان هم به آنها اضافه شده است. مساجد؛ یوخاره مسجد، اورته مسجد(ص295) بوده. میادین عمدۀ شهر حمام داله(=دالی)، قوزآلته(=آلتی)، باجی گرجی محله‎سه، مختار قاپسه(=قاپی‌سی)، بلاغ اؤسته (=اوستو)(ص298). محلات آن اورتا محلّه، ایماملر باغه(=ایمام‌لار باغی)، سونجه‎تپه، درۀ علیمجد، قاشی باغ(ص299) بوده است. ازینجا  دعوی مؤلف که بنای قروه با ترکان بوده، مدلّل شده و کالبد ترکی آن به وضوح مشاهده می‌شود.

مطلب را با خاطره‎یی به پایان می‌برم. حدود یک سال قبل همسفر دو جوان قروه‌یی بودم. یکی کُرد و دیگری تُرک. کردی تکلّم می‌کردند. ترک بودن یکی از آنها حین مکالمۀ تلفنیاش متوجه شدم. وقتی برای صرف چای و استراحت جزئی توقف کردیم. از آنها پرسیدم چند درصد مردم شهرِ قروه ترک‌اند. گفتند: قروۀ قدیم یا جدید؟ گفتم: هر دو. جوان کُرد گفت: قبلاً نود درصد آلان سی درصد. مکالمۀ مشابهی را هم در سنقر با پیرمردی داشتم و او هم با من به ترکی سخن می‌گفت. اما با آمدن دوست پارک‎‌نشین و هم‎نیمکت‌اش به کردی تکلّم آغاز کرد. به عبارت دیگر کردی‌زبان شدن و کردیزاسیون را در دو جای مشابه به رأی‎العین دیدم. با این تفاصیل معلوم می‌شود، کتابی که محقق ارجمند قول انتشارش را داده‌اند، تا چه مایه و میزان ارزشمند و دارای اهمیت حیاتی خواهد بود. وفّقه الله!



[1].  محسن صالحی، بلوک اسفندآباد:درآمدی بر شناخت تاریخ و فرهنگ مردم شهرستان قروه، ج1. کرج: محسن صالحی، 1393.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

چیلاغای، قیدو، کمنتو

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:چهارشنبه 10 خرداد 1396-07:33 ب.ظ

سه توپونیم مغولی که در وجیزه تحلیل خواهد شد، در منابع و تحقیقِ مینورسکی مورد توجه قرار نگرفته و ظاهراً هر سه منحصر به فرد محسوب می‌شوند.

1.      چیلاغای: با املای رسمی چلغای، اسم قریه‌یی در حوالی بیناب است. این اسم واریانتی از واژۀ آشنای جلگه/جؤله‌گه (cölege) است. املای کلمه در منابع قدیمی‌تر و من جمله سنگلاخ به صورت جلکا (cölge) آمده است:"فضا و زمین مسطحی را گویند که در میان دو کوه واقع شده باشد. اعم از اینکه با آب و سبزه باشد یا زمین خشک. و مؤلف رومی به معنی صحرای سبز آبدار نوشته"(ص143). همین املاء در متون کلاسیک فارسی هم دیده می‌شود. در فارسی معاصر جلگه به عنوان ترمی جغرافیایی رواج یافته است و برخلاف ضبط مؤلفین فرهنگ سخن ترکی نیست. دؤرفر از آن(مادۀ 163، صص6-294) بحث کرده و شواهد وی نشان می‌دهد که معنای اصلی کلمه چمن‌زار، علف‌زار و توسعاً ناحیه بوده است(کمابیش معادل کؤوشن در ترکی آذربایجان). چیلاغای فرم velarized جؤله‌گه/جُلگه محسوب است. در این منطقه توپونیم‌های مغولی دیگری هم مشاهده می‌شود.

2.      قیدو: نام قریه‌یی است از توابع بخش مرکزی شهرستانِ خمین. به نظر می‌رسد این توپونیم از نام معروف مغولی قایدو/قیدو باشد. در تاریخ مغول اشخاص متعددی با این اسم می‌شناسیم. یکی از آنها قایدوخان، خان قدرتمند اولوس چاغاتای/چغتای بود. اسامی مغولی دیگری هم به عنوان توپونیم ضبط شده که بعضی را پیشتر تحلیل کرده‌ایم.

3.      کمنتو: روستایی از توابع بخش زیویۀ شهرستان سقز. در این ناحیه که احتمالاً قسمتی از ولایت اویرات بوده، اسامی مغولی به وفور مشاهده می‌شود. باری کمنتو در فهرست مینورسکی نیست. چیزی که بدیهی است پسوند تیپیک مغولی آن است. کمنتو در کردی محلّی کمتو(kemetu) تلفظ می‌شود که می‌تواند نه ضرورتاً فرم کردیزۀ اسم- واریانتی محلّی از اسم باشد. در خصوص جزء اوّل اسم در منابع مغولی، نکتۀ قابل اتکایی نیافتم به نظر می‌رسد که باید واژه‌یی دخیل از ترکی در مغولی باشد. لفظ کبن(keben) که در کودکس کومانیکوس معادل "تلّ، تپه، توده(خرمن و نظایر آن)" ذکر شده، کاندیدای خوبی است. کبن در لهجات آناتولی هم به معنی "راه باریک میان صخره‌ها و سنگلاخ‌ها"ست. انتظار می‌رود این اسم به صورت سیستماتیک در ترکی جدید به گبن(geben) تبدیل شود و در واقع همین فرم در آناتولی با معنای فوق‌الذکر و البته به معنای "توده، تلّ" وجود دارد. تحلیل اشتقاق کلمه دشوار نیست. این واژه با گبه(gebe)<کبه "حامله، آبستن" و فعل گبرمک(gebermek)<کبرمک "مردن، تلف شدن"(با معنای پژوراتیو) مرتبط است. فعلِ گبرمک-همان طور که محققان اشاره کرده‌اند-با تورّم و آماسیدگی بدن مرده، به دلیل عفونت و فعالیت باکتری‌ها، ارتباط دارد. جالب آن که در آذربایجان فعلِ شیشمک-بالاخص در ساخت امری-معادل تمرگیدن فارسی است. شیش اوتور!(بتمرگ! بشین!)، شیش یئره! او هله شیشمه‌دی؟ ..حتی می‌توان قدمی جلوتر گذاشت و فعل چاتلاماق(در معنای تلف شدن حیواناتی مثل سگ و..) را  با این مجموعۀ مفهومی مرتبط دانست. ترکیدن بر اثر متورّم شدن و باد کردن زیاد است و همۀ اینها با مرگ و فعل و انفعالات شیمیایی که در جسد رخ می‌دهد، در ارتباط‌اند. باری از این استطراد برمی‌آید که کبن در اصل به معنی "برآمدگی، تحدّب" بوده است. لذا کمنتو<*کبنتو باید "محلّ تِلال، پشته‌زار و یا محل دارای معبر" باشد.




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

داغینیق دوزلتمه‌لر-2

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:شنبه 6 خرداد 1396-03:15 ب.ظ

در مطلب مربوط به الفاط ترکی دخیل در فارسی همدانی نوشتم که اتیمولوژی "دوشیزه" واضح نیست. روشن بوده و من مطلع نبوده‌ام. اینک با اطمینان می‌دانم که دوشیزه باید از فرم پهلوی *duxşizag باشد. عنصر اوّل duxş(=دختر) و دوّمی پسوند تصغیر و تحبیب است که در sagizag(=سنگریزه) هم نظیری دارد. در کلمۀ اخیر سگ واریانتی از سنگ است و جزء دوّم با اتیمولوژی عامیانه به "ریزه" مبدّل شده است. باری این نکته هم دلیلی بر نفیِ وجود پسوند تأنیث و لذا منشأ فارسی/پهلوی برای دایزا/دایزه/تئیزه است.

***

-XşXQ اکی‌نین تؤره‌مه‌لری آراسیندا، دَبریشیک (deberişik) "سلوک، داورانیش، ترپنمه بیچیمی" ده یئرینی آلمالی‌دیر. بیلدیییمه گؤره *دبریشمک فعلی یوخ اورتادا. آیریجا ییغیشیق(yığışıq) سؤزجویو ده بو لیسته قاتیلمالی. ییغیشیق یالنیز صفت ده‌ییل اسم معناسی دا وار؛ ییغیشیق ائتمک:"دوزه‌ن وئرمک، نظمه سالماق، ائو-ائشییی دوزنله‌مک" آنلامی داشییر.

***

اسکی خرمنلر ده، چیییت ماده‌سینده، چیوید بیچیمی‌ندن سؤز ائتمیشدیک. "چویت" سنگلاخ‌دا، چیگیت‌دن آیری اولاراق گلیر:"به ترکی رومی، نیل بود که بدان جامه رنگ کنند"(149.ص). بو سؤزجوک اورمو آغزیندا، چیوید(çivid) اولاراق یاشار.

***

در بحث از انعکاس تصوّف در توپونیمی به صومعه پرداختیم. در تحلیل صومعه‌دیل اشاره کردم که در اسم مزبور، احتمالاً "سوما" غیر از صومعۀ متعارف است. اخیراً در جریان مطالعۀ مقاله‌یی از حبیب بُرجیان دربارۀ زبان منقرض شدۀ گرگان، متوجه شدم که سوما در آن صفحات به معنی قنات(underground canal) و کهریز است[1]. بعید نیست که حداقل قسمتی از "سوما"های آذربایجان با این معنا و کلمه ارتباط داشته باشند. در باب پسوند "دیل" هم مطلبی-نیمه‌خام- نوشته‌ام. انشاءالله مجال نشر یابد.

***

اسکی‌ خرمنلرده، کولش‌دن بحث ائتمیشدیک. استاروستین و آرخاداش‌لاری، کولش سؤزجویونو، آنادولوداکی کولتم(kültem)، تورکمنجه‌، قوموقجا، نوقایجا، قازاقجا و قاراقالپاقجادا‌کی کولته(külte) ایله توتوشدورب، کولمک (külmek) "باغلاماق، دسته‌له‌مک" فعلینه باغلاماغا چالیشیرلار(817.ص).

***

سانیرام قروه/قوروا آدی اوزرینه یازدیغیم یازی‌دا "قوورا"(qovra)نین موغولجا اولابیله‎جه‌یی‌نی یازمیشدیم. یئنی بیلگی‌لر ایشیغیندا، گرچک‌دن "قوورا"نین موغولجا اولدوغونو اؤیرندیم. غرب موغولجاسیندا، قاورای(qaurai)، اسکی موغولجادا قاغورای(qağurai)دان گلیر و "قوورا، تؤرپو(=سوهان)" دئمک‌دیر.

***

بویوندوروق و اکدش‌لری اوزرینه یازدیغیم یازییا، آشاغیداکی اؤرنک‌ ده اکلنمه‌لی: آغیزدیریق(ağızdırıq). سنگلاخ‌دا، اغیزدرق یازیمی و "دهنۀ اسب" آچیقلاماسی ایله وئریلیر(23.ص).

***

جیناسیر سؤزجویو اوزرینه یازیلان یازییا(آنادیل‌دن درلمه‌لر-ایلک یازی)، سنگلاخ‌دا گلن بو وئری ده اکلنمه‌لی‌دیر: "چالاسین: چابک، چالاک و آن را چالت هم گویند"(137.ص).

***

به مطلب "آذربایجان در سنگلاخ" باید مدخلِ اورچین را هم اضافه کرد که جزء "نخجوان آذربایجان" خوانده شده است(ص43).همچنین مدخل "گنجه" را: طفلی را نامند که از پیر کهن سال به وجود آید و رومیه عموم طفل و بچّه را "گنج" گویند و نیز نام ولایتی است معروف از آذربایجان(ص228).

***

تعدادی توپونیم مرکب با "اؤلن" ضبط کرده‌ام؛

قاطر/قاتیر اؤلن: قریه‌یی از توابع رزن

اؤکوز اؤلن(1): محلّی در قریۀ سهند علیا از توابع زنجان و 25 کیلومتری شمالغرب ماهنشان

اؤکوز اؤلن(2): منطقه‌یی در روستای پابند از توابع خدابنده‌

اؤکوز اؤلن(3): محلّی در روستای پیرسقا از توابع چاراویماق

جامیش اؤلن(علیا/سفلی): دو قریه از توابع مشکین‌شهر

عثمان اؤلن: قریه‌یی در شمال دهستان چاردولی شهرستان شاهین‌دژ

طبعاً محققان محلّی تعداد بسیار زیادتری از این اسامی را می‌شناسند. کثرت اسامی می‌تواند دو دلالت داشته باشد: یا این لفظ در گذشته به مراتب شایع‌تر بوده و یا آنکه حداقل در بخشی از اینها، معنای امروزی و عادی لفظ(=تقریباً محل فوت/مرگ) مراد است. زیرا در تعدادی از اسامی، فرم قدیمی اؤلنگ حفظ شده است. گرچه امکان تبدیل فرم قدیمی به جدید هر آن وجود داشته است.

***

"باییر"  سؤزجویونون آنلام قایماسی‌ندا، سانیرام اسکی تورکجه‌ده و بوگون بیر چوخ تورک دیلینده یاشایان قاییر (qayır) کلمه‌سی‌نین تأثیری واردیر. بو سؤزجوک(استاروستین و آرخاداش‌لارینا گؤره) "قوم، قوملوق، قوماق" دئمک‌دیر (695.ص).

***

از جمله اَعلام جغرافیایی مرکب با "قاش"(مطلب مربوط به اگریقاش) باید ارونقاش را هم افزود. ارونقاش، روستایی از توابع ضیاءآباد شهرستان تاکستان است. گرچه تلفّظ اسم به صورتِ Arunqash در منابع اینترنتی دیده می‌شود، اما به احتمال قریب به یقین، صحیح Ürünqaş خواهد بود. اورون، شکل جدید‌تر اورونگ(ŋürü) ترکی قدیم است به معنی سفید/آغ. اورون در فرم هیرین(hirin) در ترکی خلجی و با تحوّل معنایی(به معنای لبنیات/آغارتی) در آناتولی رواج دارد. یکی از امرای منصوب ملکشاه سلجوقی که صاحب اقطاع رودبار شاهرود بوده، یورنتاش (Yürüntaş) نامیده می‌شد.



[1] Habib Borjian, “The extinct language of Gorgan: its sources and origins”, in: عسکر بهرامی، ارج‌نامۀ صادق کیا، تهران: میریاث مکتوب، 1387. ص66




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 

بیر آشیرما اوزرینه

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:جمعه 5 خرداد 1396-06:48 ب.ظ

گئچن هفته‌لرده، دوست‌لارین بیلدیرمه‌سی‌ اوزرینه، وبلاگ‌دا  چیخان یازی‌لاردان بیری‌نین، بیر درگی‎میزده باشقا بیر "یازار" آدییلا چیخدیغی‌نی اؤیرندیم. قایناق بیلدیرمه‌دن، "یازار" او یازییا بیر زادلار-داها چوخ سیاسی و حتا "جناحی"جومله‌لر- آرتیریب، یایینلایب‌دیر. اولیاء چلبی و آذریچیلیک اوزرینه اولان و آشیریلان-یعنی انتحال ائدیلن- یازینی آرخاداش‌لار واسطه‌سیله درگی چالیشان‌لاریندان سوروشدوم. منیمله دانیشاجاق‌لارینی سؤیله‌میش‌لر. اصلینده دانیشیلاجاق بیر زاد یوخ. بیر دوزلتمه یایین‌لانیر هر شئی بیتر، گئدر!

***

بوردا اوزونجا، آراشدیرما و کیتاب-مقاله یازیمی اخلاقی اوزرینه سؤزلر صرف ائتمک، اؤیوت وئرمک نیتیم یوخدور. آنجاق بعضی سؤزلری سؤیلمه‌مک/یازماماق دوغرو اولماز:

1.      وبلاگیمیزین باشلیغی‌ندا یازیلدیغی کیمی، بوردا چیخان یازی‌لاری-ایسته‌یَن، به‌یَنن، سئون وارسا- آلیب باشقا وبلاگ‌لاردا و یا درگی‌لرده یایین‌لایابیلر. بونا اذن ده گرَکمز. آنجاق یازارین/وبلاگ'ین آدینی گؤتوروب یئرینه باشقا آد قویماق، هئچ بیر قایدایا اویماز و هئج بیر ویجدانا سیغماز.

2.      بوردا چیخان یازی‌لار-یازیلان هر بیر یازی کیمی-واخت آییریب، ایللرجه دوشونوب-اوخودوق‌لاریمین ثمره‌سی‌دیر. دَیَرلی-دَیَرسیز گؤره‎بیلن‌لر اولابیلر. من ده گؤروش‌لرینه سایغیم وار. بونلاری یازیرکن بیر مادّی حتا معنوی گلیر-قازانج اوممادیم، دوشونمه‌دیم و دوشونمورم ده. یالنیزجا آنادیلیمیزه حسّ ائتدیییم بورجو اؤده‌مَک ایسته‌میشم. شؤهرت داهی ایسته‌مه‌میشم. ایتگین‌لیک، تانینمامیش‌لیق ایچینده اولسون و -فوکو دئمیشکن- آد اوزریندن ده‌ییل، یازی اوزریندن دَیَرلندیریلسین یازدیق‌لاریم، دئمیشم. اوست‌ده یازدیغیم "دوزلتمه" ایشی‌نی ده ایکی سبب‌دن اؤترو ایسته‌میشم؛ بیرینجی‌سی، یازی‌لاریم‌دا-اؤزل اولاراق-سیاست‌دن اوزاق دورماق ایسته‌میشم و ایندییه‌جن ده، اوزاق دورموشام دییه دوشونورم. اما او یازی‌نین ایچینه، سیاست قوخان و جناحلیق ایشلر و سؤزلری آندیران جومله‌لر قویولوبدور. بو اینجیدیجی‌دیر. ایکینجی‌سی، تورکلوک، تورکچولوک، تورکجه‌چیلیک، حق، دوغرولوق و.. کیمی مفهوم‌لاری اؤزونه اساس آلان بیر حرکت و یا دوشونجه، یانلیش‌لارلا گوجلنمز. تام ترسینه ضعیف‌لر. اصلینده بو یازی‌نی یازماق‌دا دوروقسادیم. ال ساخلادیم. یازسام بیری‌لری بونو آلیب باشقا یئرلره چکه‌بیلر دییه دوشوندوم. آنجاق  سون اوج دا حقیقت اورتایا چیخاجاق‌دیر و بیری‌لری‌ده گرچک‌لری قبول ائتمه‌لی و یانلیش‌لاری دوزلتمه‌لی‌دیر. یوخسا بیر یارانین اوستونو اؤرتمک، گیزله‌مک-عاییب‌دیر، گؤره‌ن، بیلن اولار دییه- سوسماق اونون توختاماسینا فایداسی اولماز، ضرری اولور. بلکه بنزر حادثه‌لر، انتحال‌لار دا آرتیر. یوخسا درگی‌لریمیزده، هر هانسی یازیمین چیخماسی منه سئویندیریجی‌دیر.




داغ کن - کلوب دات کام
گؤروش‌لر() 

نقد "سرزمینِ مانایی‌ها"

نویسنده :محمد اردم
تاریخ:پنجشنبه 4 خرداد 1396-12:13 ب.ظ

یکی از آفات تاریخ‌نویسان/محققان تاریخِ محلّی، نرسیدن به درجۀ اجتهاد و عدم اطلاع کافی از رموز و قواعد کار تحقیقی است. منظورم از فقدانِ قوّۀ اجتهاد، مطالعۀ اندک و عدم اِشراف و تسلّط بر منابع و مآخذ است تا فرد خود قادر باشد، نقّادانه متون را ارزیابی کرده و نکات صحیح و مفید را استخراج کند و سره را از ناسره تشخیص دهد. نتیجه آنکه این محققین به یکی-دو منبع اکتفاء می‌کنند، نقل‌قول‌های طولانی و ملال‌آور می‌آورند و چون قوّۀ قضاوت‌شان فعّال نیست، حتی گاه متوجّه تناقضاتِ موجود بین نقل‌قول‌های متفاوت نمی‌شوند. از طرف دیگر این قبیل محققان، کتاب نوشتن را عبارت از کنار هم گذاشتن نقل‌قول‌ها و افزودن چند چِفت و بَست از خودشان می‌دانند و به عبارتی امروزی کتاب‌نویسی را کپی-پِیست محسوب می‌دارند. شاید قبلاً به مواردی اشاره کرده باشم. علی ای حال "سرزمینِ مانایی‌ها" تألیفِ منصور حمدالله‌زاده[1] یکی از نمونه‌های تیپیک این نوع تحقیقات است.

·        کتاب تا صفحۀ 277 خلاصه‌یی بی‌نظم از تاریخ ایران است و طبعاً بی‌فایده. این قبیل مطالب را خوانندگان متوسط می‌دانند و آنان که نمی‌دانند، می‌توانند و باید به کتب مربوطه رجوع کنند. افزودنِ 280صفحه به حجم کتاب چه سودی دارد؟ حیف کاغذ!

·        از صفحۀ 325 مجدداً مطالب مربوط به تاریخ ایران، بویژه مربوط به دورۀ معاصر و شرح عملیات‌های نظامی دورۀ جنگ تحمیلی تا صفحۀ 371 ادامه می‌یابد.

·        صفحاتِ 380 تا 386 کپی علی‌التوالی از تاریخ کسروی است بی‌ذکرِ مأخذ.

·        سپس 4 صفحه به فصل هفتم اختصاص می‌یابد. تصور کنید! در کتابی با حدود 740 صفحه حجم فقط 4 صفحه به زبان اختصاص یافته آن هم به چه نحوی! چهار صفحه کپی از مقدمۀ رسالۀ معروف کسروی که به شرح مهاجرت‌های اوّلیۀ ترکان(تا ابتدای عصر سلاجقه) به سمت نواحی غربی و آذربایجان تخصیص یافته است. در این صفحات کوچکترین اشاره‌یی به زبان ترکی یا حتی آذری مزعوم وجود ندارد. بالاخره معلوم نمی‌شود زبان مردم چه بوده یا چه هست؟ قبل از آن هم چهار صفحه کپی از جکسون داریم بی آنکه ربطی با آذربایجان معاصر داشته باشد. به عبارت دیگر تا اینجا حدود 400 صفحه مطالب بی‌ربط داریم. بعد از این، محقق وارد شرحِ مختصر و پراکندۀ تاریخ منطقه می‌شود و البته مطالب خالی از اشتباهات فاحش نیست:

1.      شیز را مکرراً شینر می‌نویسند(صص420-418). ابتدا تصور کردم غلط تایپی است. اما تکرار زیاد آن نمی‌توانست با اشتباه تایپی و شاذّ توجیه شود. بویژه آنکه در ایندکس(ص716) هم شیز آمده و هم شینر با صفحات خاص خودش!

2.      سراسر کتاب یک صفحه مطلب دربارۀ زبان، لهجه، فولکلور، ادبیات، ادباء و شعرای منطقه ندارد. خواهید گفت پس چه دارد؟ از صفحۀ 495 تا 519 فهرست روستاها و دهستان‌ها و.. منطقه است و بعد از آن تا انتهای کتاب شرح برخورداری‌ها و امکانات هر روستاست که باید از گزارش‌های دولتی و جهاد سازندگی و امثالهم استخراج و اقتباس شده باشد.

3.      مؤلف همه جا، تعبیر آذری را بر ترکی مقدم می‌دارد و به ندرت از ترکی یاد می‌کند. حتی در مواضعی (مثلِ ص.555) به نظر می‌رسد که لحن خصمانه‌یی نسبت به اسامی ترکی دارد؛ نمی‌دانم از ذهنیت مؤلف حکایت دارد یا رنگ و بوی مآخذ او را دارد؟ زیرا مؤلف در مقدمه از ایرج افشار سیستانی به دلیل راهنمایی‌هایش تشکر می‌کند. کوری عصاکش کوری دگر شود!

4.      مطالب مغشوش و درهم و برهمی دربارۀ تسمیۀ شاهین‌دژ می‌آورد که گویا صائین معرّب شاهین بوده است و سپس معنای آن را در آذری نقل‌ می‌کند(صص55-551)و باز می‌داند و نقل می‌کند که فرهنگستان اوّل صائین قلعه را به شاهین‌دژ مبدّل کرده است. وقتی می‌گویم اجتهاد و قوّۀ قضاوت نیست به این دلایل است.

5.      مطالب مربوط به تسمیۀ تکاب هم مغشوش و از مقولۀ لاطائلات است. مؤلف اذعان می‎کند که اسم اصلی و واقعیِ آن، قبل از دستبرد فرهنگستان، تیکان‌تپه بوده و معنای آن برای همۀ ترکی‌زبانان اظهر من الشمس فی وسط السماء است. اما باز هم از معنای تکاب و اینکه مردم دربارۀ آن چه می‌گویند، بحث می‌کند. آقاجان! وقتی چیزی من‌درآوردی است، بحث در ظرافت‌ها و تاریخ آن بیهوده است. اگر کسی برای اسم استان البرز، یا خرمشهر یا نظایر آن تاریخ و توجیه بیابد، خود را مضحکه قرار داده است. چه همه به چشم خود وضع و جعل(نه لزوماً به معنای منفی) این اسامی را می‌بینند.

6.       همۀ ینگیجه‌ها و ینگی‌ها به صورت نیگجه و نیگی(من‌جمله ص.625) ضبط شده است. محتملاً غلط تایپی است. اما چرا اشتباهات در این حجم وارد کتاب می‌شود؟ شاید فردا کسی پیدا شود و با استناد به امثال این کتب بگوید که اصل اسامی این نواحی، نگیجه و نیگی‌کند(نیکی کند!) بوده و پان‌ترکیست‌ها آن را به ینگیجه و ینگی‌کند تبدیل کرده‌اند!

حال برای آن که با دست خالی از این کتاب حجیم و قطور برنگردیم، چند نکته را از داده‌های خام آن التقاط و انتخاب کرده‌ام که با توضیح می‌آورم:

1.      روستا و پُل کوسه‌لر در 10 کیلومتری شمال شرق میاندوآب(ص453). باید یادگاری از ایل کؤسه‌لر (köseler) باشد که در آناتولی و مناطقی چون اطرافِ ورامین، ساوه و.. پراکنده و ساکن شده‌اند. تلفظ محلی اسم کوسالار(kosalar) است. چندین کؤسه‌لر/کوسالار به صورت توپونیم در آذربایجان و سایر نقاط وجود دارد؛ نمونه را، دو قریه واقع در مسیرِ جادۀ قدیم تبریز-میانه(غیر از اتوبان فعلی) باید ذکر کرد که به صورتِ رمانتیکی به کوهسالار علیا و کوهسالار سفلی مبدّل شده‌اند. ذوق شاعرانه هم در تحریف اسامی دخیل است! کؤسه‌لر مابین زنجان و بیجار هم باید از بقایای قبیلۀ مزبور باشد.

2.      زمانی که فهرست روستاهای منطقه را مرور می‎کنیم با اطمینان می‌توانیم بگوییم که بیش از نود درصد توپونیم‌ها ترکی(و گاهی مغولی) است. معدود اسامی کردی مذکور در این کتاب حال و هوای ترجمه از ترکی دارند؛ مثل تپه‌رش(=قراتپه)، گرده‌رش(=قره‌داش)..زیرا تسمیه با رنگ(بالاخص رنگ سیاه که دلالت بر شمال دارد) و عناصری چون تپه و داش در اقوام ترک شایع است. احتمالاً اسامی سوبسترات و ماقبل ترکی در این صفحات کمتر از سایر نقاط آذربایجان باشد.

3.      جوشاتو: اسم دو قریه با صفات علیا و سفلی در منطقه. پسوند بی‌تردید مغولی است. اما در لیست مینورسکی ذکری از آن نیست. در منابع مغولی دم دستم، اتیمون مناسب برایش نیافتم. تصور می‌کنم منشأ آن نظیر بسیاری از توپونیم‌های مغولی منطقه، باید الفاظ دخیل از ترکی باشد. با آنکه به قطع و یقین نمی‌توانم ادعا کنم، اما به احتمال زیاد، منشأ اسم، یاوشان/یووشان(yovşan/yavşan) ترکی است. تبدیل ج<ی در ابتدای کلمات ترکی دخیل در مغولی مکرراً مشاهده می‌شود. یاوشان/یووشان را میرزا مهدی‌خان در سنگلاخ، معادل "درمنه" فارسی(و "شحّ" عربی) دانسته است. فرم فرضی دخیل در مغولی باید *جاوشان باشد که با پسوند –tU به صورت جاوشاتو/*cavşatu درمی‌آید. تبدیل av>ov در ترکی آذربایجان به صورت سیستماتیک رخ می‌دهد. لذا covşatu/coşatu را خواهیم داشت که به معنی "محل وفور درمنه" است. قابل قیاس با یوشانلو/یووشانلی که مترادف ترکی آن می‌شود. حداقل دو روستا با اسم  یوشانلو در ایران وجود دارد:

الف) یوشانلو: قریه‌یی از توابع بخش مرکزی شهرستانِ رزن(همدان)

ب) یوشانلو: قریه‌یی از توابع بخش مرکزی شهرستان سلماس.

احتمال دیگری هم برای تحلیل جوشاتو قابل طرح است و آن مرتبط ساختن اسم مزبور با جوشن عربی است. در آن صورت جوشاتو"صاحبِ جوشن" خواهد بود. اما من این احتمال را ضعیف می‌دانم. یک دلیل آن که الفاظ عربی در مغولی آن دوران(و قرون بعد) نادر بوده و در آن مقطع(زمان حضور قبائل مغولان در ولایتهای اویرات و تورغای) ضرورتی برای اخذ این واژه نبوده است.


[1]  منصور حمدالله‌زاده، سرزمینِ مانایی‌ها: شهرستان‌های میاندوآب، شاهین‌دژ، تکاب با نگاهی کوتاه به تاریخ آذربایجان و ایران، تهران: انتشارات بهجت، 1389. 




داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 




Admin Logo
themebox Logo